Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Nghiên cứu phân bổ rủi ro trong hình thức hợp tác công tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam

Mô hình nghiên cứu về xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP .... 75 4.1 Mô hình nghiên cứu chính thức về x

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI

THÂN THANH SƠN

NGHIÊN CỨU PHÂN BỔ RỦI RO TRONG HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG TƯ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG

GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Hà Nội - 2015

2 |

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI

THÂN THANH SƠN

NGHIÊN CỨU PHÂN BỔ RỦI RO TRONG HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG TƯ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG

GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Phạm Văn Vạng

2 PGS.TS Nguyễn Hồng Thái

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận án tiến sĩ “Nghiên cứu phân bổ rủi ro trong hình thức hợp tác công tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam” là

kết quả của quá trình học tập, nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu được sử dụng trong luận án hoàn toàn được thu thập từ thực tế, chính xác, đáng tin cậy, có nguồn gốc rõ ràng, được xử lý trung thực và khách quan

NGHIÊN CỨU SINH

Thân Thanh Sơn

LỜI CẢM ƠN

Luận án được nghiên cứu sinh (NCS) thực hiện tại Bộ môn Kinh tế xây dựng, Khoa Vận tải – Kinh tế, Trường Đại Học Giao Thông Vận Tải dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Văn Vạng và PGS.TS Nguyễn Hồng Thái

NCS xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phạm Văn Vạng và PGS.TS Nguyễn Hồng Thái đã tận tình chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm trong quá trình hướng dẫn NCS hoàn thành nội dung luận án ngày hôm nay

NCS xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vận tải - Kinh tế, các thầy cô giáo trong Bộ môn Kinh tế xây dựng Trường Đại học Giao thông Vận tải đã giúp đỡ và tạo điều kiện để NCS hoàn thành luận án

NCS xin chân thành cảm ơn các Nhà khoa học trong và ngoài trường đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp NCS kịp thời bổ sung, hoàn thiện nội dung luận án NCS xin chân thành cảm ơn sự hỗ trợ, giúp đỡ nhiệt tình từ các cá nhân, tổ chức

đã tạo điều kiện giúp đỡ trong quá trình thu thập số liệu, tài liệu phục vụ cho mục đích nghiên cứu

NCS xin chân thành cảm ơn gia đình và đồng nghiệp là những người luôn ở bên cạnh, hỗ trợ về mặt tinh thần và chia sẻ những lúc khó khăn trong quá trình học tập, nghiên cứu

Một lần nữa, nghiên cứu sinh xin trân trọng cảm ơn!

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Câu hỏi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu của luận án 3

6 Dự kiến các kết quả nghiên cứu của luận án 5

7 Kết cấu của luận án 5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 7

1.1 Phân tích và đánh giá các công trình nghiên cứu trên thế giới 7

1.2 Phân tích và đánh giá một số công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 25

1.3 Kết quả rút ra từ các nghiên cứu trên và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 29

(i) Kết quả rút ra từ các nghiên cứu trên 29

(ii) Vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu 30

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO VÀ PHÂN BỔ RỦI RO TRONG HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG TƯ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ 31

2.1 Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ 31

2.1.1 Khái niệm 31

2.1.2 Phân loại 31

2.2 Hình thức hợp tác công tư (PPP) trong phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ 33

2.2.1 Khái niệm, đặc trưng và các hình thức PPP 33

2.2.2 Động cơ thúc đẩy Chính phủ và tư nhân tham gia 39

2.2.3 Các nhân tố tác động đến thành công của hình thức PPP 42

2.2.4 Hình thức PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ của các quốc gia trên thế giới 44

2.3 Rủi ro và phân bổ rủi ro trong hình thức hợp tác công tư PPP phát

triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ 49

2.3.1 Khái niệm, đặc điểm, phân loại 49

2.3.2 Xác định các yếu tố rủi ro 51

2.3.3 Phân bổ các yếu tố rủi ro 54

2.4 Mô hình nghiên cứu về xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP 57

Tóm tắt chương 59

CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG XÁC ĐỊNH VÀ PHÂN BỔ RỦI RO TRONG HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG TƯ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ VIỆT NAM 60

3.1 Hiện trạng và đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ ở Việt Nam 60

3.1.1 Hiện trạng 60

3.1.2 Vốn đầu tư phát triển 63

3.2 Thực trạng triển khai hình thức hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ ở Việt Nam 67

3.2.1 Các hình thức hợp đồng PPP 67

3.2.2 Phân tích các nhân tố tác động 68

3.3 Thực trạng rủi ro và phân bổ rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam hiện nay 76

Tóm tắt chương 95

CHƯƠNG 4 NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH, PHÂN BỔ RỦI RO TRONG CÁC DỰ ÁN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ THEO HÌNH THỨC HỢP TÁC CÔNG TƯ Ở VIỆT NAM 96

4.1 Mô hình và giả thuyết nghiên cứu (chính thức) 96

4.1.1 Nghiên cứu định tính 96

4.1.2 Mô hình và giả thuyết nghiên cứu 99

4.2 Phiếu khảo sát, mẫu nghiên cứu và thu thập dữ liệu trong nghiên cứu định lượng 101

4.2.1 Thiết kế phiếu khảo sát 101

4.2.2 Lựa chọn mẫu khảo sát trong nghiên cứu định lượng 101

4.2.3 Thu thập dữ liệu 103

4.3 Thiết kế nghiên cứu định lượng xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam 104

4.3.1 Thiết kế nghiên cứu định lượng xác định các yếu tố rủi ro 104

4.3.2 Thiết kế nghiên cứu định lượng phân bổ các yếu tố rủi ro 106

4.4 Nghiên cứu định lượng xác định các yếu tố rủi ro trong các dự án giao

thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam 107

4.4.1 Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu 107

4.4.2 Kiểm định kết quả xác định các yếu tố rủi ro 110

4.4.3 Kiểm định giả thuyết H1 và thiết lập phương trình hồi quy 113

4.5 Nghiên cứu định lượng phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam 114

4.5.1 Phân bổ các yếu tố rủi ro 115

4.5.2 Kiểm định giả thuyết H2 119

Tóm tắt chương 120

CHƯƠNG 5 ĐỀ XUẤT KIỂM SOÁT MỘT SỐ YẾU TỐ RỦI RO CƠ BẢN TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU NHẰM PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ Ở VIỆT NAM 121

5.1 Phân tích, đánh giá về kết quả nghiên cứuxác định và phân bổ các yếu tố rủi ro

121

5.1.1 Kết quả nghiên cứu xác định các yếu tố rủi ro 121

5.1.2 Kết quả nghiên cứu phân bổ rủi ro 127

5.2 Một số đề xuất giúp các bên đối tác trong kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản từ kết quả nghiên cứu 135

5.2.1 Đối với nhóm yếu tố rủi ro pháp lý 135

5.2.2 Đối với nhóm yếu tố rủi ro kinh tế, tài chính 136

5.2.3 Đối với yếu tố rủi ro bất khả kháng 138

5.2.4 Đối với nhóm yếu tố rủi ro trong phát triển dự án 139

5.2.5 Đối với nhóm yếu tố rủi ro trong hoàn thành (thực hiện) dự án 143

5.2.6 Đối với nhóm yếu tố rủi ro trong vận hành dự án 145

5.2.7 Một số đề xuất khác 145

Tóm tắt chương 147

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ 151

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

PHỤ LỤC 157

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á

BOO Xây dựng - Sở hữu - Kinh doanh

BOT Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao

BTO Xây dựng - Chuyển giao - Kinh doanh

BT Xây dựng - Chuyển giao

IDA Hiệp hội Phát triển Quốc tế

ODA Viện trợ phát triển chính thức

ODF Vốn tài trợ phát triển chính thức

PFI Sáng kiến tài chính tư nhân

UNIDO Tổ chức phát triển Liên hợp quốc

VEC Công ty đầu tư phát triển đường cao tốc

VEF Diễn đàn kinh tế Thế giới

WB Ngân hàng Thế giới

DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH

Danh mục bảng

Bảng

1.1 Danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng

giao thông đường bộ theo hình thức PPP

14

3.2 So sánh chất lượng cơ sở hạ tầng đường bộ của Việt Nam với các

quốc gia trên thế giới

62

3.3 Vốn đầu tư nâng cấp quốc lộ (không bao gồm đường Hồ Chí Minh và

Quốc lộ 1)

