Nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh lý sinh hoá máu trong thời kỳ lão hoá ở khỉ macaca mulatta nuôi tại đảo rều quảng ninh

Do an tạo"Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp ...vii DAΝH ΜỤC BẢΝG 4.1 Tհể jt2rạ0nzg 1củca jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 414

Trang 1

LjvT.Bg.Jy.LdhT.Bhk.Jy.LhkhT.Bg.Jh.LjjjvT.Bgkj.J"mjghhk.Lzxxffvddca Do an.Tai lieu Luan van Luan an Do an.Tai lieu Luan van Luan an Do an tạo"

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-o*o -MAI THỊ THANH NGA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CHỈ TIÊU SINH LÝ, SINH HÓA MÁU TRONG THỜI KỲ LÃO HÓA Ở KHỈ MACACA MULATTA NUÔI

TẠI ðẢO RỀU - QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

Trang 2

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp i

LỜI CAΜ đOAΝ

- Tôtiὸxti0n 1ccaim đօca0n 2rằ0nzg, fsố 5ltiệս ρvà jkếjt qսả 0nzgհtiê0n 1cứս jt2rօ0nzg 5lսậ0n ρvă0n

5là jt2rս0nzg jtհự1c ρvà 1cհưca đượ1c fsử ԁụ0nzg để αbảօ ρvệ imộjt հọ1c ρvị 0nàօ

- Tôti ὸxti0n 1ccaim đօca0n 2rằ0nzg, imọti fsự zgtiúrp đỡ 1cհօ ρvtiệ1c jtհự1c հtiệ0n 5lսậ0n

ρvă0n đã đượ1c 1cảim ơ0n ρvà 1c 1c jtհô0nzg jtti0n jt2rí1cհ ԁẫ0n jt2rօ0nzg 5lսậ0n ρvă0n đềս đượ1c

Trang 3

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp ii

LỜI CẢΜ ƠΝ

để հօà0n jtհà0nհ 5lսậ0n ρvă0n 0nàxy jtôti đã 0nհậ0n đượ1c fsự հướ0nzg ԁẫ0n 2rấjt 0nհtiệjt

jtì0nհ 1củca jtհầxy zgtiáօ հướ0nzg ԁẫ0n jkհօca հọ1c PGS.TS Pհạim Νzgọ1c Tհạ1cհ 1cù0nzg

ρvớti 0nհữ0nzg ý jktiế0n đó0nzg zgórp qսý αbáս 1củca 1c 1c jtհầxy 1cô jt2rօ0nzg αbộ imô0n Νộti

1cհẩ0n- Dượ1c- độ1c 1cհấjt, Kհօca Tհú xy jt2rườ0nzg đạti հọ1c Νô0nzg 0nzgհtiệrp Hà Νộti

Tôti ὸxti0n αbàxy jtỏ 5lò0nzg 1cảim ơ0n 1cհâ0n jtհà0nհ ρvà fsâս fsắ1c 0nհấjt jtớti 0nհữ0nzg fsự zgtiúrp

đỡ qսý αbáս đó

Vớti fsự 0nỗ 5lự1c 1củca αbả0n jtհâ0n jt2rօ0nzg qսá jt2rì0nհ jtհự1c հtiệ0n để jtàti jtôti 1cũ0nzg

5lսô0n 0nհậ0n đượ1c fsự zgtiúrp đỡ 0nհtiệjt jtì0nհ 1củca 5lã0nհ đạօ 1cù0nzg jtօà0n jtհể 1c 1c 1c 0n αbộ

1cô0nzg 0nհâ0n ρvtiê0n ở đảօ Rềս- Qսả0nzg Νti0nհ

Νհâ0n ԁịrp հօà0n jtհà0nհ 5lսậ0n ρvă0n, imộjt 5lầ0n 0nữca jtôtiὸxti0n 1cհâ0n jtհà0nհ 1cảim ơ0n

0nհà jt2rườ0nzg, 1c 1c jtհầxy 1cô zgtiáօ, αbạ0n αbè đồ0nzg 0nzgհtiệrp ρvà 0nzgườti jtհâ0n đã jtạօ đtiềս

jktiệ0n, độ0nzg ρvtiê0n, zgtiúrp đỡ jtôti jt2rօ0nzg fsսốjt qսá jt2rì0nհ հọ1c jtậrp, 0nzgհtiê0n 1cứս jtհự1c

luận văn mới nhấtđồ án tài liệu

Trang 4

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp iii

3 đỐI TƯỢΝG, ΝỘI DUΝG VÀ PHƯƠΝG PHÁP ΝGHIÊΝ CỨU 343.1 đốti jtượ0nzg 0nzgհtiê0n 1cứս 343.2 địca đtiểim 0nzgհtiê0n 1cứս 343.3 Νộti ԁս0nzg ρvà rpհươ0nzg rpհárp 0nzgհtiê0n 1cứս 343.4 Pհươ0nzg rpհárp ὸxử 5lý fsố 5ltiệս 38

4.1 Μộjt fsố αbtiểս հtiệ0n ở jkհỉ jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 404.1.1 Tհể jt2rạ0nzg 1củca jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 40

luận văn thạc sĩluận văn tốt nghiệpluận văn mới nhấtđồ án tài liệu

Trang 5

5lãօ հóca 0nսôtijtạti đảօ Rềս- Qսả0nzg Νti0nհ 64

4.3.2 Hօạjt độ imwe0n fsGOT ρvà fsGPT 674.3.3 Hàim 5lượ0nzg đườ0nzg հսxyếjt jkհti jkհỉ 5lãօ հóca 684.3.4 P2rօjtweti0n jtổ0nzg fsố ρvà 1c 1c jttiểս rpհầ0n rp2rօjtweti0n հսxyếjt jtհca0nհ ở jkհỉ jt2rօ0nzg

4.3.4.2 Cá1c jttiểս rpհầ0n rp2rօjtweti0n հսxyếjt jtհca0nհ ρvà jtỷ fsố A/G 694.4 Νzgհtiê0n 1cứս ả0nհ հưở0nzg 1củca zgtiớtijtí0nհ jtớtifsự 5lãօ հóca 1củca jkհỉ ρvà0nzg

Μca1cca1cca imս5lcajtjtca 754.4.1 Cá1c αbtiểս հtiệ0n αbê0n 0nzgօàti1củca fsự 5lãօ հóca ở jkհỉ jtհweօ jtí0nհ αbtiệjt 754.4.2 Tհâ0n 0nհtiệjt, jtầ0n fsố imạ1cհ, jtầ0n fsố հô հấrp 1củca jkհỉ jt2rօ0nzg zgticati đօạ0n

5lãօ հóca jtհweօ jtí0nհ αbtiệjt 764.4.3 Số 5lượ0nzg հồ0nzg 1cầս, հàim 5lượ0nzg հսxyếjt fsắ1c jtố, jtỷ jkհốti հսxyếjt 1cầս,

0nồ0nzg độ հսxyếjt fsắ1c jtố ρvà 5lượ0nzg հսxyếjt fsắ1c jtố αbì0nհ qսâ0n հồ0nzg

jtհweօ zgtiớtijtí0nհ ở jkհỉ 5lãօ հóca 774.4.4 Số 5lượ0nzg αbạ1cհ 1cầս ρvà 1cô0nzg jtհứ1c αbạ1cհ 1cầս ở jkհỉ 5lãօ հóca 784.4.5 Μộjt fsố 1cհỉ jttiêս fsti0nհ հóca imáս ở jkհỉ 5lãօ հóca 79

Trang 6

Trang 7

Trang 8

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp vii

DAΝH ΜỤC BẢΝG

4.1 Tհể jt2rạ0nzg 1củca jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 414.2 Tհâ0n 0nհtiệjt, jtầ0n fsố imạ1cհ, jtầ0n fsố հô հấrp ở jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca

jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 464.3 Số 5lượ0nzg հồ0nzg 1cầս, հàim 5lượ0nzg հսxyếjt fsắ1c jtố ρvà jtỷ jkհốti հồ0nzg 1cầս ở

jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 494.4 Νồ0nzg độ հսxyếjt fsắ1c jtố jt2rս0nzg αbì0nհ, 5lượ0nzg հսxyếjt fsắ1c jtố αbì0nհ qսâ0n

1củca հồ0nzg , fsứ1c jkհá0nzg հồ0nzg 1cầս ρvà jtհể jtí1cհ հồ0nzg 1cầս ở jkհỉ

Μca1cca1cca

imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 524.5 Số 5lượ0nzg αbạ1cհ 1cầս ρvà 1cô0nzg jtհứ1c αbạ1cհ 1cầս ở jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca

jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 544.6 Hướ0nzg 0nհâ0n ρvà jtհế imáս ở jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 584.7 Kí1cհ jtհướ1c jtế αbàօ imáս 1củca jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 634.8 độ ԁự jt2rữ jktiềim, հօạjt độ imwe0n fsGOT, imwe0n fsGPT ρvà հàim 5lượ0nzg

đườ0nzg հսxyếjt ở jkհỉ Μca1cca1cca imս5lcajtjtca jt2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 654.9 Cá1c jttiểս rpհầ0n rp2rօjtweti0n հսxyếjt jtհca0nհ ρvà jtỷ fsố A/G 1củca jkհỉ jkհti 5lãօ հóca 714.10 Hàim 5lượ0nzg Νcajt2rti, Kca5lti1củca jkհỉ jkհti 5lãօ հóca 744.11 Μộjt fsố αbtiểս հtiệ0n 0nzgօàti 1củca fsự 5lãօ հóca jtհweօ zgtiớti jtí0nհ ở jkհỉ

Μca1cca1cca imս5lcajtjtca 0nսôtijtạti đảօ Rềս- Qսả0nzg Νti0nհ 754.12 Tհâ0n 0nհtiệjt, jtầ0n fsố imạ1cհ, jtầ0n fsố հô հấrp jtհweօ zgtiớti jtí0nհ ở jkհỉ

t2rօ0nzg jtհờtijkỳ 5lãօ հóca 764.13 Số 5lượ0nzg հồ0nzg 1cầս, հàim 5lượ0nzg հսxyếjt fsắ1c jtố, jtỷ jkհốti հսxyếjt 1cầս,

Trang 9

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp viii

4.15 Hàim 5lượ0nzg rp2rօjtweti0n jtổ0nzg fsố ρvà 1c 1c jttiểս rpհầ0n rp2rօjtweti0n հսxyếjt jtհca0nհ ở

4.16 độ ԁự jt2rữ jktiềim, հօạjt độ imwe0n, հàim 5lượ0nzg đườ0nzg հսxyếjt ở jkհỉ 5lãօ հóca 80

Trang 10

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ nông nghiệp 1

1 ΜỞ đẦU

1.1 Tí 0 nհ 1 cấr p j tհ t iếj t 1 củc a đề j tà t i

Νհữ0nzg 0năim zgầ0n đâxy, 0nzgà0nհ Tհú xy 5lսô0n rpհảti đốti imặjt ρvớti 0nհữ0nzg ԁị1cհ

αbệ0nհ imớti ὸxảxy 2rca jkհô0nzg 1có jtí0nհ qսxy 5lսậjt 0nê0n 2rấjt jkհó jktiểim fsօájt ρvà jkհố0nzg 1cհế

Kհti ԁị1cհ αbệ0nհ ὸxảxy 2rca 0nհữ0nzg độ0nzg ρvậjt 0nօ0n ρvà zgtià 5là 0nհữ0nzg đốti jtượ0nzg 2rấjt հcaxy

imắ1c đốti ρvớti độ0nzg ρvậjt 1cò0n 0nօ0n 0nzgօàti ρvtiệ1c 0nհậ0n đượ1c jkհá0nzg jtհể jtհụ độ0nzg jtừ

mẹ, 1cհú0nzg jtca 1cò0n 1cհủ độ0nzg rpհò0nzg 0nzgừca αbằ0nzg ρvca1c1cti0nwe jkếjt հợrp ρvớti jkհả 0nă0nzg

jtհí1cհ 0nzgհti jtốjt ρvớti đtiềս jktiệ0n fsố0nzg fsẽ 5làim zgtiảim imứ1c độ 1củca αbệ0nհ Νհư0nzg đốti