65

3.4 Vốn nâng cấp, mở rộng quốc lộ 1, đường Hồ Chí Minh 65

3.6 Số lượng và vốn đầu tư theo hình thức hợp đồng dự án GTĐB 67

3.7 Thực trạng thực hiện phân bổ rủi ro ở Việt Nam hiện nay 94

4.1 Đối tượng khảo sát theo hình thức hợp đồng PPP giao thông đường bộ

ở Việt Nam

102

4.2 Đối tượng khảo sát theo hình thức tham gia của tổ chức/công ty 102

4.5 Đối tượng khảo sát theo trình độ chuyên môn và kinh nghiệm 109

4.6 Hệ số hồi quy của mô hình – Xác định các yếu tố rủi ro của các dự án

đường bộ Việt Nam trong hình thức PPP

114

4.7 Thực tế phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ

theo hình thức PPP ở Việt Nam

115

4.8 Kết quả phân bổ các yếu tố rủi ro theo chuẩn trong các dự án giao

thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam

117

5.1 Tổng hợp kết quả nghiên cứu xác định (nhận diện) mức rủi ro trong

các dự án giao thông đường bộ Việt Nam theo hình thức PPP

121

5.2 Tổng hợp kết quả phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát

triển CSHT GTĐB Việt Nam

127

5.3 So sánh kết quả thực tế phân bổ với kết quả phân bổ chuẩn các yếu tố

rủi ro

128

2.4 Quá trình phân bổ rủi ro trong các dự án theo hình thức PPP/PFI 55

2.5 Mô hình nghiên cứu sơ bộ về xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro

trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP

3.5 Đầu tư tư nhân vào GTĐB của một số nước từ 1990-2013 75

3.6 Tổng đầu tư tư nhân vào GTĐB (1990-2012) so với tổng sản phẩm

quốc nội GDP (2012) của một số nước ASEAN

75

4.1 Mô hình nghiên cứu chính thức về xác định và phân bổ các yếu tố rủi

ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Việt

Nam

100

4.2 Tỉ lệ các hình thức hợp đồng dự án khảo sát 108

4.3 Tỉ lệ đối tượng khảo sát theo hình thức tham gia 109

5.1 Tổng hợp kết quả nghiên cứu xác định (nhận diện) rủi ro của các dự án

giao thông đường bộ Việt Nam theo hình thức PPP

121

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giao thông vận tải đường bộ là một bộ phận quan trọng trong hạ tầng kinh tế -

xã hội nói chung và cơ sở hạ tầng giao thông nói riêng, do vậy phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ cần được ưu tiên đầu tư nhằm tạo tiền đề phát triển kinh

tế - xã hội, đáp ứng tiến trình hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh và phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa Tuy nhiên, so với khu vực và thế giới, cơ sở hạ tầng giao thông vận tải Việt Nam còn lạc hậu, nhất là giao thông đường bộ, làm giảm năng lực cạnh tranh của quốc gia [60] Trong những năm qua Chính phủ Việt Nam đã duy trì mức đầu tư khoảng 3,1% GDP/năm cho phát triển cơ sở hạ tầng giao thông vận tải (CSHT GTVT), trong đó, đầu tư cho phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ (CSHT GTĐB) đạt trên 70%, nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế xã hội Việt Nam trong những năm qua Trong thời gian tới, Việt Nam cần tăng mức đầu tư lên 3,5 đến 4,5% GDP/năm [7] nhằm đáp ứng nhu cầu vận tải và tăng trưởng kinh tế Mặc dù vậy, nguồn lực tài chính của Nhà nước mới đáp ứng được 61% [6]

Do đó, hình thức PPP trở thành một xu hướng tất yếu, thông qua hình thức này đối tác tư nhân và Nhà nước cùng tham gia đầu tư phát triển CSHT GTĐB, giúp giảm

áp lực ngân sách đầu tư công và tối ưu hoá hiệu quả đầu tư

Để hấp dẫn đối tác tư nhân tham gia đầu tư phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP, hầu hết nghiên cứu về lý thuyết [25], [27], [45], [49], [62], [66] cũng như nghiên cứu thực nghiệm [40], [47] đều đi đến thống nhất nhân tố quan trọng nhất để đạt được thành công trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB, phải xây dựng chính xác, đầy đủ các yếu tố rủi ro và phân bổ rủi ro hợp lý giữa Nhà nước và tư nhân phù hợp với điều kiện chính trị - luật pháp - kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia trong từng giai đoạn phát triển của mình

Thực tiễn phân bổ rủi ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam cho thấy những dự án (ví dụ như dự án cao tốc Dầu Giây – Phan Thiết) với rủi ro được dự tính trước và quy định phân bổ trách nhiệm ngay từ đầu nên đạt được mục tiêu đặt ra ban đầu là rất hiếm Phần lớn các dự án (BOT Cầu Phú Mỹ, BOT Cầu và Đường Bình Triệu 2, BOT Đường tránh Thanh Hóa, …) các

yếu tố rủi ro chỉ được xác định và phân bổ khi có vấn đề, và rủi ro xuất hiện ở giai đoạn do bên nào đang quản lý thì bên đó chịu trách nhiệm, do đó, phần lớn các dự

án này đều không đạt được mục tiêu đặt ra về chi phí, doanh thu, lợi nhuận

Do đó, về mặt thực tiễn cần có một nghiên cứu đầy đủ về xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB Bên cạnh đó về mặt

lý luận, ở Việt Nam trong thời gian qua các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hình thức PPP, và chưa có một luận án nghiên cứu về xác định các yếu tố rủi ro từ đó thực hiện việc phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB Vì vậy, nghiên cứu về xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam hiện nay là cần thiết và

cấp bách Xuất phát từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Nghiên cứu phân

bổ rủi ro trong hình thức hợp tác công tư phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam” để nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở hệ thống cơ sở lý luận về hình thức PPP, xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB và thực trạng xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, định lượng nhằm xác định chính xác và đầy đủ và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam Từ đó, đưa ra một số đề xuất giúp các bên đối tác kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản nhằm phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các yếu tố rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP

+ Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: đề tài sẽ tiến hành nghiên cứu xác định và phân bổ các

yếu tố rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam

- Phạm vi thời gian: thu thập tài liệu, số liệu nghiên cứu từ năm 2000 đến 2013

đối với hình thức PPP, xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án giao

thông đường bộ theo hình thức PPP và khuyến nghị cho Việt Nam trong giai đoạn

từ 2015 đến 2020

4 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu cụ thể nêu trên, nội dung của luận án phải trả lời được các câu hỏi nghiên cứu sau:

(i) Các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam có những yếu tố rủi ro nào?

(ii) Các yếu tố rủi ro được phân bổ như thế nào cho các bên tham gia trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam?

(iii) Kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản phân bổ cho các bên trong các dự

án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam như thế nào?

5 Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu của luận án

5.1 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài các phương pháp nghiên cứu như tổng hợp, phân tích, so sánh, luận án

sử dụng chủ yếu hai phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng

để xác định kết quả nghiên cứu

(i) Nghiên cứu định tính là một phương pháp tiếp cận nhằm tìm cách nhận diện, mô tả và phân tích đặc điểm của các vấn đề nghiên cứu từ quan niệm được lựa chọn Trong phạm vi luận án, phương pháp nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua việc nghiên cứu tổng quan các tài liệu, công trình nghiên cứu, số liệu, tình huống nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án để khám phá kiến thức, tìm hiểu cơ sở lý luận và xây dựng mô hình nghiên cứu Sử dụng phương pháp chuyên gia (phỏng vấn sâu với dàn bài soạn sẵn) để khai thác các nội dung xung quanh vấn

đề nghiên cứu Trong nghiên cứu định tính với tình huống nghiên cứu và phỏng vấn sâu với dàn bài soạn sẵn, kích thước mẫu nghiên cứu thường <30 đơn vị Kết quả của quá trình nghiên cứu giúp tác giả hoàn chỉnh mô hình, thang đo và khám phá những vấn đề mới

(ii) Nghiên cứu định lượng là phương pháp xem xét hiện tượng theo cách có thể đo lường được trên các đối tượng nghiên cứu, bằng việc sử dụng các kỹ thuật thu thập dữ liệu như bảng hỏi có cấu trúc, quan sát, … Nghiên cứu định lượng với

kích thước mẫu nghiên cứu >30 đơn vị Những phát hiện trong nghiên cứu định

lượng được trình bày theo ngôn ngữ thống kê

5.2 Quy trình nghiên cứu

Hình 0.1: Quy trình nghiên cứu của luận án

Bước 1 Nghiên cứu định tính trên cơ sở tổng quan các công trình nghiên cứu

khoa học, tình huống nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án để khám phá kiến

thức, tìm hiểu cơ sở lý luận và xây dựng mô hình nghiên cứu sơ bộ Đồng thời, tác

giả kết hợp với các phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh nhằm đánh giá thực

trạng rủi ro và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP

ở Việt Nam

nghiên cứu sơ bộ, và đánh giá thực trạng

(3) Nghiên cứu định lượng

(Xác định rủi ro)

n = 100

Xác định các yếu tố rủi ro trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam Kiểm định giả thuyết H 1

Hệ số tin cậy, EFA, Xác suất thống kê

(4) Nghiên cứu định lượng

(Phân bổ rủi ro)

n = 100

Các yếu tố rủi ro trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam được phân bổ Kiểm định giả thuyết H 2