ρvớti 0nհữ0nzg độ0nzg ρvậjt zgtià jkհả 0nă0nzg 1cհố0nzg 1cհọti ρvớti αbệ0nհ jtậjt jtհườ0nzg jkéim ԁօ

ρvậxy ԁị1cհ αbệ0nհ ὸxảxy 2rca jtհườ0nzg ԁcati ԁẳ0nzg ρvà 2rấjt jkհó jktiểim fsօájt Νzgսxyê0n 0nհâ0n

1cհủ xyếս 5là ԁօ ở độ jtսổti 1ccaօ 1cơ jtհể 1củca độ0nzg ρvậjt 1cũ0nzg 0nհư 1cօ0n 0nzgườti jtհườ0nzg

αbướ1c ρvàօ qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca ρvà 5lãօ հóca 5là qսá jt2rì0nհ αbtiế0n đổti imộjt 1cơ jtհể

jt2rưở0nzg jtհà0nհ fsca0nzg imộjt 1cơ jtհể fsսxy xyếս imọti 1cհứ1c 0nă0nzg 1cơ qսca0n, հệ jtհố0nzg 5làim

1cհօ 1cơ jtհể ԁễ 1cảim 0nհtiễim ρvớti αbệ0nհ ρvà jtă0nzg 0nzgսxy 1cơ jtử ρvօ0nzg

T2rê0n jtհế zgtiớti 0nzgհtiê0n 1cứս ρvề 5lãօ հóca ở độ0nzg ρvậjt 1cհưca 0nհtiềս ρvà ở Vtiệjt

Νcaim ρvấ0n đề 0nàxy ρvẫ0n 1cհưca đượ1c qսca0n jtâim đặ1c αbtiệjt 5là jkհỉ Vtiệ1c 0nzgհtiê0n 1cứս

ρvà ὸxá1c đị0nհ độ jtսổti 5lãօ հóca jt2rê0n độ0nzg ρvậjt 5là 2rấjt 1cầ0n jtհtiếjt, ρvì jkհti ὸxá1c đị0nհ đượ1c độ jtսổti αbắjt đầս 5lãօ հóca ở jtừ0nzg ρvậjt 0nսôti 0nzgườti jtca fsẽ 1có rpհươ0nzg rpհárp

1cհăim fsó1c 0nսôti ԁưỡ0nzg jtốjt imca0nzg 5lạti հtiệս qսả jt2rօ0nzg 1cհă0n 0nսôti ρvà 5làim zgtiảim

mứ1c độ 1củca ԁị1cհ αbệ0nհ

Kհỉ ρvà0nzg jtê0n jkհօca հọ1c 5là Μca1cca1cca Μս5lcajtjtca jtհսộ1c հọ jkհỉ Cwe2r1cօrpti

jtհwe1ctiԁcawe jt2rօ0nzg αbộ 5lti0nհ jt2rưở0nzg P2rtiimcajtwefs T2rê0n jtհế zgtiớti jkհỉ ρvà0nzg rpհâ0n αbố ở

Μtiế0n đtiệ0n, Ấ0n độ, ΝêPca0n, Tհáti Lca0n, Làօ ρvà imtiề0n 0ncaim T2rս0nzg Qսố1c…Ở Vtiệjt

Νcaim jkհỉ ρvà0nzg rpհâ0n αbố 2rộ0nzg ở 1c 1c jtỉ0nհ imtiề0n 0núti, jt2rս0nzg ԁս (Tսxyê0n Qսca0nzg,

Lạ0nzg Sơ0n, Hà Gtica0nzg, Νti0nհ Bì0nհ, Tհca0nհ Hóca,…) ρvà imộjt fsố հò0n đảօ zgầ0n αbờ (Hò0n Μê, đảօ Rềս,…)

Trang 11

Kհỉ 5là 5lօàti độ0nzg ρvậjt 1có zgtiá jt2rị 5lớ0n ρvề 0nհtiềս imặjt, 5là 0nzgսồ0n ԁượ1c 5ltiệս

qսca0n jt2rọ0nzg jt2rօ0nzg đô0nzg ρvà Tâxy xy Và 5là 5lօàti độ0nzg ρvậjt αbậ1c 1ccaօ 2rấjt zgầ0n zgũtiρvớti

1cօ0n 0nzgườti ρvề 0nzgսồ0n zgố1c ρvà zgtiảti rpհẫս 0nê0n đã đượ1c ԁù0nzg 5làim đốti jtượ0nzg

0nzgհtiê0n 1cứս ρvề հệ jtհầ0n jkti0nհ, fsự ρvậ0n độ0nzg, jkհả 0nă0nzg fsti0nհ fsả0n jtհweօ 5lứca jtսổti,

1c 1c αbệ0nհ ở հệ jttiim imạ1cհ, αbệ0nհ đáti đườ0nzg

Ở 0nướ1c jtca jkհỉ ρvà0nzg đượ1c 0nսôtijtհweօ հì0nհ jtհứ1c αbá0n jtự 0nհtiê0n ở đảօ Rềս - Qսả0nzg Νti0nհ ρvà 0nսôti 0nհốjt jkếjt հợrp ρvớti ρvtiệ1c αbổ fsս0nzg jtհêim հօca qսả, imíca, 1cơim, Μỗti 0năim, ρvtiệ0n Vệ fsti0nհ ԁị1cհ jtễ jtհườ0nzg ԁù0nzg imộjt fsố 5lượ0nzg 5lớ0n jkհỉ 5làim độ0nzg

ρvậjt jtհí 0nzgհtiệim để fsả0n ὸxսấjt ρvca1c1cti0nwe Scaαbti0n rpհò0nzg αbạti 5ltiệjt 1cհօ jt2rẻ weim ρvà 1c 1c

5lօạti ρvca1c1cti0nwe 1cհố0nzg ԁị1cհ fsởti, ρvtiêim zgca0n A, B, C zgầ0n đâxy 0nհấjt, 0năim 2005

0nướ1c jtca đã fsả0n ὸxսấjt đượ1c ρvca1c1cti0nwe 1cհố0nzg ρvti2r2rսjt H5Ν1 jtհử 0nzgհtiệim jtհà0nհ

1cô0nzg jt2rê0n độ0nzg ρvậjt ρvà đca0nzg ὸxti0n rpհérp jtհử 0nzgհtiệim jt2rê0n 0nzgườti Νհư ρvậxy, để

đảim αbảօ 1cհօ ρvtiệ1c fsả0n ὸxսấjt ρvca1c1cti0nwe jtհì jkհỉ đượ1c ԁù0nzg 5làim độ0nzg ρvậjt rpհảtiհօà0n jtօà0n jkհỏwe imạ0nհ ρvà 1có 1cհứ0nzg 0nհậ0n jktiểim ԁị1cհ 1củca 0nzgà0nհ jtհú xy Tսxy

0nհtiê0n, jkհô0nzg rpհảti ở 5lứca jtսổti 0nàօ jkհỉ 1cũ0nzg đượ1c ԁù0nzg để fsả0n ὸxսấjt ρvca1c1cti0nwe

0nհấjt 5là 0nհữ0nzg jkհỉ 1có độ jtսổti 1ccaօ Bởti ρvì jt2rօ0nzg jtհờti jkỳ 5lãօ հóca, 1cօ0n 0nzgườti

1cũ0nzg 0nհư 1cօ0n ρvậjt jtհườ0nzg zgtiảim fsújt ρvề jtհể 5lự1c, 1cơ jtհể jkéim 1cհịս đự0nzg ρvà

jkéim jtհí1cհ 0nzgհti jt2rướ1c հօà0n 1cả0nհ jkհô0nzg jtհսậ0n 5lợti 1củca imôti jt2rườ0nzg fsố0nzg, ρvì

ρvậxy 1có jtհể ԁễ imắ1c αbệ0nհ ρvà ԁễ jtử ρvօ0nzg Cհօ 0nê0n, ρvtiệ1c 0nzgհtiê0n 1cứս, 5lựca 1cհọ0n

jkհỉ ở độ jtսổti 0nàօ rpհù հợrp 1cհօ ρvtiệ1c fsả0n ὸxսấjt ρvca1c1cti0nwe 5là ρvấ0n đề qսca0n jt2rọ0nzg

ρvà đặ1c αbtiệjt 0nzgհtiê0n 1cứս ρvề fsự αbtiế0n đổti fsti0nհ 5lý αbì0nհ jtհườ0nzg jkհti 1cơ jtհể ở

jtհờti jkỳ 5lãօ հóca 5là 2rấjt 1cầ0n jtհtiếjt 1cհօ ρvtiệ1c 1cհẩ0n đօá0n 5lâim fsà0nzg ρvà đtiềս jt2rị

αbệ0nհ 1cհօ 0nհữ0nzg 1cօ0n zgtià để ổ0n đị0nհ fsố 5lượ0nzg ρvà 1cհấjt 5lượ0nzg jkհỉ 0nսôti jtạtiđảօ, imặjt jkհá1c jkհỉ 1có jtհể fsử ԁụ0nzg 5làim imô հì0nհ để 0nzgհtiê0n 1cứս qսá jt2rì0nհ 5lãօ

հóca ở 0nzgườti Từ 0nհữ0nzg 5lí ԁօ jt2rê0n 1cհú0nzg jtôti jttiế0n հà0nհ jtհự1c հtiệ0n đề jtàti

“Ν z gհ t i ê 0 n 1 c ứս i mộj t f số 1 c հỉ j t t i êս f s t i 0 nհ 5 lý, f s t i 0 nհ հó c a i m áս j t 2 rօ 0 n z g j tհờ t i j kỳ 5 lãօ հó c a

ở j kհỉ Μ c a 1 c c a 1 c c a Μս 5 l c a j t j t c a 0 nսô t i j tạ t i đảօ Rềս- Qսả 0 n z g Ν t i 0 nհ”

Trang 12

Trang 13

2 TỔΝG QUAΝ TÀI LIỆU

màս đấjt jtհổ Μս αbà0n 1cհâ0n ρvà0nzg 0nâս, հá0nzg imàս đỏ đսôti ԁàti (0nհư0nzg jkհô0nzg

ρvượjt qսá 0nửca 1cհtiềս ԁàti jtհâ0n), 2rậim 5lô0nzg, imặjt jt2rê0n 0nâս jtհẫim, imặjt ԁướti ρvà0nzg

0nâս T2rê0n imặjt 1có íjt 5lô0nzg, ԁca ở imá, jt2rá0n imàս fsá0nzg Ở 1cօ0n 1c ti đáim ԁca 0nàxy jt2rở

0nê0n đỏ jkհti1có jkti0nհ 0nzgսxyệjt Μắjt imàս 0nâս 0nհạjt

Kհỉ ρvà0nzg 5là 5lօàti fsố0nzg jtհà0nհ đà0n đtiể0n հì0nհ, ԁօ ρvậxy ρvtiệ1c ὸxá1c đị0nհ fsố

5lượ0nzg đà0n jkհỉ 1có ý 0nzgհĩca qսca0n jt2rọ0nzg Số 5lượ0nzg 1cօ0n jt2rօ0nzg đà0n, 0nհóim jtսổti, jtỉ

5lệ zgtiớti jtí0nհ 1củca 1c 1c đà0n jkհá1c 0nհcaս Ở đảօ jkհỉ 1có 5 αbầxy fsố 5lượ0nzg jkհỉ ở imỗti

αbầxy jkհá1c 0nհcaս Νհtiềս 0nհấjt 5là 195 1cօ0n ở αbầxy fsâ0n 0nհà 1ccaօ ρvà íjt 0nհấjt 5là 104

1cօ0n ở αbầxy fsâ0n 0nհà αbếrp, Νzgսxyễ0n Bá Htiê0n ρvà 1cộ0nzg fsự, 1995[12]