EFA, Thống kê

Đề xuất kiểm soát một số yếu tố rủi ro

cơ bản (5) Đề xuất từ kết quả

nghiên cứu

Bước 2 Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp phỏng vấn dự kiến 10

chuyên gia (n =10) nhằm điều chỉnh, bổ sung danh mục các yếu tố rủi ro trong các

dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam

Bước 3 Nghiên cứu định lượng xác định các yếu tố rủi ro trong các dự án

GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam Bước này đo lường các yếu tố rủi ro và mức rủi ro của từng yếu tố bằng cách sử dụng kỹ thuật thu thập dữ liệu thông qua bảng hỏi với kích thước mẫu là 100 đơn vị (n =100) Trên cơ sở sử dụng hệ số tin cậy (Cronbach Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA) và xác xuất thống kê thực hiện việc định lượng các yếu tố rủi ro và mức rủi ro của từng yếu tố rủi ro

Bước 4 Nghiên cứu định lượng phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án

GTĐB Việt Nam theo hình thức PPP Bước này đo lường các yếu tố rủi ro được phân bổ đến các bên tham gia bằng cách sử dụng kỹ thuật thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi với kích thước mẫu là 100 đơn vị (n =100) Trên cơ sở phân tích nhân tố khám phá (EFA) và công cụ thống kê, tác giả thực hiện lượng hóa kết quả phân bổ các yếu tố rủi ro cho các bên tham gia trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam

Bước 5 Đề xuất kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản từ kết quả nghiên cứu

6 Dự kiến các kết quả nghiên cứu của luận án

- Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về hình thức PPP, lựa chọn, bổ sung một số khái niệm trong việc xác định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP Xác định danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP phù hợp với điều kiện chính trị - luật pháp – kinh tế xã hội ở Việt Nam

- Về mặt thực tiễn, luận án xác định các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam, từ đó, tác giả thực hiện phân bổ các yếu tố rủi ro đến các bên đối tác Trên cơ sở đó, luận án đề xuất kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản nhằm phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận

án được kết cấu gồm 5 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 2 Cơ sở lý luận về rủi ro và phân bổ rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ

Chương 3 Phân tích thực trạng rủi ro và phân bổ rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam

Chương 4 Nghiên cứu xác định, phân bổ rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP ở Việt Nam

Chương 5 Đề xuất kiểm soát một số yếu tố rủi ro cơ bản từ kết quả nghiên cứu nhằm phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ ở Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Phân tích và đánh giá các công trình nghiên cứu trên thế giới

Hình thức hợp tác công tư (PPP) đã được áp dụng phổ biến trên thế giới từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX Kể từ năm 1992, khi Chính phủ Vương quốc Anh đưa ra Sáng kiến tài chính tư nhân (PFI) nhằm khuyến khích hình thức PPP trong việc cung ứng dịch vụ công, nhiều mô hình tương tự đã được áp dụng tại nhiều nước phát triển và sau đó là các nước đang phát triển Đến nay PPP đã thể hiện là một hình thức có triển vọng trong cung CSHT và dịch vụ công, vì vậy được

sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, nhà quản lý ở các quốc gia

Có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới về hình thức PPP trong phát triển CSHT

GTĐB nói riêng trên cả phương diện lý luận và thực tiễn Các nghiên cứu đã làm rõ được các vấn đề về hình thức PPP, hình thức PPP trong phát CSHT GTĐB, về xác

định và phân bổ các yếu tố rủi ro trong hình thức này

1.1.1 Phân tích và đánh giá các nghiên cứu trong hình thức hợp tác công

tư phát triển cơ sở hạ tầng, cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ

Các nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ khái niệm của hình thức PPP, các đặc trưng của hình thức PPP [21], [36], [37], [43], và phát triển CSHT GTĐB trong hình thức PPP [21], [22], [26], đặc điểm cơ bản, ưu điểm và nhược điểm của một số hình thức hợp đồng PPP

Các nghiên cứu xác định được động cơ thúc đẩy Chính phủ và tư nhân tham gia phát triển CSHT nói chung cũng như CSHT GTĐB nói riêng trong hình thức

PPP Động cơ thúc đẩy Chính phủ tham gia trong hình thức PPP phát triển CSHT,

CSHT GTĐB là: (i) lợi ích về kinh tế [31], (ii) giảm căng thẳng về ngân sách thông qua việc tư nhân tài trợ cho CSHT [44], [63], và (iii) thúc đẩy quá trình tư nhân hóa trong lĩnh vực đầu tư phát triển CSHT GTĐB [61] Đồng thời, các nghiên cứu cũng

xác định được động cơ thúc đẩy sự tham gia của tư nhân trong hình thức PPP phát

triển CSHT, CSHT GTĐB đó là: lợi nhuận và cơ hội đầu tư [25] Thông qua nghiên cứu các động cơ thúc đẩy Chính phủ và tư nhân tham gia trong hình thức PPP có thể khẳng định đây là hình thức phù hợp với sự đầu tư phát triển CSHT nói chung

và CSHT GTĐB nói riêng

Tuy nhiên, để thúc đẩy phát triển CSHT nói chung và CSHT GTĐB nói riêng bằng hình thức PPP cần xác định được các nhân tố tác động đến thành công của hình thức này Các nghiên cứu nhìn chung đã xác lập được bốn nhân tố chính: (i) Vai trò của Chính phủ: [29], [30], [43], [56]; (ii) Năng lực của đối tác tư nhân [56]; (iii) Cơ cấu tài trợ cho các dự án giao thông đường bộ hình thức PPP [47] và (iv) Phân bổ các yếu tố rủi ro cho các bên tham gia trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP: [41], [45], [57], [62], … Trong đó, việc phân bổ các yếu tố rủi ro cho các bên đối tác là hết sức cần thiết nhằm đạt được hiệu quả đầu tư của hình thức PPP [41], [42], [45], [47] Bởi vì, các dự án GTĐB rủi ro cao do chủ yếu sử dụng vốn lớn và chủ yếu là vốn vay dài hạn, thời gian thực hiện dự án dài với nhiều bên tham gia Do đó, các yếu tố rủi ro cần chuyển giao đến bên có khả năng quản lý rủi ro với chi phí thấp nhất Các nghiên cứu cũng khẳng định các nước phát triển quan tâm nhiều đến phân bổ rủi ro và cấu trúc tài trợ [24], nhưng đối với các nước đang phát triển cần tập trung cả bốn nhân tố nêu trên [30] Đồng thời, các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến sự thành công của hình thức PPP đã kết luận được rằng không có sự khác biệt về các nhân tố này giữa các nước phát triển và đang phát triển [24], [30], [56], [57]

Hình thức PPP trong phát triển CSHT, CSHT GTĐB ở Vương quốc Anh [63], Úc [37], Nam phi [50], Trung Quốc [39], [65], và hình thức PPP trong phát triển CSHT GTĐB ở các quốc gia/vùng lãnh thổ khác đã cung cấp được cái nhìn

về hình thức PPP trong phát triển CSHT GTĐB Thông qua đó một số bài học kinh nghiệm có thể được rút ra

1.1.2 Phân tích và đánh giá các nghiên cứu về rủi ro, quản lý rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng, cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ

1.1.2.1 Tổng quan các nghiên cứu về rủi ro

Các nghiên cứu đã tập trung làm rõ khái niệm về rủi ro, tuy nhiên, không có một khái niệm thống nhất về rủi ro, một số nhà nghiên cứu mô tả rủi ro như là các

sự kiện với những hậu quả tiêu cực và không chắc chắn [24], [26] Trong khi, các nhà nghiên cứu khác mô tả khái niệm này là các sự kiện hoặc yếu tố nếu xảy ra có tác động tiêu cực hoặc cơ hội tới mục tiêu của dự án [40], [46], [52],

- Quan niệm rủi ro là tiêu cực và không chắc chắn

Akintoye and Macleod (1997) [24] đã tiến hành cuộc khảo sát về thực tế

quản lý rủi ro trong các dự án phát triển CSHT theo hình thức PFI/PPP ở Anh đã

cho thấy nhận thức chung về rủi ro trong hình thức PFI/PPP “Khả năng các yếu tố không lường trước được xảy ra gây ảnh hưởng tiêu cực đến việc hoàn thành dự án

về thời gian, chi phí và chất lượng”

Đồng quan điểm đó, ESCAP (2011) [26], Michel Barnier (2003) [48], OECD

(2008) [51], Philippe Burger (2009) [55] xác định “Rủi ro là vốn có trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng theo hình thức PPP Chúng phát sinh do sự không chắc chắn về kết quả trong tương lai, điều đó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến việc cung cấp dịch vụ của dự án, hoặc tính khả thi về lợi nhuận của dự án”

Các quan niệm trên đều đề cập đến khả năng không lường trước được của các yếu tố rủi ro và khi xảy ra thì dẫn đến hậu quả tiêu cực Quan niệm này không đề cao vai trò của hoạt động quản trị trong kiểm soát rủi ro, kiểm soát rủi ro ở đây chỉ

là triệt tiêu các yếu tố rủi ro và/hoặc khi các yếu tố rủi ro xảy ra thì tìm các biện pháp giảm thiểu rủi ro

- Quan niệm rủi ro là kết hợp cả tiêu cực và cơ hội

Li và cộng sự (2001, 2003, 2005), Ke và Wang (2010a) [40], Padiyar (2004) [52], Philippe Burger và cộng sự (2009) [55], Zou và cộng sự (2008) [66] nghiên cứu về rủi ro trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP phân loại rủi ro theo yếu tố là nguồn phát sinh rủi ro và cho rằng rủi ro có cả hai mặt tiêu cực và cơ hội, đồng thời có thể đo lường được mức rủi ro của mỗi yếu tố rủi ro bằng cách nhân xác suất xảy ra với mức độ tác động của yếu tố rủi ro đó

Quan niệm trên đề cao vai trò của của hoạt động quản trị trong kiểm soát rủi

ro, kiểm soát rủi ro ở đây không chỉ là triệt tiêu rủi ro, giảm thiểu rủi ro, mà còn là chuyển giao yếu tố rủi ro cho bên có khả năng quản lý tốt nhất với chi phí thấp nhất Đồng thời, với quan niệm trên có thể đo lường được mức rủi ro

Chính vì lý do đó, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả sử dụng quan niệm rủi ro là kết hợp cả tiêu cực và cơ hội và đo lường mức rủi ro trong các dự án giao thông đường bộ theo hình thức PPP bằng cách nhân xác suất xuất hiện yếu tố rủi ro với mức độ tác động của yếu tố rủi ro đó

Tiếp đến, các nghiên cứu cả lý thuyết và thực nghiệm đều thực hiện việc phân loại rủi ro trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP

Phân loại rủi ro theo các giai đoạn phát triển của dự án Padiyar (2004) [52]

nghiên cứu về quản lý rủi ro trong các dự án phát triển CSHT giao thông theo hình

thức PPP đã phân loại: Rủi ro trong phát triển dự án; rủi ro trong hoàn thành (thực hiện) dự án; và rủi ro trong quá trình vận hành dự án

Phân loại rủi ro căn cứ theo góc độ của các bên liên quan Shen và cộng sự

(2006) [58] phân loại rủi ro trong các dự án theo hình thức PPP gồm: rủi ro liên

quan đến dự án, rủi ro liên quan đến Chính phủ, rủi ro liên quan đến khách hàng, và rủi ro về kiến thức giảm thiểu rủi ro

Phân loại rủi ro căn cứ vào nguồn phát sinh rủi ro: Sachs và cộng sự (2007)

[57] phân chia rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT thành hai nhóm lớn: Rủi

ro có thể bảo hiểm và không thể bảo hiểm Wang và cộng sự (2000) [62] xác định các yếu tố rủi ro theo nguồn phát sinh rủi ro, chia rủi ro thành 6 loại: Rủi ro chính trị, rủi ro xây dựng, rủi ro vận hành, rủi ro thị trường và thu nhập, rủi ro tài chính và rủi ro pháp lý Cristina và Jonathan (2007) [25] nghiên cứu rủi ro ảnh hưởng tới các

dự án PPP và đánh giá kinh nghiệm của Mỹ trong việc áp dụng hình thức PPP đã phân loại các yếu tố rủi ro thành: Rủi ro thông thường và rủi ro đặc biệt

Tuy nhiên, cách phân loại rủi ro được sử dụng phổ biến nhất đó là cách phân loại rủi ro của Li và cộng sự (2005b, 2001) [45], [46] Theo đó, rủi ro trong các dự

án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP được chia thành hai loại: Rủi

ro nội sinh và rủi ro ngoại sinh Cách phân loại này cũng được các nghiên cứu [40], [41], [42], [51], [52] sử dụng trong phân loại và xác định (nhận diện) rủi ro

Cách phân loại rủi ro theo nguồn phát sinh rủi ro rất phù hợp cho việc chuyển giao trách nhiệm cho các bên liên quan và phù hợp cho các bên liên quan trong kiểm soát rủi ro Do đó, trong phạm vi nghiên cứu của luận án tác giả lựa chọn phân loại rủi ro theo nguồn phát sinh rủi ro

1.1.2.2 Tổng quan các nghiên cứu về quản lý rủi ro

Nghiên cứu về quản lý rủi ro trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP chia thành các nghiên cứu theo quan niệm khác nhau: Quan niệm rủi ro là tiêu cực [23]

và quan niệm rủi ro bao gồm cả tiêu cực và cơ hội [40], [41], [45] Nhìn chung các nghiên cứu đều thống nhất quy trình quản lý rủi ro gồm 3 bước chính: Xác định rủi ro; ứng phó với rủi ro; và kiểm soát rủi ro (Phụ lục 1)

(i) Xác định rủi ro quá trình này bao gồm xác định và đánh giá mức rủi ro

bằng phương pháp phân tích định tính, định lượng dựa trên cơ sở sử dụng bảng hỏi

(danh mục các yếu tố rủi ro) để phỏng vấn và thu thập số liệu điều tra các bên chịu

tác động bởi rủi ro Trong đó, mức rủi ro của mỗi yếu tố rủi ro được đo lường bằng

cách nhân xác suất xảy ra với mức độ tác động của yếu tố rủi ro đó

(ii) Ứng phó với rủi ro sử dụng phương pháp phân bổ (chuyển giao) rủi ro để

ứng phó với rủi ro

Nếu tiếp cận quy trình quản lý rủi ro trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP theo hướng tiêu cực thì nội dung cụ thể của ứng phó với

rủi ro là giảm nhẹ rủi ro hoặc loại bỏ rủi ro Nhưng, nếu tiếp cận theo quy trình

quản lý rủi ro trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP

với quan niệm bao hàm cả tiêu cực và cơ hội thì ứng phó với rủi ro sẽ sử dụng bao

gồm cả phương pháp phân bổ rủi ro, với nguyên tắc “rủi ro nên được quản lý bởi bên có khả năng quản lý rủi ro đó tốt nhất”, cùng với phương pháp giảm nhẹ hoặc loại bỏ rủi ro

(iii) Kiểm soát rủi ro đã được chuyển giao trong mỗi bên trong hình thức PPP

phát triển CSHT, CSHT GTĐB

1.1.3 Phân tích và đánh giá các nghiên cứu về xác định (nhận diện) rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng, cơ sở hạ tầng giao thông đường

bộ

Danh mục đầy đủ các yếu tố rủi ro sẽ là công cụ giúp các nhà đầu tư trong các

dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP ứng phó, kiểm soát rủi ro, giảm nhẹ hậu quả tiềm tàng và mang lại thành công cho các dự án

Tác giả đã xem xét các tài liệu, công trình nghiên cứu về xác định (nhận diện) rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB ở các quốc gia phát triển [25], [45], [48], [53], đang phát triển [40], [49], [57], [62] và trên bình diện chung của các quốc gia [26], [27], [51], từ năm 2000 đến năm 2012, với quan niệm rủi ro đơn giản là tiêu cực, hay bao gồm cả tiêu cực và cơ hội, trên phương diện lý luận và thực tiễn

Cristina và Jonathan (2007) [25] nghiên cứu về rủi ro ảnh hưởng tới các dự

án hình thức PPP và đánh giá kinh nghiệm của Mỹ trong việc áp dụng hình thức PPP, cũng như các yếu tố rủi ro quan trọng trong hình thức PPP phát triển CSHT

GTĐB, căn cứ theo nguồn phát sinh rủi ro đã chia rủi ro thành hai loại rủi ro thông thường và rủi ro đặc biệt

Li và cộng sự (2005b) [45] nghiên cứu phân bổ rủi ro trong các dự án phát

triển CSHT theo hình thức PPP/PFI ở Anh Trên cơ sở tổng hợp các nghiên cứu trước đó Li và cộng sự (2005b) đã thiết lập danh mục các yếu tố rủi ro dựa trên cách phân loại rủi ro căn cứ vào nguồn phát sinh rủi ro và dựa trên quan niệm rủi

ro bao hàm cả tiêu cực và cơ hội

Michel Barnier (2003) [48] trong tài liệu hướng dẫn về phát triển CSHT,

CSHT GTĐB ở châu Âu trong hình thức PPP Michel Barnier thông qua nghiên cứu các dự án tại các quốc gia Anh, Scôt-len, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã khẳng định hình thức PPP là phù hợp cho các dự án CSHT GTĐB Thông qua nghiên cứu các dự án này Michel Barnier đã xác định được các yếu tố rủi ro trên cơ sở quan niệm rủi ro là tiêu cực Đồng thời, tài liệu thảo luận các vấn đề để phát triển thành công các dự án hình thức PPP ở các nước, và lựa chọn hình thức PPP thích hợp trong phát triển CSHT GTĐB

Partnerships Victoria (2001) [53] với tài liệu hướng dẫn về rủi ro và các hình

thức hợp đồng dự án Partnerships Victoria đã đưa ra các mục tiêu của Nhà nước và

tư nhân khi đàm phán phân chia rủi ro, xác định tất cả các rủi ro chủ yếu trong các

dự án PPP của bang Victoria theo nguồn gốc phát sinh rủi ro và dựa vào quan niệm rủi ro là tiêu cực