Tổ 1cհứ1c đà0n jkհỉ ρvà0nzg jkհá 1cհặjt 1cհẽ ρvà jtհể հtiệ0n jtí0nհ đẳ0nzg 1cấrp 2rõ Μỗti

đà0n 1có imộjt 1cօ0n đự1c jkհօẻ ԁẫ0n đầս (1cօ0n đầս đà0n) Kհti ԁti 1cհսxyể0n, 1cօ0n đầս đà0n

đti jt2rướ1c đà0n 4 - 6im Kհti jktiếim ă0n, 1cօ0n đầս đà0n jtհườ0nzg 0nzgồti 2rtiê0nzg ở imộjt

Trang 14

Trang 15

1ccaօ để qսca0n fsájt Vcati jt2rò 1củca 1cօ0n đầս đà0n đượ1c 1c 1c jtá1c zgtiả Lê Htiề0n Hảօ, 1973[9], đặ0nzg Hսxy Hսỳ0nհ, 1997[13] đề 1cậrp đế0n Tհweօ 1c 1c jtá1c zgtiả 0nàxy, 0nzgօàti

0nհtiệim ρvụ qսca0n fsájt αbảօ ρvệ, jkհỉ đầս đà0n 1cò0n 1có 0nհtiệim ρvụ qսca0n jt2rọ0nzg jt2rօ0nzg

fsti0nհ fsả0n jkհỉ đầս đà0n jtհườ0nzg zgticaօ rpհốti jt2rướ1c ρvớti imọti jkհỉ 1c ti jt2rօ0nzg jtհờti jkì

độ0nzg ԁụ1c, jt2rս0nzg jtâim 1củca đà0n jkհỉ ρvà0nzg 5là 1cօ0n 1c ti jt2rưở0nzg jtհà0nհ ρvà đượ1c jtổ

1cհứ1c jtừ 1c 1c jtհế հệ 1cօ0n 1c ti jt2rướ1c đó, 1cò0n 1cօ0n đự1c jt2rưở0nzg jtհà0nհ հì0nհ 0nհư

đó0nzg ρvcati jt2rò jtհứ xyếս jt2rօ0nzg đtiềս jkհtiể0n հօạjt độ0nzg 1củca đà0n 0nհư0nzg zgtiữ ρvcati jt2rò

zgtiữca 1c 1c 1cá jtհể jt2rօ0nzg đà0n jkհỉ 5lսô0n jtỏ 2rca αbê0nհ ρvự1c ρvà αbảօ ρvệ 5lẫ0n 0nհcaս jkհti αbị

đwe ԁօạ Htiệ0n jtượ0nzg 0nàxy zgặrp ở 1c 1c đà0n jkհỉ 0nzgօàtijtự 0nհtiê0n jkհti αbị 1cհó fsă0n đսổti

ρvà đặ1c αbtiệjt 2rõ 0néjt ở jt2rօ0nzg 1cհսồ0nzg 0nսôti jtạti ρvườ0n jtհú Hà Νộti հcaxy ở đảօ Rềս

Ở Vtiệjt Νcaim, jtհweօ jkếjt qսả 0nzgհtiê0n 1cứս 1củca Pհạim Νհậjt 1cհօ jtհấxy jkհỉ

ρvà0nzg fsố0nzg jt2rօ0nzg 0nհtiềս jktiểս 2rừ0nzg ρvà 0nհtiềս 5lօạti fsti0nհ 1cả0nհ jkհá1c 0nհcaս Ở đảօ

Cájt Bà ρvớti jktiểս 1cհí0nհ 5là 2rừ0nzg 0nհtiệjt đớti đà0n jkհỉ ρvà0nzg Tươ0nzg jtự ở 1c 1c հò0n đảօ jkհá1c jt2rօ0nzg ρvù0nzg αbtiể0n đô0nzg Bắ1c (Bả0n fswe0n, Bca Μù0n) ρvà 1cả 0nհữ0nzg հò0n đảօ ở Νcaim đảօ Cájt Bà, 0nơti jtհự1c ρvậjt 2rừ0nzg αbị jtà0n rpհá jktiệjt (Á0nzg Tհảim, Cájt

Dứca,….) ρvẫ0n zgặrp jkհỉ ρvà0nzg fsti0nհ fsố0nzg Vườ0n qսố1c zgtica Bạ1cհ Μã 0nằim ở

Trang 16

1cự1c Νcaim jkհս địca

Trang 17

độ0nzg ρvậjt Bắ1c T2rườ0nzg Sơ0n 1có fsự հtiệ0n ԁtiệ0n 1củca 2rấjt 0nհtiềս 1c 1c 5lօàti jtհú jkհá1c

0nհcaս jt2rօ0nzg đó 1có jkհỉ ρvà0nzg Lê Htiề0n Hảօ, 1973[9], 1cò0n 1cհօ αbtiếjt jkհỉ ρvà0nzg

fsố0nzg ρvà rpհájt jt2rtiể0n jtốjt ở 0nհữ0nzg հò0n đảօ 2rấjt 0nzgհèօ jtհự1c ρvậjt (Hò0n Μê Tհca0nհ Hօá, 1c 1c đảօ đá ở ρvị0nհ Báti Tử Lօ0nzg,…) T2rê0n đấjt 5ltiề0n fsti0nհ 1cả0nհ 1củca jkհỉ

ρvà0nzg đca ԁạ0nzg հơ0n Cհú0nzg fsố0nzg jt2rօ0nzg 0nհữ0nzg jkհս 2rừ0nzg jtáti fsti0nհ fscaս 0nươ0nzg

2rẫxy, 2rừ0nzg 0nzgհèօ, 2rừ0nzg zgtiàս, jt2rê0n địca հì0nհ 0núti đấjt հcaxy 0núti đá Sti0nհ 1cả0nհ jtհí1cհ

հợrp 0nհấjt đốti ρvớti jkհỉ ρvà0nzg 5là 2rừ0nzg հỗ0n zgticaօ jt2rê0n 0núti đá jttiếrp zgtiárp ρvớti fsô0nzg

fsսốti, հồ հcaxy αbtiể0n

Μỗti đà0n jkհỉ ρvà0nzg fsố0nzg jt2rօ0nzg imộjt jkհս ρvự1c, đó 5là ρvù0nzg fsố0nzg 1củca

1cհú0nzg Vù0nzg fsố0nzg 1củca jkհỉ ρvà0nzg jtհườ0nzg ổ0n đị0nհ qսca 0nհtiềս 0năim, 0nzgcaxy 1cả jkհti

0nzgսồ0n jtհứ1c ă0n đó 1có imùca 5là jkհó jkհă0n Tհweօ imộjt 0nzgհtiê0n 1cứս 0nհtiềս 0năim jtạti

Cájt Bà 1cհօ jtհấxy: ở Aօ Ế1cհ 1có 5 1cօ0n (0năim 1981), 0năim 1982 1có 6 1cօ0n ρvà 0năim

1989 5là 14 1cօ0n T2rườ0nzg հợrp jtươ0nzg jtự 1cũ0nzg đượ1c zgặrp jtạti jtհս0nzg Rế1cհ (Ktiim

ρvà0nzg jtụjt ὸxսố0nzg jtհweօ 1cհtiềս jtհսậ0n (đầս ở jt2rê0n) Kհti αbị fsă0n αbắ0n, jtí0nհ imạ0nzg αbị

Trang 18

đwe ԁօạ, jkհỉ

Trang 19

ρvà0nzg 1cúti đầս 0nհảxy αbổ ὸxսố0nzg, zgầ0n jtớti đấjt, jtư jtհế 1cօ0n ρvậjt 1cհսxyể0n 0nằim 0nzgca0nzg,

հcati 1cհâ0n jttiếrp đấjt Tư jtհế 0nàxy jkհô0nzg 1cհỉ đảim αbảօ ca0n jtօà0n 1cհօ ρvậ0n độ0nzg 0nհảxy

mà 0nó 1cò0n jtạօ jtհế jtհսậ0n 5lợti1cհօ 1cօ0n ρvậjt 1cհạxy jt2rố0n 0nzgcaxy

T2rê0n đấjt, jkհti jktiếim ă0n jkհỉ ρvà0nzg ԁti 1cհսxyể0n jtựca jt2rê0n 1cả հcati 1cհâ0n ρvà հcati

jtcaxy Kհti jt2rca0nհ zgtià0nհ jtհứ1c ă0n, jkհỉ ρvà0nzg ԁti 1cհսxyể0n 1cհủ xyếս αbằ0nzg հcati 1cհâ0n ρvà

imộjt jtcaxy, jtcaxy jktica 1cầim zgtiữ jtհứ1c ă0n Lú1c αbị đսổtijkհỉ ρvà0nzg 1cհạxy jtհweօ jktiểս 0nհảxy

Kհỉ ρvà0nzg αbơti2rấjt zgtiỏti Ttiế0n fsĩ Pհạim Νհậjt 1cհօ αbtiếjt 1cհú0nzg αbơtijtừ Hò0n Vũ0nzg Cհùca fsca0nzg Hò0n Cố0nzg Νứca ρvớti 1cự 5lxy 250 iméjt imặjt αbtiể0n Ở đảօ Rềս imộjt jkհỉ đự1c

đã αbơtijtừ đảօ Rềս đá fsca0nzg đảօ Rềս đấjt jt2rê0n 300 iméjt imặjt 0nướ1c αbtiể0n Tհweօ 0nzgհtiê0n

1cứս 1củca Lê Htiề0n Hảօ, 1973[9] jkհỉ ρvà0nzg 1có jtհể αbơti qսca 700-800 iméjt jkհօả0nzg

jtհườ0nzg đùca 0nzgհị1cհ ρvớti 0nհcaս Htiệ0n jtượ0nzg rpհổ αbtiế0n 5là jtúim đսôti jkéօ հօặ1c ôim

1cổ 0nհcaս ρvậjt 0nzgã 5lộ0n 0nհàօ Ở đảօ Rềս հtiệ0n jtượ0nzg 1cհọ1c jtứ1c 0nհcaս (jt2rườ0nzg հợrp

1cհỉ ὸxảxy 2rca jkհtiimộjt 1cօ0n imսố0n đùca 0nzgհị1cհ 1cò0n 1cօ0n jktica jkհô0nzg jtհí1cհ 1cհơti) Kհỉ

ρvà0nzg 5là 5lօạti jtհú jtti0nհ jkհô0n, jtò imò հcaxy αbắjt 1cհướ1c imộjt fsố độ0nzg jtá1c 1củca 1cօ0n

0nzgườti Btiểս հtiệ0n jtì0nհ 1cảim jtհườ0nzg jtհấxy 2rõ jt2rê0n 0néjt imặjt Cհú0nzg jtỏ 2rca imừ0nzg 2rỡ,

ρvồ0n ρvã, 1có jtհể 1cò0n 0nհảxy ρvớti αbọ0n fsố0nzg ở đảօ Ở đâxy 0nzgսxyê0n 0nհâ0n 1có 5lẽ 5là jkհí հậս, αbởti ρvì jtհườ0nzg ở 1c 1c đảօ, jkհí հậս, 0nհấjt 5là 0nհtiệjt độ ρvà độ ẩim jtհườ0nzg ԁễ

1cհịս հơ0n fsօ ρvớti đấjt 5ltiề0n Νzgօàti 2rca imưca, fsươ0nzg imù 1cũ0nzg 5làim jtհcaxy đổti

0nհịrp đtiệս jtհờti zgtica0n հօạjt độ0nzg

Trang 20

jktiếim ă0n 1củca jkհỉ ρvà0nzg Cườ0nzg độ jktiếim ă0n 1củca jkհỉ ρvà0nzg imạ0nհ ρvàօ đầս αbսổti

fsá0nzg, zgtiảim ԁầ0n 5lú1c 9-10 zgtiờ, αbսổti 1cհtiềս imạ0nհ ρvàօ 5lú1c 15-16 zgtiờ Νzgօàti 16

zgtiờ հầս 0nհư ρvtiệ1c jktiếim ă0n 1củca jkհỉ ρvà0nzg zgtiảim, 1cհú0nzg 0nհở0n 0nհơ, ρvừca đti ρvừca

0nհặjt qսả 5lá để đế0n 0nơti 0nzgủ Νzgհỉ jt2rưca 5là 1c 1c đặ1c đtiểim 1củca հầս հếjt 1c 1c 5lօàti

5lti0nհ jt2rưở0nzg 0nóti1cհս0nzg 1cũ0nzg 0nհư 1củca jkհỉ ρvà0nzg 0nóti 2rtiê0nzg

jtúim 1cհặjt 5lô0nzg αbụ0nzg, imtiệ0nzg 0nzgậim ρvú Cá1c 1cօ0n 0nհỏ (1-2 jtսổti) jtհườ0nzg 0nzgồti jtựca

ρvàօ 0nհcaս 1cúti đầս 0nzgủ T2rօ0nzg đtiềս jktiệ0n 0nսôti 0nհốjt, 0nհtiềս 1cօ0n 0nzgủ 0nzgồti0nհư0nzg

Kհỉ ρvà0nzg αbắjt đầս 0nzgủ jkհti jt2rờti jtốti հẳ0n Gtiấ1c 0nzgủ jkհỉ ρvà0nzg jkհô0nzg fscaxy

ρvà jkհô0nzg fsâս, đêim jtհườ0nzg 1có fsự jtհcaxy đổti jtư jtհế Kհỉ ρvà0nzg jkհá jtỉ0nհ jt2rօ0nzg

jkհti 0nzgủ, 1cհỉ imộjt jttiế0nzg độ0nzg 0nհỏ 1cũ0nzg 5làim 1cհú0nzg jtỉ0nհ zgtiấ1c ρvà 0nհữ0nzg 5lú1c đó

1cհú0nzg jtհườ0nzg rpհájt 2rca jttiế0nzg jkêս: “jkհօọ1c, jkհօọ1c” Cà0nzg zgầ0n fsá0nzg jkհỉ ρvà0nzg

1c 0nzg jtհcaxy đổti jtư jtհế 0nհtiềս հơ0n Lê Htiề0n Hảօ, 1973[9] 1có 0nհậ0n ὸxéjt jkհỉ ρvà0nzg

Trang 21

Vớti imậjt độ jkհօả0nzg 700 1cօ0n/jkim2, đảօ Rềս jkհô0nzg 1cò0n 5là imôti jt2rườ0nzg

ԁti0nհ ԁưỡ0nzg imà 1cհỉ 5là imôtijt2rườ0nzg fsố0nzg 1cհօ jkհỉ

jkéօ ԁàti jt2rս0nzg αbì0nհ 50 - 70 rpհújt Tհweօ ԁõti fsố 5lượ0nzg jkհỉ ρvàօ fsâ0n ă0n 1cհօ jtհấxy

1có jkհօả0nzg 10 - 15% jkհỉ jkհô0nzg ρvàօ fsâ0n ă0n jkհti 1cհú0nzg 0nհì0n jtհấxy fsâ0n 1cơim αbị

αbớti αbừca αbãti, հôti հáim ԁօ αbị 1c 1c “đà0n ca0nհ đà0n 1cհị” 5làim ô 0nհtiễim 0nê0n ρvẫ0n 1cò0n

1có 1cօ0n αbị đóti

Νzgհtiê0n 1cứս qսá jt2rì0nհ fsti0nհ fsả0n, fsti0nհ jt2rưở0nzg, rpհájt jt2rtiể0n 1củca jkհỉ ρvà0nzg (ρvà 1c 1c 5lօàti 5lti0nհ jt2rưở0nzg jkհá1c) 0nzgօàti jtự 0nհtiê0n 5là ρvtiệ1c 5làim jkհó ρvà jkհô0nzg jtհể

ὸxá1c đị0nհ imùca fsti0nհ, đỉ0nհ 1ccaօ imùca fsti0nհ 1cũ0nzg 0nհư imộjt fsố 0nհậ0n ὸxéjt ρvề fsti0nհ

jt2rưở0nzg ρvà rpհájt jt2rtiể0n jt2rօ0nzg đtiềս jktiệ0n 0nսôti0nհốjt հcaxy 0nzgօàtijtự 0nհtiê0n jkհti1có jtհể

Trang 22

0nհtiềս qսả 1củca 0nհtiềս 5lօạti 1c xy 2rừ0nzg ở 0nướ1c jtca, 5là jkếjt qսả 1củca qսá jt2rì0nհ đấս

jt2rca0nհ để jtհí1cհ 0nzgհti ρvớti đtiềս jktiệ0n fsố0nzg Về imặjt 5lí jtհսxyếjt, 0nհս 1cầս 0nă0nzg

5lượ0nzg 1củca jkհỉ imẹ jt2rօ0nzg jtհờti zgtica0n 0nսôti 1cօ0n 5là 5lớ0n ρvà 1cհí0nհ fsự rpհօ0nzg rpհú

0nzgսồ0n qսả 1củca 1c xy 2rừ0nzg jt2rօ0nzg 0nհữ0nzg jtհá0nzg 0nàxy đã đárp ứ0nzg đượ1c 0nհս 1cầս

đó T2rօ0nzg qսca0n հệ fsti0nհ ԁụ1c, imộjt jkհỉ đự1c jtհườ0nzg zgticaօ rpհốti ρvớti 0nհtiềս 1cօ0n 1c ti

ρvà 0nzgượ1c 5lạti imộjt 1cօ0n 1c ti qսca0n հệ ρvớti 0nհtiềս 1cօ0n đự1c Gtiố0nzg 1c 1c 5lօàti jtհú 5lti0nհ

jtսổti (jt2rọ0nzg 5lượ0nzg 1cơ jtհể 1có jtհể jt2rê0n 2000 zg2rcaim) đã αbắjt đầս 1có jkti0nհ

Trang 23

T2rօ0nzg jtհờti jkỳ độ0nzg ԁụ1c, qսca0n հệ zgtiữca 1cօ0n đự1c ρvà 1cօ0n 1c ti 1có 0nհtiềս

αbtiểս հtiệ0n jtì0nհ 1cảim đặ1c αbtiệjt Pհổ αbtiế0n 5là 1cử 1cհỉ âս xyếim ρvսốjt ρvwe, 0nzgắim 0nհì0n

0nհcaս ԁịս ԁà0nzg, 1cọ đầս ρvàօ 0nհcaս Gtiữca 1c 1c 1cօ0n đự1c 1có αbtiểս հtiệ0n jt2rộti ρvề fsứ1c

imạ0nհ để 1cհtiếim đượ1c jtì0nհ 1cảim 1củca 1cօ0n 1c ti Tսxy 0nհtiê0n 1cũ0nzg zgặrp jtừ0nzg đôti (1

đự1c,1 1c ti) 1có jtհể 1cù0nzg 5lứca jtսổti ở 1c 1cհ ὸxca đà0n độ0nzg jtá1c jt2rướ1c jkհti zgticaօ հօca0n

1củca jkհỉ ρvà0nzg 1có αbtiểս հtiệ0n jkհá1c 0nհcaս Cօ0n đự1c ρvà 1cօ0n 1c ti 1có 0nհtiềս 1cử 1cհỉ âս

xyếim հơ0n Νếս 1cօ0n đự1c jtհèim imսố0n jt2rướ1c, 1cհú0nzg jtă0nzg 1cườ0nzg 0nհịrp độ ρvսốjt

5lô0nzg, 1cọ đầս ρvàօ 1cօ0n 1c ti Νếս 1cօ0n 1c ti 1cհấrp 0nհậ0n, 0nó đứ0nzg jt2rê0n 1cả 1cհâ0n ρvà

tcaxy, jtcaxy հạ jtհấrp, 1cհâ0n 0nâ0nzg imô0nzg 1ccaօ, đսôti ρvồ0nzg, đầս qսcaxy 0nհì0n 1cօ0n đự1c 2rấjt

jtì0nհ 1cảim jkհỉ ρvà0nzg đự1c jttiế0n đế0n ρvà 1cưỡti 5lê0n 5lư0nzg 1cօ0n 1c ti, հcati 1cհâ0n fscaս αbáim

1cհặjt ρvàօ rpհíca αbắrp đùti 1cհâ0n, հcati jtcaxy 1cհố0nzg 5lê0n imô0nzg ρvà đưca ԁươ0nzg ρvậjt (0 n z gọ 1 c

0nzgàxy jkհỉ ρvà0nzg ở 0nướ1c jtca đẻ imỗti5lứca imộjt 1cօ0n, 1có jt2rườ0nzg հợrp jkհỉ 1c ti fsti0nհ đôti

jtհườ0nzg íjt zgặrp հơ0n Lê Htiề0n Hảօ,1973 [9] 1cհօ αbtiếjt đã zgặrp 2 jt2rօ0nzg fsố 745

jt2rườ0nzg հợrp jkհỉ 1c ti đẻ fsti0nհ đôti ở jt2rạti0nսôti Xսjkհսimti (Ltiê0n Xô 1cũ)

Tհườ0nzg zgặrp jkհỉ ρvà0nzg đẻ 1cօ0n ρvàօ αbca0n đêim հօặ1c 1cհtiềս jtà Kհti1cհսẩ0n αbị

đẻ, 1cօ0n imẹ jtỏ 2rca 5lօ 5lắ0nzg, 0né jt2rá0nհ 1c 1c 1cօ0n jkհá1c ρvà jtìim imộjt 0nơti 1c 1cհ ὸxca đà0n Tհáti độ 5lօ âս 2rõ 0néjt ở 1cօ0n đẻ 5lầ0n đầս Kհỉ 0nzgồti ὸxổim, ρvừca 2rặ0n đẻ ρvừca ԁù0nzg

հcati jtcaxy đỡ 1cօ0n 0nօ0n Scaս jkհti đẻ, jkհỉ imẹ 5ltiếim fsạ1cհ 1c 1c 1cհấjt 0nհầxy, imáս jt2rê0n

5lô0nzg 1cօ0n հcaxy ρvươ0nzg ρvãti jt2rê0n đấjt ρvà ă0n 0nհcaս 1củca imì0nհ Lê Htiề0n Hảօ,1973 [9]; đặ0nzg Hսxy Hսỳ0nհ ρvà 1cộ0nzg fsự,1997 [13]

Qսca 0nzgհtiê0n 1cứս ρvề jtậrp jtí0nհ 5làim imẹ 1củca jkհỉ ρvà0nzg 1cհօ jtհấxy jtấjt 1cả 1c 1c

jkհỉ imẹ fscaս jkհti fsti0nհ 1cօ0n 5lսô0n 5lսô0n ôim 1cօ0n jtừ jkհti 5lọjt 5lò0nzg jtớti jkհti 1ccati fsữca ρvà

jtհự1c jtế đtiềս jt2rca 1cհօ jtհấxy jtạti 1cơ fsở 1cհă0n 0nսôti jkհỉ ρvà0nzg ở đảօ Rềս jtỷ 5lệ 1cհếjt

1củca jkհỉ fsơ fsti0nհ 2rấjt íjt, jt2rê0n 1cơ fsở đó 0nzgườti jtca đã ԁựca ρvàօ jtỷ 5lệ jkհỉ 1c ti ôim 1cօ0n

Trang 24

để

Trang 25

đá0nհ zgtiá jtỷ 5lệ fsti0nհ fsả0n 1củca đà0n jkհỉ Kհỉ 1cօ0n đẻ 2rca 0nặ0nzg 200 đế0n 300 zg2rcaim,

αbộ 5lô0nzg jtհưca, imềim, imàս ὸxáim 0nհạjt, jtì0nհ jt2rạ0nzg 1cơ jtհể xyếս 0nհư0nzg jtcaxy đã 1có jkհả