Sachs và cộng sự (2007) [57] với bài viết phân tích rủi ro chính trị và cơ hội

trong hình thức PPP ở Trung Quốc và một số nước châu Á (được lựa chọn) Sachs

và cộng sự (2007) đã phân loại rủi ro thành hai nhóm căn cứ vào nguồn phát sinh rủi ro, bao gồm: rủi ro có thể bảo hiểm và rủi ro không thể bảo hiểm Trên cơ sở

danh mục rủi ro được xác định, để định lượng rủi ro Sachs và cộng sự thực hiện

khảo sát 14 nước châu Á bằng việc sử dụng bảng hỏi để xác định (nhận diện) rủi ro Sachs và cộng sự đã xác định được các yếu tố rủi ro bằng phương pháp nghiên cứu định lượng chỉ với 29 phiếu khảo sát trả lời

Wang và cộng sự (2000) [62] nghiên cứu xác định danh mục các yếu tố rủi ro

trong các dự án BOT tại Trung Quốc Wang và cộng sự dựa vào nghiên cứu tài liệu

và nghiên cứu điển hình ở một số dự án BOT tại Trung Quốc vào những năm 1990

đã đưa ra một danh mục các yếu tố rủi ro với 6 loại rủi ro căn cứ vào nguồn gốc

phát sinh, và với quan niệm rủi ro là tiêu cực Sau đó, Wang và cộng sự đưa ra các biện pháp giảm thiểu rủi ro thông qua thảo luận và phỏng vấn chuyên gia Tiếp đến, Wang và cộng sự thực hiện một nghiên cứu định lượng sử dụng bảng hỏi khảo sát

để đánh giá mức độ nghiêm trọng của những yếu tố rủi ro này bằng thang likert 5 điểm Wang và cộng sự xác định mức rủi ro theo yếu tố rủi ro bằng cách nhân xác suất xuất hiện với mức độ tác động của yếu tố rủi ro đó

Ke và Wang (2010a) [40] nghiên cứu về xác định (nhận diện) rủi ro trong các

dự án phát triển CSHT giao thông Trung Quốc theo hình thức PPP Trên cơ sở danh mục 34 yếu tố rủi ro được tổng hợp từ các nghiên cứu trước đó thông qua phương pháp chuyên gia Ke và cộng sự bổ sung thêm 3 yếu tố rủi ro Bảng hỏi xác định các yếu tố rủi ro với thang likert 5 điểm được xây dựng Ke và cộng sự phát phiếu điều tra đến các bên liên quan trong các dự án phát triển CSHT giao thông Trung Quốc theo hình thức PPP và đã thu về được 46 phiếu Trên cơ sở kết quả khảo sát bằng bảng hỏi, thông qua phân tích định lượng đã xác định được 37 yếu tố rủi ro trong các dự phát triển cơ sở hạ tầng giao thông ở Trung Quốc theo hình thức PPP Đồng thời Ke và cộng sự xác định mức độ rủi ro của từng yếu tố rủi ro bằng cách nhân xác suất xuất hiện rủi ro với mức độ tác động của rủi ro

Philippe Burger (2009) [55] với bài viết nghiên cứu về phân loại và xác định

(nhận diện) rủi ro trong hình thức PPP sử dụng quan niệm rủi ro là tiêu cực và cơ hội Đồng thời xem xét tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đối với hình thức PPP và các biện pháp có thể trợ giúp hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng trong cuộc khủng hoảng

Trên cơ sở các công trình nghiên cứu, sử dụng quan niệm rủi ro bao hàm cả

các yếu tố rủi ro có tác động tiêu cực hoặc cơ hội tới mục tiêu của dự án (về thời gian, chi phí, chất lượng và lợi nhuận), và phân loại rủi ro dựa vào nguồn gốc của rủi ro Luận án đã tổng hợp được một danh mục các yếu tố rủi ro trong hình thức PPP phát triển CSHT GTĐB gồm 46 yếu tố rủi ro và được sắp xếp trong 8 loại rủi

ro (Bảng 1.1) Khái niệm của các yếu tố rủi ro được tác giả mô tả trong Phụ lục 2

Bảng 1.1: Danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP

Stt Yếu tố rủi ro trong PPP

Wang

và cộng

sự (2000)

ships Victoria (2001)

Partner-Michel Barnier (2003)

Pa- diyar (2004)

Li và cộng sự (2005b)

Sachs

và cộng

sự (2007)

Esta- che (2007)

Cristina

và Jonathan (2007)

Zou và cộng

sự (2008)

OECD (2008)

Philippe Burger (2009)

Ke và Wang (2010a)

ESCAP (2011)

med và cộng sự (2012)

Moham-Số kết quả [62] [53] [48] [52] [45] [57] [27] [25] [66] [51] [55] [40] [26] [49]

Bảng 1.1: Danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP

Stt Yếu tố rủi ro trong PPP

Wang

và cộng

sự (2000)

ships Victoria (2001)

Partner-Michel Barnier (2003)

Pa- diyar (2004)

Li và cộng sự (2005b)

Sachs

và cộng

sự (2007)

Esta- che (2007)

Cristina

và Jonathan (2007)

Zou và cộng

sự (2008)

OECD (2008)

Philippe Burger (2009)

Ke và Wang (2010a)

ESCAP (2011)

med và cộng sự (2012)

Moham-Số kết quả

12 Rủi ro tỷ giá hối đoái và

13 Giảm khả năng cung cấp

E Rủi ro trong phát triển dự án

17 Rủi ro phê duyệt và cấp

Phân bổ rủi ro trong hợp

đồng cho hai bên công tư

Bảng 1.1: Danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP

Stt Yếu tố rủi ro trong PPP

Wang

và cộng

sự (2000)

ships Victoria (2001)

Partner-Michel Barnier (2003)

Pa- diyar (2004)

Li và cộng sự (2005b)

Sachs

và cộng

sự (2007)

Esta- che (2007)

Cristina

và Jonathan (2007)

Zou và cộng

sự (2008)

OECD (2008)

Philippe Burger (2009)

Ke và Wang (2010a)

ESCAP (2011)

med và cộng sự (2012)

Moham-Số kết quả

23 Thất bại hoặc chậm trễ

F Rủi ro trong hoàn thành (thực hiện) dự án

30 Thay đổi nhà đầu tư tư

31 Chậm trễ trong cung ứng

G Rủi ro trong quá trình vận hành

Bảng 1.1: Danh mục các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ theo hình thức PPP

Stt Yếu tố rủi ro trong PPP

Wang

và cộng

sự (2000)

ships Victoria (2001)

Partner-Michel Barnier (2003)

Pa- diyar (2004)

Li và cộng sự (2005b)

Sachs

và cộng

sự (2007)

Esta- che (2007)

Cristina

và Jonathan (2007)

Zou và cộng

sự (2008)

OECD (2008)

Philippe Burger (2009)

Ke và Wang (2010a)

ESCAP (2011)

med và cộng sự (2012)

Moham-Số kết quả

H Rủi ro điều phối

40 Hợp đồng thay đổi nhiều

Qua các nghiên cứu trong Bảng 1.1 có thể nhận thấy các nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng, tuy nhiên cũng có nhiều điểm khác biệt về danh mục các yếu tố

rủi ro cần quan tâm

Thứ nhất, rủi ro quốc hữu hóa và sung công: Xuất hiện cả 4 trên 4 công trình

nghiên cứu ở các nước đang phát triển, nhưng chỉ xuất hiện 1 trên 4 công trình nghiên cứu ở các nước phát triển, còn nếu xét theo các công trình nghiên cứu trên bình diện chung của các quốc gia thì xuất hiện 4 trên 6 công trình nghiên cứu

Thứ hai, tham nhũng của các quan chức chính phủ: xuất hiện 3 trên 4 công

trình nghiên cứu ở các nước đang phát triển, không xuất hiện trong bất cứ công trình nghiên cứu nào ở các quốc gia phát triển, còn nếu xét theo các công trình nghiên cứu trên bình diện chung của các quốc gia thì xuất hiện 1 trên 6 công trình nghiên cứu

Thứ ba, các luật quốc gia về PPP đầy đủ, rõ ràng, phù hợp: chỉ xuất hiện ở 2

trên 4 nghiên cứu ở các nước đang phát triển, nhưng không xuất hiện trong bất cứ nghiên cứu nào ở các quốc gia phát triển, còn xét theo các công trình nghiên cứu trên bình diện chung của các quốc gia thì xuất hiện 1 trên 6 công trình nghiên cứu

Thứ tư, rủi ro phê duyệt và cấp giấy phép dự án: xuất hiện cả 4 trên 4 công

trình nghiên cứu ở các nước đang phát triển, không xuất hiện trong bất cứ công trình nghiên cứu nào ở các quốc gia phát triển, còn xét trên bình diện chung của các công trình nghiên cứu trên thế giới thì xuất hiện 2 trên 6 công trình nghiên cứu