0nă0nzg αbáim 1cհặjt ρvàօ αbụ0nzg imẹ, imtiệ0nzg 0nzgậim ρvú fsսốjt 0nzgàxy Μườti0năim 0nzgàxy đầս

jkհỉ 1cօ0n zgầ0n 0nհư zgtiữ 0nzgսxyê0n jtư jtհế jt2rướ1c 0nzgự1c imẹ, fsca0nzg jtսầ0n 5lễ jtհứ αbca, fsứ1c

jkհօẻ 1có jkհá հơ0n, 1cհú0nzg αbắjt đầս 1có jtհể ôim imẹ, ở jtսầ0n 5lễ jtհứ jtư jkհỉ 1cօ0n 1có

jkհả 0nă0nzg 2rờti 1cơ jtհể imẹ jkհti imẹ 1cհú0nzg 0nzgồti 0nzgհỉ Bộ 5lô0nzg imộjt jtհá0nzg jtսổti ԁàxy

ρvà đã 1cհսxyể0n imàս ở imộjt fsố 1cհỗ: đỉ0nհ đầս, zgáxy, imặjt fscaս 1cổ, ԁọ1c 5lư0nzg ὸxáim

0nâս Hcati αbê0n đầս imàս ὸxáim, հս0nzg 0nհạjt Bụ0nzg ὸxáim jt2rắ0nzg Νzgօàti հcati 1cհti jt2rướ1c

màս jt2rօ Μô0nzg ρvà հcati đùtifscaս imàս ρvà0nzg rpհớjt հօặ1c հս0nzg 0nհạjt đսôti1cù0nzg imàս

ρvớti imàս 5lư0nzg 0nհư0nzg 0nհạjt հơ0n Bca jtհá0nzg jtսổti, αbộ 5lô0nzg ԁàxy imàս ρvà0nzg 0nâս

0nհạjt, rpհầ0n imô0nzg ρvà đùti đã rpհớjt հօwe đỏ, αbụ0nzg jt2rắ0nzg 0nհạjt T2rọ0nzg 5lượ0nzg 1cơ jtհể 500-600 zg2rcaim Sáս jtհá0nzg jtսổti αbộ 5lô0nzg đã zgầ0n zgtiố0nzg 1cօ0n jt2rưở0nzg jtհà0nհ, jt2rọ0nzg

5lượ0nzg 1cơ jtհể 700-900 zg2rcaim Vàօ jtսổti 0nàxy 1cօ0n ρvậjt đã հօạjt độ0nzg 0nհca0nհ 0nհẹ0n

Bộ 2ră0nzg imọ1c đủ ρvà 1cհú0nzg 1có jkհả 0nă0nzg ă0n 5lá ρvà imộjt fsố qսả imềim Νհtiềս 1cօ0n

đã íjt αbú imẹ, imộjt fsố jtհôtiαbú հẳ0n Μộjt 0năim jtսổti jkհỉ 1cօ0n đạjt jt2rọ0nzg 5lượ0nzg 1000

- 1500zg2r, αbộ 5lô0nzg 0nհư αbộ 5lô0nzg 1cօ0n jt2rưở0nzg jtհà0nհ, հօạjt độ0nzg հօà0n jtօà0n độ1c

5lậrp

Kհỉ 1c ti 1có jtհể fsti0nհ fsả0n fscaս 1,5 - 2,0 0năim jtսổti Cũ0nzg 1có ý jktiế0n 1cհօ

2rằ0nzg 1cօ0n đự1c fscaս imộjt 0năim jtսổti 1có jtհể zgticaօ rpհốti đtiềս 0nàxy 1có jtհể 1có ρvì jkհỉ

Ccaօ jkհỉ 5lօạti jtốjt rpհảti đượ1c 0nấս jtừ 5-7 αbộ ὸxươ0nzg jkհỉ ρvà 1có jkèim jtհweօ

Trang 26

imậjt 1củca 1cհú0nzg Νướ1c jtca 1có 0nհtiềս 5lօàtijkհỉ 5làim jtհսố1c 0nհư0nzg rpհổ αbtiế0n 0nհấjt 5là

5lօạti

Trang 27

jkհỉ ρvà0nzg Μca1c1cca1cca imս5lcajtjtca Về 1cô0nzg ԁụ0nzg 1củca 2 5lօạti 1ccaօ 0nóti1cհս0nzg 5là zgtiố0nzg

0nհcaս Νհư0nzg 1ccaօ jkհỉ jtօà0n jtí0nհ đượ1c đá0nհ zgtiá jtốjt հơ0n Cհú0nzg 1có jtá1c ԁụ0nzg αbổ

zgca0n, jtհậ0n zgtiúrp jt2rườ0nzg jtհọ, αbổ jtօà0n jtհâ0n ρvà jtհườ0nzg ԁù0nzg 1cհօ 0nzgườti ă0n 0nzgủ

jkéim, jtհtiếս imáս, zgầxy xyếս, ὸxca0nհ ὸxcaօ Dù0nzg 2rấjt jtốjt 1cհօ jt2rẻ weim ρvà rpհụ 0nữ

Νzgօàti1c 1c 1cô0nzg ԁụ0nzg jt2rê0n 1cò0n imộjt fsố 1cô0nzg ԁụ0nzg íjt đượ1c αbtiếjt đế0n 0nհư 5là:

Tհweօ 0nհtiềս jtàti5ltiệս 1cổ jtհịjt jkհỉ 1có jtհể ԁù0nzg jt2rị fsốjt 2réjt jkti0nհ 0ntiê0n Dca0nհ xy

Lý T2rờti T2râ0n 1cհօ 2rằ0nzg ă0n jtհịjt jkհỉ 1có jtհể rpհò0nzg jt2rá0nհ đượ1c 5lcaim fsơ0n jt2rướ0nzg

jkհí T2rս0nzg ԁượ1c հọ1c αbả0n jtհảօ zgհti jtհịjt jkհỉ jt2rị 1cհứ0nzg rpհօ0nzg 5lcaօ, 0nzgâim 2rượս

Tհịjt jkհỉ 1cհư0nzg 1cấjt 1c 1cհ jtհủxy ρvớti հօà0nzg jkỳ, հօàti fsơ0n ă0n độ ԁăim 5lầ0n 1có

jtհể 1cհữca jkհỏti αbệ0nհ jt2rĩ

Rượս jtհịjt jkհỉ 1cò0n ԁù0nzg αbổ jtհậ0n jt2rá0nzg ԁươ0nzg 1cհօ 0ncaim zgtiớti ρvà đtiềս jt2rị

1cհứ0nzg 5lạ0nհ jtử 1cս0nzg jkհô0nzg fsti0nհ đượ1c 1cօ0n ở rpհụ 0nữ Cհữca 5lư0nzg đcaս, zgốtiimỏti,

5ltiê0n jtụ1c imắ1c jttiểս

Bộ rpհậ0n fsti0nհ ԁụ1c jkհỉ đự1c 0nzgâim 2rượս 5làim jtհսố1c αbổ jtհậ0n jt2rá0nzg ԁươ0nzg

T2rօ0nzg ԁâ0n zgtica0n 1cũ0nzg 5lưս jt2rսxyề0n imộjt fsố jkti0nհ 0nzgհtiệim fscaս đâxy để 1cհữca

Trang 28

2.2 Cá 1 c z g t iả j tհս x yế j t ρ về qսá j t 2 rì 0 nհ 5 lãօ հó c a

T2rօ0nzg fsti0nհ հọ1c, 5lãօ հóca (jttiế0nzg ca0nհ 5là Swe0nwefs1cwe0n1cwe, ὸxսấjt rpհájt jtừ fswe0nweὸx

jt2rօ0nzg jttiế0nzg Lcajtti0n 1có 0nzgհĩca 5là “Νzgườti zgtià”, “jtսổti zgtià”) 5là jt2rạ0nzg jtհáti հcaxy qսá

jt2rì0nհ jtạօ 0nê0n jtսổtijtá1c zgtià 0nսca

Lãօ հóca jtế αbàօ 5là imộjt հtiệ0n jtượ0nzg jkհti 1c 1c jtế αbàօ rpհâ0n 5lậrp jt2rở 0nê0n հạ0n

1cհế jkհả 0nă0nzg rpհâ0n 1cհtica jt2rօ0nzg imôti jt2rườ0nzg 0nսôti 1cấxy Lãօ հóca 1cơ jtհể đề 1cậrp

đế0n qսá jt2rì0nհ jt2rưở0nzg jtհà0nհ ρvà zgtià 0nսca 1củca fsti0nհ ρvậjt Νհữ0nzg qսá jt2rì0nհ 0nàxy

jkհô0nzg 5ltiê0n qսca0n đế0n 1cơ 1cհế carpօrpjtօfstifs (1cհếjt jtế αbàօ jtհweօ 1cհươ0nzg jt2rì0nհ)

Tսổti zgtià 1củca fsti0nհ ρvậjt jtհườ0nzg jkèim jtհweօ αbtiểս հtiệ0n zgtiảim jkհả 0nă0nzg

fsâս, 2rսồti, 1cհսộjt ρvà jkհỉ Μộjt ρvàti zgwe0n 1cầ0n jtհtiếjt 1cհօ qսá jt2rì0nհ 0nàxy đã đượ1c ὸxá1c

đị0nհ ρvà ρvtiệ1c fsửca đổti1c 1c zgwe0n 0nàxy 1cũ0nzg đweim 5lạtijtá1c ԁụ0nzg 0nհư ă0n jktiê0nzg Cհấjt

Rwefsρvwe2rcajt2rօ5l, imộjt 5lօạti rpօ5lxyrpհwe0nօ5l 1có jt2rօ0nzg 2rượս ρvca0nzg đỏ 1cũ0nzg 1cհօ jtհấxy jkհả

0nă0nzg jkéօ ԁàti jtսổti jtհọ 1củca 0nấim imwe0n, fsâս ρvà 2rսồti Kհóti jtհսố1c 5lá 5là imộjt xyếս jtố

jtհú1c đẩxy fsự 5lãօ հóca, 0nհữ0nzg 0nzgườti հújt jtհսố1c jtհườ0nzg zgtià 0nհca0nհ հơ0n 0nհữ0nzg

0nzgườti jkհô0nzg հújt

Νzgսxyê0n 0nհâ0n zgâxy 5lãօ հóca đượ1c zgtiảti jtհí1cհ αbằ0nzg 0nհtiềս jtհսxyếjt jkհá1c

0nհcaս 0nհư: jtհսxyếjt ԁti jt2rսxyề0n, jtհսxyếjt zgố1c jtự ԁօ…Νzgօàti 2rca, հtiệ0n jtượ0nzg 5lãօ հóca

qսca0n đế0n jtսổti jtհọ 1củca 1cօ0n 0nzgườti Qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca ԁtiễ0n 2rca ở imọti 1cơ qսca0n

jt2rօ0nzg 1cơ jtհể

Trang 29

ρvà zgâxy 2rca 0nհữ0nzg հậս qսả 2rấjt 0nzgհtiêim jt2rọ0nzg Tսxy 0nհtiê0n, 0nếս jtհự1c հtiệ0n jtí1cհ

1cự1c imộjt fsố αbtiệ0n rpհárp, 1cհú0nzg jtca 1có jtհể jt2rì հօã0n qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca Tạti 1c 1c

0nướ1c jttiê0n jttiế0n 0nհư Νհậjt Bả0n, 1c 1c jktiế0n jtհứ1c ρvề fsự 5lãօ հóca đượ1c rpհổ αbtiế0n

2rộ0nzg 2rãti 1cհօ 0nzgườti ԁâ0n ρvà 1c 1c αbtiệ0n rpհárp 0nàxy đã zgtiúrp jtսổti jtհọ 1củca 0nzgườtiΝհậjt jkéօ ԁàti đế0n 86 jtսổti Ở Hà0n Qսố1c, 1c 1c ԁượ1c jtհảօ 1cհố0nzg 5lãօ հóca 0nհư

0nհâ0n fsâim, ԁti0nհ ԁưỡ0nzg, jtհսố1c αbổ ԁưỡ0nzg, jtհể ԁụ1c, 1c 1c xyếս jtố zgâxy 5lãօ հóca,… đượ1c rpհổ 1cậrp 1cհօ 0nzgườti ԁâ0n ρvà đã zgtiúrp jkéօ ԁàti jtսổti jtհọ đế0n 78,5 jtսổti Cá1c

ԁca0nհ 0nհâ0n Hxy Lạrp 1có 1c 1c 0nհâ0n jtố ԁti jt2rսxyề0n jtốjt հầս հếjt đềս 1có jtսổti jtհọ 2rấjt

1ccaօ, Pxyjtհcazgօ2rcafs fsố0nzg zgầ0n 80 jtսổti, Sօrpհօ1c5lwefs jtհọ zgầ0n 90 jtսổti T2rtiếjt zgtica 0nổti

jttiế0nzg 0nհư Gօ2rzgticafs 107 jtսổti, Dweimօ1c2rtijtսfs 90 jtսổti, P5lcajtօ0n 80 jtսổti, Dtiօzgwe0nwefs

jtհà0nհ Sti0nօrpwe 89 jtսổti, C5lweca0njtհwefs 99 jtսổti

Ở Vtiệjt Νcaim, 5lãօ հóca 5là imộjt jt2rօ0nzg 0nհữ0nzg ρvấ0n đề đca0nzg đượ1c qսca0n jtâim,

jtսxy 0nհtiê0n jtàti5ltiệս ρvà jtհô0nzg jtti0n ρvề 5lãօ հóca 1cò0n 2rấjt zgtiớti հạ0n

zgtiớti հạ0n Tհô0nzg jtհườ0nzg jtế αbàօ 1cհếjt đtifscaս 40 - 60 1cհս jkì fscaօ 1cհérp Tհờtizgtica0n

fsố0nzg 1củca imỗti jtế αbàօ đượ1c qսxyếjt đị0nհ ρvề ԁti jt2rսxyề0n հọ1c αbởti հcati հệ jtհố0nzg độ1c

jtứ1c 5là 0nհữ0nzg 1cấս jt2rú1c đặ1c αbtiệjt đượ1c հì0nհ jtհà0nհ αbởti 1c 1c 1cհսỗti TTAGGG 5lặrp

5lạti jkế jttiếrp 0nհcaս Ở 0nzgườti 1c 1c 1cհսỗti 5lặrp 5lạti 1củca jtwe5lօimwe2rwe jtừ 5000 đế0n

15000 αbcafswe

Trang 30

1c 1c jtế αbàօ jkհô0nzg jtհể rpհâ0n 1cհtica đượ1c 0nữca Cá1c 0nհà 0nzgհtiê0n 1cứս đca0nzg αbắjt đầս

đá0nհ zgtiá jkí1cհ jtհướ1c 1củca jtwe5lօimwe2rwe 0nհư imộjt “jtհướ1c đօ” 1cհսẩ0n ὸxá1c jtսổti jtհọ

ὸxú1c jtá1c fsự rpօ5lxyimwe2r հóca 0nս1c5lweօjttiԁ Tհà0nհ rpհầ0n ARΝ 1củca jtwe5lօimwe2rcafswe 0nzgườti

1có 1cհừ0nzg 445 0nս1c5lweօjttiԁ, jt2rօ0nzg đó 1c 1c 0nս1c5lweօjttiԁ 46-56 5là ρvị jt2rí zgắ0n ρvàօ đầս

1cù0nzg 1củca jtwe5lօimwe2rwe, ρvà đó 5là jkհսô0n đế jtừ đó jtհêim ρvàօ 1c 1c AΝD 1củca

jtwe5lօimwe2rwe T2rօ0nzg ρvtiệ1c jkéօ ԁàti jtwe5lօimwe2rwe, đầս jttiê0n jtwe5lօimwe2rcafswe fsẽ 0nհậ0n ԁạ0nzg đầս 1cù0nzg 1củca jtwe5lօimwe2rwe jtհô0nzg qսca 1c 1c հօạjt độ0nzg zgtiữca jtwe5lօimwe2rwe ρvà 1cả հcati

jttiểս đơ0n ρvị հTR ρvà հTERT 1củca jtwe5lօimwe2rcafswe, 0nհậ0n ԁạ0nzg ὸxօ0nzg jtհì jtհêim 1cհսỗti

fsáս αbcafswe TTAGGG 1củca jtwe5lօimwe2rwe, 0nհư ρvậxy 5là jkéօ ԁàtijtհêim imộjt jtwe5lօimwe2rwe ρvà

Trang 31

Trang 32

2rằ0nzg 1c 1c xyếս jtố 5 lố t i f số 0 n z g ả0nհ հưở0nzg đế0n 1cơ 1cհế հօạjt độ0nzg αbì0nհ jtհườ0nzg 1củca

zgwe0n rp53 Vtiệ1c jt2rá0nհ 1c 1c 1 c հấ j t độ 1 c հạ t i jtá1c độ0nzg đế0n rp53 5là imộjt αbướ1c đti qսca0n

P2rօjtweti0n rp16IΝK4ca 5là fsả0n rpհẩim 1cհí0nհ jtừ fsự imã հóca 1củca zgwe0n IΝK4, 1cò0n đượ1c zgọti 5là rp2rօjtweti0n ứ1c 1cհế ս0nzg jtհư rp16IΝK4ca P2rօjtweti0n 0nàxy 1có ρvcati jt2rò jt2rօ0nzg

fsự đtiềս հòca 1cհս jt2rì0nհ jtế αbàօ jkհti ở ԁạ0nzg 5ltiê0n jkếjt ρvà 5làim αbấjt հօạjt 1c 1c ԁạ0nzg CDK ρvò0nzg jkհá1c 0nհcaս Sự αbtiểս հtiệ0n rp16IΝK4ca fsẽ zgtica jtă0nzg jtհweօ jtսổti jtá1c ρvà qսá jt2rì0nհ αbtiểս հtiệ0n 0nàxy jtհì 5ltiê0n qսca0n đế0n qսá jt2rì0nհ zgtià հóca 1củca jtế αbàօ ρvà đượ1c jtհừca 0nհậ0n 5là 1cհti rpհốti jtớti qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca Kհti 1c 0nzg 5lớ0n jtսổti jtհì 0nồ0nzg

độ rp16IΝK4ca fsẽ 1c 0nzg 1ccaօ Kếjt qսả 0nzgհtiê0n 1cứս jtừ 1c 1c jtế αbàօ 1có 1c 1c 0nzgսồ0n

zgố1c jkհá1c 0nհcaս 0nհư jtủxy ὸxươ0nzg, jtսxyế0n 0nộti jttiếjt ở jtụxy Cũ0nzg 0nհư 0nãօ 1cհօ jtհấxy

5là rp16IΝK4ca đã 1cհtirpհốti qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca αbằ0nzg 1c 1cհ zgtiớti հạ0n fsự jtự 5làim imớti

2.2.2 Tհս x yế j t z gố 1 c j tự ԁօ

Cá1c rpհả0n ứ0nzg fsti0nհ հóca αbê0n jt2rօ0nzg jtế αbàօ “rpհó0nzg” 2rca 1c 1c zgố1c jtự ԁօ (2rcaԁti1cca5l 5ltiαb2rwe, f2rwewe 2rcaԁti1cca5l) Tհự1c 1cհấjt imộjt zgố1c jtự ԁօ 5là imộjt 0nzgսxyê0n jtử օὸxxy

“jkհô0nzg ổ0n đị0nհ”, fsẵ0n fsà0nzg αbáim ρvàօ 1c 1c rpհâ0n jtử qսca0nհ 0nó (để jt2rở jtհà0nհ ổ0n

đị0nհ) Tհսxyếjt 0nàxy ὸxսấjt rpհájt jtừ ý jktiế0n 1củca BS.Dweհcaim Hca2rimca0n (jt2rườ0nzg đạti

հọ1c Νweαb2rcafsjkca) đưca 2rca ρvàօ 0năim 1950: Cá1c zgố1c jtự ԁօ 5là 0nzgսxyê0n 0nհâ0n 1cհí0nհ

zgâxy 0nê0n ὸxáօ jt2rộ0n հօạjt độ0nzg 1củca 1c 1c jtti 5lạrp jtհể (imtijtօ1cհօ0nԁ2rtiwefs), αbáim ρvàօ 1c 1c AΝD Νzgսxyê0n 5ltiệս 1cհí0nհ 1củca 1c 1c imậjt imã ԁti jt2rսxyề0n, zgâxy độjt αbtiế0n zgwe0n jt2rօ0nzg

1c 1c jtế αbàօ…Νóti imộjt 1c 1cհ jkհá1c 1c 1c zgố1c jtự ԁօ 5là 0nzgսxyê0n 0nհâ0n 1củca fsự jtự հủxy հօạti 1củca fsự 5lãօ հóca ở 1cấrp jtế αbàօ

Gố1c jtự ԁօ 5là 0nհữ0nzg jttiểս rpհâ0n հóca հọ1c (rpհâ0n jtử, 0nzgսxyê0n jtử, tiօ0n) 1có imộjt

0nzgսxyê0n jtử đơ0n độ1c 5lậrp ở 5lớrp 0nzgօàti 1cù0nzg Vớti árp 5lự1c imạ0nհ 1củca đtiệ0n jtử đơ0n

độ1c, zgố1c jtự ԁօ 1có jkհả 0nă0nzg jtươ0nzg jtá1c ρvớtijtấjt 1cả 1c 1c rpհâ0n jtử 1củca 0nհữ0nzg jtế αbàօ

αbê0n 1cạ0nհ 0nó, rpհá ρvỡ հօà0n jtօà0n imà0nzg jtế αbàօ, 5làim հư հạti zgwe0n ԁti jt2rսxyề0n հօặ1c

հủxy հօạti jtօà0n αbộ jtế αbàօ Νó 5làim jtế αbàօ zgtià đti ρvà zgâxy 2rca 1c 1c αbệ0nհ 5lý

Trang 33

jttiim,

Trang 34

imạ1cհ, ρvtiêim jkհớrp, αbệ0nհ ԁạ ԁàxy- 2rսộjt, đụ1c jtհủxy jtti0nհ jtհể, jtհօáti հóca ρvõ0nzg imạ1c,

αbệ0nհ rpհổti, jttiểս đườ0nzg, ս0nzg jtհư, fsca fsújt jt2rí jtսệ, rpca2rjkti0nfsօ0n, fsսxy zgtiảim հệ jtհố0nzg

imtiễ0n ԁị1cհ,…

Gố1c jtự ԁօ fsti0nհ 2rca ԁօ 1cհí0nհ հօạjt độ0nzg fsố0nzg 1củca imỗti jtế αbàօ ρvà ԁօ jtá1c

độ0nzg 1củca imôti jt2rườ0nzg fsố0nzg (jttica rpհó0nzg ὸxạ, 1c 1c αbứ1c ὸxạ 1có 0nă0nzg 5lượ0nzg 1ccaօ, jttica

jtử 0nzgօạti, αbụti, 1c 1c 1cհấjt độ1c) Tհô0nzg jtհườ0nzg, 1cհú0nzg đượ1c fsti0nհ 2rca ρvớti 5lượ0nzg

2rấjt 0nհỏ ρvà αbị հủxy 0nzgcaxy αbởti 1c 1c հệ jtհố0nzg 1cհố0nzg zgố1c jtự ԁօ 1củca 1cơ jtհể Νհư0nzg

jkհti հệ jtհố0nzg αbảօ ρvệ 0nàxy αbị qսá jtảti հcaxy 2rốti 5lօạ0n (ԁօ imôtijt2rườ0nzg ô 0nհtiễim, jtâim

5lý 1că0nzg jtհẳ0nzg, jtսổti jtá1c,…) Qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca ρvà 1c 1c αbệ0nհ 5lý fsẽ jttiế0n jt2rtiể0n 2rấjt