Thứ năm, chậm trễ trong cung ứng vật tư, máy móc thiết bị: xuất hiện 3 trên 4

công trình nghiên cứu ở các nước đang phát triển, xuất hiện 3 trên 4 công trình nghiên cứu ở các nước phát triển, còn xét trên bình diện chung của các công trình nghiên cứu trên thế giới thì xuất hiện 3 trên 6 công trình nghiên cứu

Thứ sáu: Rủi ro lãi suất xuất hiện trên tất cả các nghiên cứu ở các quốc gia

(với 14/14 công trình nghiên cứu) Rủi ro tỷ giá hối đoái và chuyển đổi ngoại tệ, rủi ro về lượng cầu và rủi ro về mức phí với 13/14 công trình nghiên cứu Rủi ro khi thay đổi khuôn khổ pháp lý, rủi ro lạm phát, vượt quá chi phí xây dựng, kéo dài thời gian xây dựng với 11/14 công trình nghiên cứu

Thứ bảy, một số yếu tố rủi ro có tần suất xuất hiện rất thấp: Lựa chọn dự án

không phù hợp (2/14 công trình nghiên cứu); Các luật quốc gia về PPP đầy đủ, rõ ràng, phù hợp (3/14 công trình nghiên cứu), Rủi ro chất lượng (4/14 công trình

nghiên cứu); …Tuy nhiên, các yếu tố rủi ro này có thể sẽ xuất hiện trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP ở Việt Nam nên cần được tiếp tục nghiên cứu

Tổng quan các nghiên cứu cho thấy, một số yếu tố rủi ro có điểm thống nhất chung giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển Tuy nhiên, một số yếu tố rủi

ro chỉ xuất hiện ở các quốc gia đang phát triển và trong phạm vi ở mỗi quốc gia cũng có thể xuất hiện một số yếu tố rủi ro khác nhau

1.1.4 Phân tích và đánh giá các nghiên cứu về phân bổ rủi ro trong hình thức PPP phát triển cơ sở hạ tầng, cơ sở hạ tầng giao thông đường bộ

Phân bổ rủi ro hiệu quả giữa Nhà nước và đối tác tư nhân là nhân tố quan trọng để đạt được thành công trong các dự án phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP Điều này đã được các công trình nghiên cứu trên thế giới chứng minh

1.1.4.1 Mục tiêu và nguyên tắc phân bổ rủi ro

Các nghiên cứu đã xác lập được mục tiêu của chuyển giao rủi ro trong: (i) Cải thiện chất lượng dịch vụ và tăng doanh thu; (ii) giảm chi phí dài hạn của một dự án bằng cách phân bổ rủi ro cho bên tốt nhất có thể để quản lý một cách hiệu quả nhất

về chi phí; (iii) cung cấp các ưu đãi cho nhà thầu để hoàn thành các dự án đúng yêu cầu về thời gian [48]

Các nghiên cứu cũng đã xác lập được nguyên tắc phân bổ (chuyển giao) rủi

ro trong hình thức PPP phát triển CSHT, CSHT GTĐB Đó là, mỗi rủi ro riêng được xác định [54], [58] và sau đó phân bổ cho: (i) Bên tốt nhất có thể kiểm soát tác động của rủi ro tới kết quả dự án [38], [52]; (ii) bên có khả năng kiểm soát rủi ro với chi phí thấp nhất [35], [38], [48], [52] và do đó đảm bảo rằng kết quả thực tế gần nhất có thể so với kết quả mong đợi

Đồng thời, các nghiên cứu cũng xác định được phương pháp để phân bổ

(chuyển giao) rủi ro, với phương pháp ≥ 50% (nếu trên 50% số người được hỏi trả

lời ủng hộ phân bổ yếu tố rủi ro nào cho Nhà nước hoặc đối tác tư nhân, thì yếu tố rủi ro sẽ được phân bổ cho bên đó) [42], [45], [49] Tuy nhiên, việc xác định ưu tiên phân bổ rủi ro phụ thuộc vào việc yếu tố rủi ro có nhận được hơn 50% thỏa thuận từ người trả lời Một yếu tố rủi ro không nhận được nhiều hơn 50% ý kiến đồng thời cho cả Nhà nước, tư nhân và cùng chia sẻ rủi ro (ví dụ với tỷ lệ trả lời là 35% cho Nhà nước, 35% tư nhân và 30% chia sẻ rủi ro) sẽ được coi là “chưa quyết định”, và

do vậy, trong thực tế có thể không thể phân bổ được hoàn toàn các yếu tố rủi ro

Phương pháp nửa điều chỉnh được Ke và cộng sự (2010b) [41] đưa ra khi nghiên

cứu phân bổ rủi ro trong các dự án cơ sở hạ tầng hình thức PPP ở Trung Quốc Phương pháp được đề xuất để xác định ưu tiên phân bổ rủi ro được coi là đáng tin cậy hơn và chính xác hơn so với những ứng dụng của các nhà nghiên cứu trước (ví

dụ nghiên cứu phân bổ rủi ro của Li và cộng sự, 2005b)

1.1.4.2 Phân bổ rủi ro ở các quốc gia trên thế giới qua các nghiên cứu

- Li và cộng sự (2005b) [45] nghiên cứu phân bổ rủi ro trong các dự án phát

triển CSHT theo hình thức PPP/PFI ở Anh Trên cơ sở tổng hợp danh mục các yếu

tố rủi ro từ các nghiên cứu trước đó tác giả tiến hành xây dựng bảng hỏi phân bổ rủi

ro Sau đó, tác giả tiến hành phát ra 500 phiếu khảo sát đến các bên liên quan trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP/PFI ở Anh, và thu về

53 phiếu Trên cơ sở kết quả khảo sát, tác giả sử dụng phương pháp ≥ 50% phân bổ các yếu tố rủi ro cho các bên tham gia dự án PPP/PFI ở Vương quốc Anh

Thứ nhất, cuộc khảo sát chỉ ra rằng 5 yếu tố rủi ro sẽ do Nhà nước đảm nhiệm,

bao gồm: Quốc hữu hóa/sung công; quá trình ra quyết định công yếu kém; xung đột

chính trị; rủi ro độ tin cậy của Chính phủ; thất bại hoặc chậm trễ trong thu hồi đất

Với thời gian dài ổn định chính trị trong lịch sử đương đại của chính phủ Anh, rủi

ro chính trị có xu hướng trở thành một tác động nhỏ trong các dự án xây dựng hình thức PPP/PPI ở Anh và Nhà nước có thể quản lý chúng với một chi phí tương đối thấp Vì vậy, ít có khả năng phân bổ chúng cho đối tác tư nhân Rủi ro thất bại hoặc chậm trễ trong thu hồi đất được giữ lại bởi Nhà nước, kể từ khi chính phủ Anh có kinh nghiệm và nguồn lực để đối phó với rủi ro này Rủi ro thu hồi đất cũng có xu hướng được quản lý bởi Nhà nước trong các dự án PPP ở nước ngoài Mặc dù hầu hết các câu trả lời khảo sát đồng ý rằng rủi ro thu hồi đất nên được phân bổ cho Nhà nước, nhưng vẫn còn một tỷ lệ tương đối lớn số người được hỏi (27%) cho rằng rủi

ro này cần được chia sẻ

Kết quả khảo sát cho thấy rằng với 70% của tất cả các yếu tố rủi ro các yếu tố

rủi ro được đưa vào danh mục tốt nhất nên phân bổ cho đối tác tư nhân Điều này

cho thấy rằng trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP/PFI ở Anh đã đạt được mục tiêu của chuyển giao rủi ro cho đối tác tư nhân

Rủi ro bất khả kháng, rủi ro thay đổi khuôn khổ pháp lý cần được chia sẻ bởi

cả hai bên

Các yếu tố rủi ro như chậm trễ trong phê duyệt dự án và cấp giấy phép, hợp đồng thay đổi nhiều và thiếu kinh nghiệm trong hoạt động PPP có thể không dễ

dàng được phân bổ cho một bên cụ thể và cũng không được chia sẻ

Để các dự án hình thức PPP đạt được hiệu quả đầu tư Nhà nước và đối tác tư nhân cần phải thống nhất phân bổ các yếu tố rủi ro trước khi ký kết hợp đồng dự án Kết quả nghiên cứu phân bổ rủi ro ở trên sẽ là gợi ý giúp các bên đối tác tham gia trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP hiểu rõ về rủi ro và phân bổ các yếu tố rủi ro