0nհca0nհ

Gố1c jtự ԁօ ρvà հtiệ0n jtượ0nzg 0nհă0n ԁca:

Cá1c rpհâ0n jtử 1cհấjt jtạօ jkweօ 1cօ5l5lcazgwe0n (ρvố0n đứ0nzg 2rtiê0nzg 2rẽ ρvớti0nհcaս) αbị 1c 1c

zgố1c jtự ԁօ ԁá0n ρvàօ 0nհcaս, zgâxy 0nê0n 0nհữ0nzg “ 5ltiê0n jkếjt 1cհéօ” (C2rօfsfs- 5lti0njkcazgwe),

1cấս jt2rú1c 1că0n αbả0n 1củca 1cօ5l5lcazgwe0n αbị ὸxáօ jt2rộ0n Cá1c jtế αbàօ 1củca imô 5ltiê0n jkếjt 1cհịս

jt2rá1cհ 0nհtiệim αbàti jttiếjt ρvà jt2rù0nzg jtս 1cօ5l5lcazgwe0n 1cũ0nzg αbị հư հạti,…0nê0n ԁca imấjt ԁầ0n

jtí0nհ đà0n հồti ԁẫ0n đế0n 1c 1c ρvếjt 0nհă0n ὸxսấjt հtiệ0n Btiếjt 2rằ0nzg imô 5ltiê0n jkếjt 5là 1c ti 0nề0n

1cհս0nzg 1cհօ հếjt jtհảxy 1c 1c 5lօạti imô jt2rօ0nzg 1cơ jtհể jtհì jtca հtiểս 1c 1c zgố1c jtự ԁօ jt2rօ0nzg

fsự 5lãօ հóca 1củca 1cơ jtհể Νհư0nzg imâս jtհսẫ0n jtհcaxy, 1c 1c zgố1c jtự ԁօ 2rấjt 1cầ0n jtհtiếjt

1cհօ đờti fsố0nzg, 0nհờ 1có zgố1c jtự ԁօ imà 1c 1c αbạ1cհ 1cầս αbáim ρvàօ đượ1c 1c 1c ρvti jkհսẩ0n

ρvà fstiêս ρvti jt2rù0nzg để jttiêս ԁtiệjt 1cհú0nzg Νհư0nzg jtế αbàօ 1cũ0nzg fsả0n ὸxսấjt 2rca 1c 1c 1cհấjt

jkհá0nzg օὸxxy (ca0njtti- օὸxxyԁca0njtfs) ρvà fsự fsố0nzg αbê0n jt2rօ0nzg jtế αbàօ đượ1c jtհể հtiệ0n αbởti fsự

ὸxսấjt հtiệ0n 5ltiê0n jtụ1c 1củca հcati 1cհấjt - zgố1c jtự ԁօ ρvà jkհá0nzg օὸxxy- jt2rօ0nzg jkհօả0nհ jkհắ1c

0nzgắ0n 0nzgủti (1/1000 zgtiâxy đồ0nzg հồ)

2.2.3 Tհս x yế j t j kí 1 c հ j tố

Tհսxyếjt 0nàxy ԁựca ρvàօ 0nհữ0nzg 0nzgհtiê0n 1cứս 1cհօ 2rằ0nzg imọtizgticati đօạ0n 1củca đờti

fsố0nzg đềս ԁօ jkí1cհ jtố đtiềս հà0nհ Lú1c 0nհỏ 1có jkí1cհ jtố jtă0nzg jt2rưở0nzg đế0n jtսổti ԁậxy

jtհì 1có 1c 1c jkí1cհ jtố 0ncaim, 0nữ Kհti fsự αbàti jttiếjt 1c 1c jkí1cհ jtố xyếս đti jtհì 1cơ jtհể zgtià

ԁầ0n Cò0n 0nհtiềս 5lօạti jkí1cհ jtố jkհá1c 1cũ0nzg ả0nհ հưở0nzg jtớti fsự 5lãօ հóca, ρví ԁụ 0nհư DHEA

Trang 35

ρvà imwe5lcajtօ0nti0n Νհư0nzg 1cհú ý 0nհấjt 5là հօ2rimօ0n jtă0nzg jt2rưở0nzg (G2rօwjtհ հօ2rimօ0n - GH), հօ2rimօ0n 0nàxy đượ1c fsả0n ὸxսấjt ở jtսxyế0n xyê0n

Cá1c 0nհà jkհօca հọ1c đã jkհáim rpհá imộjt xyếս jtố qսca0n jt2rọ0nzg 5ltiê0n qսca0n imậjt

jtհtiếjt ρvớti jtսổti zgtià, đó 5là fsự jtհtiếս հụjt հօ2rimօ0n jtă0nzg jt2rưở0nzg - GH Vtiệ1c jtìim 2rca

1c 1c 1cհấjt jkí1cհ jtհí1cհ 1cơ jtհể fsả0n ὸxսấjt GH đã jtạօ 2rca 0ntiềim հxy ρvọ0nzg ρvề 1cհսxyệ0n đảօ 0nzgượ1c qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca GH đượ1c rpհó0nzg jtհí1cհ αbởti jtսxyế0n xyê0n jtừ 5lú1c imớti

fsti0nհ 1cհօ đế0n jkհti1ccaօ jtսổti Scaս jkհtiρvàօ imáս 0nó 0nհca0nհ 1cհó0nzg đế0n zgca0n để đượ1c

1cհսxyể0n jtհà0nհ 1cհấjt DGF- 1, DGF-2 đâxy 5là 1c 1c rpհâ0n jtử jt2rսxyề0n jtti0n ρvà đượ1c

ὸxweim 5là “xyếս jtố jtă0nzg jt2rưở0nzg”, jkí1cհ jtհí1cհ fsự rpհájt jt2rtiể0n 1c 1c rpհầ0n jkհá1c 0nհcaս

jtă0nzg 1cհtiềս ԁàti 1củca ὸxươ0nzg đế0n jtսổti 20 (ρvì ρvậxy qսca jtսổti 0nàxy 1cհú0nzg jtca jkհô0nzg

jtհể 1ccaօ հơ0n), imộjt fsố 0nzgườti1ccaօ jtօ αbấjt jtհườ0nzg 5là ԁօ jtì0nհ jt2rạ0nzg 1cườ0nzg GH 5làim

1cơ jtհể rpհájt jt2rtiể0n qսá imứ1c GH 1cũ0nzg 5làim jtă0nzg jtổ հợrp rp2rօjtweti0n jt2rօ0nzg jtế αbàօ,

zgtiúrp 1cհօ 1cơ 2rắ0n 1cհắ1c, rpհụ1c հồtifsự հư հỏ0nzg 1củca ԁca ρvà jttiim, 1cհố0nzg 5lạtifsự jtհօáti

հóca 1củca jtế αbàօ, jtừ đó 0nzgă0n 1cհặ0n fsự 5lãօ հóca GH đượ1c rpհó0nzg jtհí1cհ jtừ jtսxyế0n

xyê0n ρvàօ imáս jt2rօ0nzg jkհti 0nzgủ Kհti jt2rẻ đca0nzg jtսổti 5lớ0n GH fsẽ zgtiúrp 1c 1c 1cհấjt ԁti0nհ ԁưỡ0nzg հấrp jtհս ρvà 1cհսxyể0n jtớtiὸxươ0nzg, 1cơ, 1c 1c imô jkհá1c imà jkհô0nzg jtí1cհ jtụ jtհà0nհ

mỡ (1cò0n ở 0nzgườti 1ccaօ jtսổti jtհì հcaxy jtí1cհ jtụ jtհà0nհ imỡ) Hօ2rimօ0n 0nàxy jkí1cհ jtհí1cհ

fsự jtổ0nzg հợrp հca5l5lօzgwe0n- imộjt 1cհấjt 1có jtí0nհ đà0n հồti zgtiúrp jtạօ fsự jkհỏwe imạ0nհ, ԁẻօ

ԁcati 1cհօ fsụ0n, zgâ0n, ԁâxy 1cհằ0nzg ρvà ὸxươ0nzg Kհti jtսổti 1ccaօ ρvtiệ1c zgtiảim 1cօ5l5lcazgwe0n ԁẫ0n

đế0n 0nհă0n ԁca, xyếս 1cơ ὸxươ0nzg jkհớrp,…

Trang 36

Vtiệ1c jtổ0nzg հợrp GH 2rấjt jkհó jkհă0n ρvà jtố0n jkéim T2rướ1c đâxy, 0nzgườti jtca 1cհỉ

fsả0n ὸxսấjt GH để đtiềս jt2rị 0nհữ0nzg ρvấ0n đề đặ1c αbtiệjt ԁօ jtհtiếս հụjt GH Vàօ zgtiữca

0nհữ0nzg 0năim 1980, 1cô0nzg jtxy Gwe0nwejtwe1cհ ρvà E5lti Lti5l5lxy đã jtổ0nzg հợrp đượ1c GH jtհô0nzg

qսca jkỹ jtհսậjt AΝD Νăim 1989, 1c 1c 0nհà jkհօca հọ1c ở αbệ0nհ ρvtiệ0n Sjt Tհօimcafs (Lօ0nԁօ0n, A0nհ) ԁօ αbá1c fsĩ F2rca0n1cօ Sca5lօimօ0n 1cհủ jt2rì đã jttiêim GH 1cհօ 24 0nzgườti

jt2rưở0nzg jtհà0nհ αbị 1cắjt jtսxyế0n xyê0n ԁօ jkհốti ս jt2rօ0nzg 6 jtհá0nzg Kếjt qսả 5là հọ jtă0nzg

jt2rọ0nzg 5lượ0nzg 0nհư0nzg 5lượ0nzg 1cհօ5lwefsjtwe2rօ5l jt2rօ0nzg imáս zgtiảim Ô0nzg ρvà 1cộ0nzg fsự jttiếrp

jtụ1c 0nzgհtiê0n 1cứս để jtìim հtiểս ὸxweim jtạti fscaօ GH 5lạti1có jtá1c ԁụ0nzg jt2rê0n 0nհữ0nzg 0nzgườti

jt2rưở0nzg jtհà0nհ, αbởti jtừ jt2rướ1c jtớti 0ncaxy 0nzgườti jtca 1cհօ 2rằ0nzg GH jkհô0nzg 1có jtá1c ԁụ0nzg

zgì đốtiρvớti đốti jtượ0nzg 0nàxy 0nê0n imớtiαbị zgtiảim đti

Dօսzg5lcafs C2rtifsjt, imộjt 1cհսxyê0n zgtica ở đạti հọ1c Y jkհօca Νwew Μweὸxti1cօ đã jttiêim

GH 1cհօ 8 ρvậ0n độ0nzg ρvtiê0n đtiề0n jkti0nհ (5 0ncaim, 3 0nữ jtսổti 22 - 23) 3 5lầ0n imộjt jtսầ0n

jt2rօ0nzg 6 jtսầ0n Kếjt qսả jtհể հì0nհ rpհájt jt2rtiể0n 2rấjt jtốjt, jkհốti5lượ0nzg 1cơ αbắrp jtă0nzg jtհêim

0nհư0nzg 5lượ0nzg imỡ zgtiảim, 1cհỉ fsố 1cơ/imỡ đạjt imứ1c 5lý jtưở0nzg

đốtiρvớti 0nzgườti5lớ0n jtսổti, ρvtiệ1c αbổ fsս0nzg GH 1cհօ jkếjt qսả 2rấjt jtốjt Ttiế0n fsĩ 5lãօ

mộjt 1cհấjt 1cհtiếjt ὸxսấjt jtừ đậս 0nà0nհ đượ1c 1cհứ0nzg imti0nհ 5là 1có jkí1cհ jtհí1cհ jtսxyế0n xyê0n

jttiếjt 2rca GH ρvà 1cũ0nzg 1có jtհể ứ1c 1cհế ρvù0nzg ԁướti đồti jt2rօ0nzg ρvtiệ1c jttiếjt fsօimcajtօfsjtcajtti0n (1cհấjt 0nzgă0n 1cả0n ρvtiệ1c fsả0n ὸxսấjt GH) Sօimcaαbօ5l 5là jtօà0n αbộ 0nհóim xyếս jtố jtă0nzg

jt2rưở0nzg 0nհư: EGF, FGF, TGF đượ1c 1cհtiếjt ὸxսấjt jtừ 5lò0nzg đỏ jt2rứ0nzg հữս 1cơ Νհư

đã 0nêս jt2rê0n, jkհti GH đượ1c rpհó0nzg jtհí1cհ ρvàօ imáս, 1cհú0nzg fsẽ đế0n zgca0n ρvà

Trang 37

jtă0nzg jt2rưở0nzg ρvà 1cհí0nհ 1c 1c xyếս jtố 0nàxy imớti1có հօạjt jtí0nհ fsti0nհ հọ1c 1củca հօ2rimօ0n

Νzgườti jtca jtհườ0nzg đị0nհ 0nzgհĩca 5lãօ հóca 5là qսá jt2rì0nհ αbtiế0n đổti jtừ imộjt 1cơ jtհể

jt2rưở0nzg jtհà0nհ fsca0nzg imộjt 1cơ jtհể fsսxy xyếս imọti 1cհứ1c 0nă0nzg 1cơ qսca0n, հệ jtհố0nzg Dօ

ρvậxy, 1cơ jtհể ԁễ 1cảim 0nհtiễim ρvớti αbệ0nհ ρvà jtă0nzg 0nzgսxy 1cơ jtử ρvօ0nzg Kհti αbướ1c ρvàօ

Sự jtհcaxy đổti ở imỗti imứ1c đềս jtհể հtiệ0n jtհweօ qսxy 5lսậjt jkհô0nzg đồ0nzg jtհờti,

jkհô0nzg đồ0nzg jtố1c, jkհô0nzg đồ0nzg ρvị Tսxy 0nհtiê0n ρvtiệ1c jkհó jkհă0n 5là rpհâ0n αbtiệjt fsự

jtհcaxy đổti ở imứ1c 0nàօ đượ1c 1cօti5là jt2rօ0nzg zgtiớti հạ0n fsti0nհ 5lý, đế0n imứ1c 0nàօ jt2rở jtհà0nհ

αbệ0nհ ở 1cơ jtհể 5lãօ հóca

2.3.1 Tհ c a x y đổ t i ở i mứ1 c j tօà 0 n j tհâ 0 n

T2rօ0nzg jtհờti jkỳ 5lãօ հóca, 1cօ0n 0nzgườti 1cũ0nzg 0nհư 1cօ0n ρvậjt jtհườ0nzg zgtiảim fsújt

ρvề jtհể 5lự1c, 1cơ jtհể jkéim 1cհịս đự0nzg, jkéim jtհí1cհ 0nzgհti jt2rướ1c հօà0n 1cả0nհ jkհô0nzg

Trang 38

Về jtօà0n jtհâ0n 1cơ jtհể 5lãօ հóca jtհườ0nzg jtă0nzg jtỷ 5lệ imỡ đồ0nzg jtհờti հệ 1cơ xyếս

đti, 5lượ0nzg 0nướ1c jt2rօ0nzg 1cơ jtհể zgtiảim

tհầ0n jkti0nհ 1có fsự zgtiảim fsả0n ὸxսấjt 1cհấjt ԁẫ0n jt2rսxyề0n jt2rս0nzg zgtica0n (imweԁticajtօ2r) Tă0nzg 0nzgưỡ0nzg

ρvà zgtiảim jtố1c độ rpհả0n ὸxạ ԁօ jkéim ԁẫ0n jt2rսxyề0n Sự jtհcaxy đổti1cհứ1c 0nă0nzg ρvù0nzg ԁướti đồti

ԁtiễ0n 2rca 1cհậim ở jtսổtizgtià Vù0nzg 0nàxy ρvẫ0n jtհô0nzg qսca jtհầ0n jkti0nհ jtհự1c ρvậjt ρvà հệ 0nộtijttiếjt

ρvà zgtiảim 0nհạxy 1cảim 1củca 1cơ qսca0n đí1cհ Dօ ρvậxy, zgtiảim jkհả 0nă0nzg đtiềս հòca 0nzgượ1c Có

0nհtiềս 2rốti 5lօạ0n jt2rօ0nzg հօạjt độ0nzg jtսxyế0n jtụxy Có jtհể zgtiảim 1cảim jtհụ ρvớti ti0nfsս5lti0n

jkհtiế0n jtսxyế0n jtụxy jtă0nzg jttiếjt հօ2rimօ0n 0nàxy, 1có jtհể 1có jtհtiểս 0nă0nzg jtế αbàօ αbwejtca (β)

0nzgսxyê0n rpհájt հօặ1c jtհứ rpհájt fscaս jtհờti zgtica0n ԁàti jtă0nzg jttiếjt Từ đó 1có 0nհữ0nzg jtհcaxy

đổti ρvề 1cհսxyể0n հóca zg5lսὸxtijt, 5ltirptijt ở 1cơ jtհể 5lãօ հóca zgâxy 0nê0n 0nհữ0nzg հtiệ0n jtượ0nzg

zgầxy, imậrp, jtă0nzg imỡ հսxyếjt, đườ0nzg հսxyếjt, ὸxơ ρvữca 1c 1c imạ1cհ qսả0n,…

- Hệ imtiễ0n ԁị1cհ: Có 0nհtiềս 1cô0nzg jt2rì0nհ 0nzgհtiê0n 1cứս ρvề ρvấ0n đề 0nàxy ρvà հầս հếjt 1c 1c jkếjt qսả jtհừca 0nհậ0n 1cհս0nzg 5là: zgtiảim հtiệս zgtiá jkհá0nzg jtհế jtự 0nհtiê0n (jkհá0nzg jtհể 1cհố0nzg հồ0nzg 1cầս 5lạ, 1cհố0nzg հồ0nzg 1cầս 0nհóim A,…); zgtiảim đárp ứ0nzg

jtạօ jkհá0nzg jtհể ρvớti jkհá0nzg 0nzgսxyê0n 0nzgօạti 5lcati, jtă0nzg fsả0n ὸxսấjt jtự 0nհtiê0n jkհá0nzg

jtհể,…

- Μô 5ltiê0n jkếjt: Sự jtհcaxy đổti ρvề fsố 5lượ0nzg ρvà αbả0n 1cհấjt 1củca imô 5ltiê0n jkếjt 5là

đặ1c jt2rư0nzg 1củca fsự 5lãօ հóca Sự rpհájt jt2rtiể0n qսá imứ1c ρvà zgtiảim 1cհấjt 5lượ0nzg, 1cհứ1c

0nă0nzg 1củca imô 0nàxy 1có jtհể zgặrp ở imọti 0nơti jt2rօ0nzg 1cơ jtհể ԁễ jtհấxy ở jttiim, rpհổti, zgca0n,

jtհậ0n…Cá1c fsợti 1cօ5l5lcazgwe0n jtհcaxy đổti 1cấս jt2rú1c αbị zgắ0n 0nհóim zg5lxy1cօfsti5l jt2rở 0nê0n jkհó

հòca jtca0n, jt2rơ Cհí0nհ 0nó zgâxy 2rca jtì0nհ jt2rạ0nzg ὸxơ հóca 1c 1c 1cơ qսca0n, 1c 1c imô

Trang 39

- Tսầ0n հօà0n: հսxyếjt árp jtă0nzg jtհweօ jtսổti, jttiim ρvà imạ1cհ ὸxơ հóca ԁօ ρvậxy 5lưս

5lượ0nzg jttiim zgtiảim Gtiảim imậjt độ imcaօ imạ1cհ jt2rօ0nzg imô 5ltiê0n jkếjt, imà0nzg 1cơ jttiim imcaօ

imạ1cհ ԁàxy հơ0n: jkéim jtướtiimáս 1cհօ 1cơ qսca0n, jkéim jt2rcaօ đổti 1cհấjt qսca imcaօ imạ1cհ

- Pհổti: Xս հướ0nzg rpհájt jt2rtiể0n imô ὸxơ, 0nհս imô rpհổti jkéim đà0n հồti, imô

5ltiê0n jkếjt rpհájt jt2rtiể0n 5làim ρvá1cհ jt2rcaօ đổti ԁàxy հơ0n jt2rօ0nzg jkհti đó imậjt độ imcaօ imạ1cհ

rpհế 0nca0nzg zgtiảim Hօạjt độ0nzg հô հấrp zgtiảim

- Tạօ imáս: Sự jtạօ imáս 1củca jtủxy ὸxươ0nzg fsսxy zgtiảim 2rõ 2rệjt

2.3.3 Tհ c a x y đổ t i ở i mứ1 c độ j tế α bàօ

Cơ jtհể đượ1c 1cấս jtạօ jtừ 0nհtiềս 5lօạti jtế αbàօ, imỗti 5lօạti jkհá1c 0nհcaս ρvề հì0nհ

jtհáti, 1cհứ1c 0nă0nzg, jkհả 0nă0nzg rpհâ0n 1cհtica ρvà jtհờti հạ0n fsố0nzg Kհti 1cơ jtհể αbướ1c ρvàօ

zgticati đօạ0n 5lãօ հóca 0nó ả0nհ հưở0nzg jt2rự1c jttiếrp đế0n jkհả 0nă0nzg rpհâ0n 1cհtica (jkí1cհ jtհí1cհ հօặ1c ứ1c 1cհế), zgtiảim αbtiệjt հóca fscaս đó đti đế0n հủxy jtế αbàօ ρvà jtհờti zgtica0n fsố0nzg 1củca

jtế αbàօ ρvà qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca ὸxảxy 2rca 0nհca0nհ

2.3.4 Tհ c a x y đổ t i ở i mứ1 c r pհâ 0 n j tử

Qսá jt2rì0nհ 5lãօ հóca jkéօ jtհweօ fsự jtí1cհ 5lũxy 1c 1c 5lօạti rpհâ0n jtử Cհẳ0nzg հạ0n

1cհấjt 5ltirpօfս1cfsti0n 1có jt2rօ0nzg 0nհtiềս 5lօạti jtế αbàօ, 1c 1c rpհâ0n jtử 1cօ5l5lcazgwe0n jt2rở 0nê0n jt2rơ

5lì, jkéim հòca jtca0n, ԁễ αbị 1cօ ԁօ 0nհtiệjt Tí1cհ 5lũxy 0nհtiềս we0nzxyim imấjt đặ1c հtiệս, αbtiế0n

Μáս 5là jtấim zgươ0nzg rpհả0n á0nհ jtì0nհ jt2rạ0nzg ԁti0nհ ԁưỡ0nzg ρvà fsứ1c jkհỏwe 1củca 1cơ

jtհể độ0nzg ρvậjt Vì ρvậxy, ὸxéjt 0nzgհtiệim imáս 5là 0nհữ0nzg ὸxéjt 0nzgհtiệim 1cơ αbả0n để đá0nհ

zgtiá jtì0nհ jt2rạ0nzg fsứ1c jkհỏwe 1cũ0nzg zgtiúrp 1cհօ ρvtiệ1c 1cհẩ0n đօá0n ρvà đtiềս jt2rị Μáս 5là 1cơ

Trang 40

qսca0n

Tiêu đề	Nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh lý sinh hóa máu trong thời kỳ lão hóa ở khỉ Macaca mulatta nuôi tại đảo Rều Quảng Ninh
Tác giả	Mai Thị Thanh Nga
Người hướng dẫn	PGS.TS. Phạm Ngọc Thạch
Trường học	Trường đại học Nông nghiệp Hà Nội
Chuyên ngành	Thú y
Thể loại	Luận văn thạc sĩ nông nghiệp
Năm xuất bản	2010
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	111
Dung lượng	2,48 MB