- Ke và cộng sự (2010c) [42] nghiên cứu về phân bổ rủi ro trong các dự án

phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Hong Kong Trên cơ sở sử dụng danh mục các yếu tố rủi ro của Li và cộng sự (2005b), Ke và cộng sự đã phát phiếu điều tra các bên tham gia trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Hong Kong Kết quả đã thu được 34 phiếu trả lời phù hợp ở Hong Kong Trên cơ sở kết quả khảo sát, Ke và cộng sự đã xác định được các yếu tố rủi

ro được phân bổ đến các bên liên quan bằng phương pháp ≥ 50%

Kết quả khảo sát cho thấy các yếu tố rủi ro Nhà nước cần quản lý gồm: Quốc

hữu hóa và sung công; rủi ro độ tin cậy của Chính phủ; quá trình ra quyết định công yếu kém; xung đột chính trị; rủi ro khi thay đổi khuôn khổ pháp lý; thay đổi các quy định về thuế; rủi ro thất bại hoặc chậm trễ trong thu hồi đất Trong đó, rủi ro về thay đổi khuôn khổ pháp lý được ưu tiên phân bổ cao nhất

Các yếu tố rủi ro được chia sẻ giữa hai bên, chủ yếu bao gồm các yếu tố rủi ro

về điều phối: Phân bổ rủi ro trong hợp đồng không phù hợp; thiếu kinh nghiệm trong hoạt động PPP; thiếu cam kết từ một trong hai đối tác; rủi ro bất khả kháng; rủi ro về lao động; rủi ro lạm phát; rủi ro hợp đồng thay đổi Trong đó, rủi ro về thiếu cam kết từ một trong hai đối tác được ưu tiên phân bổ cao nhất

Các yếu tố rủi ro đối tác tư nhân đảm nhận phần lớn các yếu tố rủi ro trong

danh mục, gồm những rủi ro chủ yếu như: Rủi ro trong tổ chức và điều phối; rủi ro lãi suất; thiếu các công cụ tài chính phù hợp; khả năng thu hút tài chính của dự án

và chi phí tài chính cao hơn dự kiến; khả năng tài chính của công ty dự án; chậm trễ trong cung ứng; rủi ro nhà thầu phụ; rủi ro lượng cầu; rủi ro kỹ thuật, công nghệ; rủi

ro về chi phí và thời gian xây dựng, vận hành và bảo trì cao hơn dự kiến Trong đó,

những rủi ro về chi phí và thời gian xây dựng, vận hành và bảo trì cao hơn dự kiến được ưu tiên phân bổ cao nhất

Các yếu tố rủi ro: Chậm trễ trong phê duyệt và cấp giấy phép; rủi ro thiết kế;

rủi ro độ tin cậy của bên thứ ba, có thể không dễ dàng được phân bổ cho một bên

cụ thể và cũng không được chia sẻ

- Ke và cộng sự (2010b) [41] nghiên cứu về phân bổ rủi ro trong các dự án

phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Trung Quốc Ke và cộng sự (2010b)

sử dụng phương pháp chuyên gia với bảng hỏi khảo sát phân bổ các yếu tố rủi ro (được xác định từ nghiên cứu trước đó - Ke và cộng sự, 2010a) Tổng cộng 46 bảng hỏi khảo sát phân bổ rủi ro phù hợp được sử dụng trong nghiên cứu định lượng phân bổ rủi ro với phương pháp nửa điều chỉnh

Kết quả nghiên cứu bằng bảng hỏi khảo sát chuyên gia cho thấy các yếu tố rủi

ro Nhà nước cần quản lý gồm: Quốc hữu hóa và sung công; rủi ro độ tin cậy của

Chính phủ; quá trình ra quyết định công yếu kém; xung đột chính trị; tham nhũng của quan chức chính phủ; rủi ro khi thay đổi khuôn khổ pháp lý; thay đổi khuôn khổ pháp lý; thay đổi trong quy định về thuế, đấu thầu không cạnh tranh,

Các yếu tố rủi ro được chia sẻ giữa hai bên, chủ yếu bao gồm các rủi ro về

điều phối: Rủi ro bất khả kháng; rủi ro lãi suất; rủi ro lạm phát; phân bổ rủi ro trong hợp đồng cho hai bên không phù hợp; thiếu kinh nghiệm trong hoạt động PPP; thiếu cam kết từ một trong hai đối tác; rủi ro trong tổ chức và điều phối; rủi ro về độ tin cậy của bên thứ ba; rủi ro về lượng cầu; rủi ro hợp đồng thay đổi

Đối tác tư nhân đảm nhận phần lớn các yếu tố rủi ro gồm những rủi ro chủ

yếu như: Rủi ro về giảm khả năng cung cấp vốn và với chi phí cao; rủi ro về khả năng thu hút tài chính của dự án; rủi ro về kỹ thuật; rủi ro thiết kế; rủi ro về chi phí

và thời gian xây dựng, vận hành và bảo trì cao hơn dự kiến; rủi ro lao động; và chậm trễ trong cung ứng vật tư, máy móc thiết bị; rủi ro thay đổi nhà đầu tư tư nhân

- Partnerships Victoria (2001) [53] nghiên cứu về rủi ro và các vấn đề về

hợp đồng PPP trong phát triển CSHT, CSHT GTĐB của bang Victoria (Úc), đã xác định các yếu tố rủi ro do Chính phủ đảm nhiệm, các yếu tố rủi ro do đối tác tư nhân đảm nhiệm và các yếu tố rủi ro được chia sẻ giữa hai bên

Kết quả khảo sát cho thấy các yếu tố rủi ro Nhà nước cần quản lý gồm: Rủi ro

thay đổi khuôn khổ pháp lý; rủi ro chậm trễ trong thu hồi đất; rủi ro lựa chọn nhà thầu; rủi ro giá trị còn lại,

Các yếu tố rủi ro được chia sẻ giữa hai bên, chủ yếu bao gồm các yếu tố rủi ro

trong phê duyệt và cấp giấy phép dự án; rủi ro thiết kế; rủi ro lãi suất thay đổi; rủi ro biến động kinh tế; rủi ro lượng cầu,

Các yếu tố rủi ro đối tác tư nhân đảm nhận phần lớn các yếu tố rủi ro trong

danh mục, gồm những yếu tố rủi ro chủ yếu: Rủi ro giảm khả năng cung cấp vốn; rủi ro lạm phát; rủi ro thay đổi các quy định về thuế; rủi ro trong quá trình xây dựng; rủi ro trong quá trình vận hành; rủi ro lao động, kỹ thuật; rủi ro cạnh tranh/ độc quyền,

Theo National Treasury (2004) [50] Nhà nước chịu trách nhiệm chỉ gồm:

Rủi ro quốc hữu hóa và sung công; thay đổi các quy định về thuế; rủi ro thay đổi tỷ

lệ lạm phát tới một mức đã thỏa thuận trước; và Nhà nước đảm nhiệm rủi ro về lượng cầu trong trường hợp dự án thực hiện từ một nguồn tài chính

Các yếu tố rủi ro được chia sẻ giữa hai bên là rủi ro bất khả kháng không

được bảo hiểm chi trả, khi này Nhà nước sẽ chi trả một phần bồi thường hoặc thanh

lý hợp đồng

Các yếu tố rủi ro đối tác tư nhân đảm nhận phần lớn các yếu tố rủi ro trong

danh mục: Rủi ro về thay đổi tỷ lệ lạm phát khi vượt quá một mức đã thỏa thuận trước với Nhà nước; rủi ro lãi suất; rủi ro tỷ giá và chuyển đổi ngoại tệ; rủi ro bất khả kháng đã được bảo hiểm; giấy phép về xây dựng, thiết kế đặc biệt và giấy phép hoạt động của bên tư nhân; trách nhiệm hoàn toàn về đảm bảo chất lượng theo hợp đồng; toàn bộ các yếu tố rủi ro trong giai đoạn hoàn thành và vận hành dự án như: vượt quá chi phí xây dựng, vượt quá chi phí vận hành, kéo dài thời gian xây dựng, tần suất bảo trì lớn hơn dự kiến, ; và rủi ro giá trị còn lại của dự án

Mohammed (2012) [49] sử dụng kỹ thuật bảng hỏi với danh mục các yếu tố

rủi ro của Li (2005b) và với phương pháp ≥50% để phân bổ các yếu tố rủi ro trong các dự án phát triển CSHT, CSHT GTĐB theo hình thức PPP ở Nigeria Kết quả cho thấy phía Nhà nước giữ lại những yếu tố rủi ro chính trị và chính sách, cũng như rủi ro của thay đổi khuôn khổ pháp luật, chậm trễ trong việc phê duyệt dự án và cấp giấy phép Rủi ro độ tin cậy của bên thứ ba, rủi ro bất khả kháng, rủi ro hợp

đồng thay đổi nhiều lần, rủi ro biến động kinh tế, thiếu các công cụ tài chính phù hợp Phần lớn các rủi ro còn lại được được phân bổ cho đối tác tư nhân

1.1.4.3 Sự thống nhất và khác biệt trong phân bổ các yếu tố rủi ro giữa các quốc gia/ hệ thống hành chính qua các nghiên cứu

Qua các nghiên cứu, tác giả nhận thấy ở các quốc gia/ hệ thống hành chính có

hệ thống chính trị, hệ thống pháp luật, điều kiện kinh tế và tài chính khác nhau thì phân bổ các yếu tố rủi ro cụ thể cho các bên tham gia trong các dự án phát triển CSHT GTĐB trong hình thức PPP có một số điểm chung, tuy nhiên, cũng có một số điểm khác biệt Điều này đã được Ke và cộng sự (2010c) khẳng định

Ke và cộng sự (2010c) đã đánh giá sự thống nhất trong phân bổ các yếu tố rủi

ro giữa các quốc gia/ hệ thống hành chính (Phụ lục 3)

Rủi ro bất khả kháng là trường hợp Nhà nước và đối tác tư nhân không thể một mình đối phó, do vậy, cần chia sẻ rủi ro Trả lời từ các quốc gia/ hệ thống hành chính cũng cùng chia sẻ sự thống nhất trong phân bổ các yếu tố rủi ro chính trị, bao gồm: "rủi ro độ tin cậy của Chính phủ", "quá trình ra quyết định công yếu kém" và

"xung đột chính trị" Bởi vì, Nhà nước mạnh mẽ và phù hợp hơn với việc kiểm soát yếu tố rủi ro chính trị Các yếu tố rủi ro liên quan trực tiếp đến dự án cụ thể cũng nhận được sự thống nhất trong phân bổ các yếu tố rủi ro giữa các quốc gia/hệ thống hành chính cho đối tác tư nhân như: Rủi ro giảm khả năng thu hút tài chính của dự án; rủi ro kỹ thuật, công nghệ; tần suất bảo trì lớn hơn dự kiến; rủi ro vượt quá chi phí xây dựng, vận hành và bảo trì

Ke và cộng sự (2010c) đã đánh giá sự khác biệt trong phân bổ các yếu tố rủi

ro giữa các quốc gia/ hệ thống hành chính (Phụ lục 4)

- Đối với “rủi ro thay đổi khuôn khổ pháp lý”, những người trả lời phiếu từ Anh mong muốn chia sẻ rủi ro Với kinh nghiệm ít hơn trong hình thức PPP cả ba quốc gia/hệ thống hành chính còn lại đều ưu tiên Nhà nước đảm nhiệm yếu tố rủi ro này (trả lời từ các quốc gia chỉ khác ở mức độ đánh giá)

- Đối với “rủi ro thay đổi quy định về thuế” người trả lời ở Hồng Kông và Hy Lạp ưu tiên Nhà nước đảm nhiệm, ở Anh lại giao cho đối tác tư nhân, nhưng ở Trung Quốc chưa có câu trả lời rõ ràng

- Chỉ có một tỷ lệ tương đối nhỏ số người được hỏi cho rằng các yếu tố rủi ro tài chính (rủi ro lạm phát; rủi ro lãi suất; thiếu các công cụ tài chính phù hợp; khả

năng tài chính của công ty dự án) do phía Nhà nước đảm nhiệm Trả lời từ Anh và Hồng Kông nhất trí chuyển giao các rủi ro này cho đối tác tư nhân Trong khi người trả lời ở Hy Lạp và Trung Quốc cho rằng những yếu tố rủi ro này cần được chia sẻ;

- Đối với “rủi ro thất bại hoặc chậm trễ trong thu hồi đất” cả ba quốc gia/hệ thống hành chính đều thống nhất do phía Nhà nước đảm nhiệm, chỉ có những người

từ Trung Quốc không đồng ý

- Những người trả lời từ Trung Quốc và Hồng Kông không có có câu trả lời rõ ràng đối với “rủi ro thiết kế”, trong khi người trả lời từ Anh và Hy lạp xác định yếu

tố rủi ro này sẽ do đối tác tư nhân chịu trách nhiệm

Ý kiến khác nhau cũng tồn tại trong phân bổ rủi ro về “chậm trễ trong việc phê duyệt dự án và cấp giấy phép”, “rủi ro về lượng cầu”

- Một tỷ lệ cao ủng hộ việc chia sẻ rủi ro “hợp đồng thay đổi nhiều lần” được chỉ ra trong các kết quả từ Trung Quốc và Hồng Kông, trong khi người trả lời từ Anh nghĩ rằng nó nên phụ thuộc vào tình hình của dự án được xem xét

- Đối với nhóm yếu tố rủi ro về điều phối: người trả lời từ Trung Quốc, Hồng Kông cho rằng lựa chọn tốt nhất có thể là chia sẻ rủi ro bởi cả Nhà nước và đối tác

tư nhân, trong khi những người từ Hy Lạp đề xuất giao cho đối tác tư nhân Sự quan sát này một lần nữa chứng tỏ rằng việc xây dựng và hoạt động của bất kỳ dự án PPP nào ở Trung Quốc không thể tiến hành thành công mà không có hợp tác và hỗ trợ của Nhà nước [57] Ngược lại, đối tác tư nhân ở Hy Lạp có thể có sự hiểu biết đầy

đủ về những hạn chế của Nhà nước và như vậy, sẵn sàng chấp nhận trách nhiệm về các rủi ro quan hệ đối tác khi tham gia vào các dự án PPP Trong các kết quả từ Vương quốc Anh, rủi ro tổ chức và điều phối; và rủi ro “thiếu kinh nghiệm về PPP/PFI” nhận được một tỷ lệ phần trăm cao ngang bằng cho cả hai tùy chọn tư nhân và chia sẻ

Kết quả phân tích cho thấy ở các quốc gia có điều kiện chính trị - luật pháp – kinh tế - xã hội khác nhau, đối tác tư nhân và Nhà nước trong hình thức PPP GTĐB

sẽ đảm nhận kiểm soát các yếu tố rủi ro khác nhau

1.2 Phân tích và đánh giá một số công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước

Trong phạm vi sự hiểu biết và nỗ lực tra cứu của tác giả, tính đến hiện nay chưa có luận án tiến sĩ trong nước nghiên cứu về phân bổ rủi ro trong hình thức

PPP phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam

Trịnh Thùy Anh (2006) [19] “Nghiên cứu một số giải pháp quản lý rủi ro

trong các dự án xây dựng công trình giao thông ở Việt Nam” với quan niệm rủi ro là tiêu cực hoặc những tác động bất lợi đến các dự án công trình giao thông Tác giả

đã thiết lập một danh mục rủi ro và đưa ra một số giải pháp quản lý rủi ro trong các

dự án xây dựng công trình giao thông ở Việt Nam Tuy nhiên, danh mục các yếu tố rủi ro mà tác giả đưa ra chưa được các nghiên cứu trước đó chứng minh (thang đo chưa được kiểm định) Phạm vi nghiên cứu của tác giả là rủi ro trong các dự án xây dựng công trình giao thông với hình thức đầu tư truyền thống (Nhà nước chịu toàn

bộ rủi ro) Do đó, trong nghiên cứu chỉ xuất hiện một số rủi ro đặc trưng của hình thức này như “bất bình đẳng do cơ chế xin cho; doanh nghiệp chạy theo thành tích; thủ tục trong thanh toán kéo dài; tiêu cực trong xây dựng cơ bản, …” Vì vậy, trong phạm vi nghiên cứu chưa đề cập đến các yếu tố rủi ro mang tính đặc trưng của hình thức PPP như “phân bổ rủi ro trong hợp đồng cho hai bên công tư không phù hợp; thiếu kinh nghiệm trong hoạt động PPP; rủi ro giá trị còn lại, …”

Nhu cầu tăng cường đầu tư của hình thức PPP trong phát triển CSHT GTĐB

và những vấn đề lớn phát sinh trong triển khai hình thức này đã thu hút sự quan tâm của các công trình nghiên cứu

Các nghiên cứu giới thiệu về hình thức PPP, sự cần thiết trong việc tối ưu hoá hiệu quả đầu tư và cung cấp dịch vụ công, giải bài toán thiếu vốn đầu tư

Nguyễn Hồng Thái (2007) [11] với bài viết “Hợp tác công tư trong đầu tư

phát triển cơ sở hạ tầng giao thông” đã chỉ ra trong bối cảnh hội nhập WTO, Chính phủ Việt Nam cần coi đầu tư theo hình thức PPP là mô hình tối ưu hoá hiệu quả đầu

tư và cung cấp dịch vụ công chất lượng cao Theo quan điểm của tác giả, thành công của hình thức PPP tùy thuộc vào (i) việc lựa chọn dự án, (ii) tính minh bạch nhất quán trong qui hoạch và đầu tư, (iii) mức độ tham gia của Nhà nước

Nghiên cứu của Phan Thị Bích Nguyệt (2013) [18] “PPP - Lời giải cho bài

toán vốn để phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đô thị tại TP Hồ Chí Minh” Tác giả

đã cố gắng phân tích tính hiệu quả của việc áp dụng hình thức PPP để giải quyết bài toán vốn cho phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đô thị tại Việt Nam, đồng thời cũng chỉ ra một số bất cập trong việc triển khai thí điểm hình thức PPP theo QĐ 71 tại Việt Nam, đặc biệt trong sự thiếu hụt hành lang pháp lý và tính đồng bộ không cao,

chưa hài hòa về cả lợi ích và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa các bên

Nhiều nghiên cứu cũng tập trung tìm hiểu kinh nghiệm thế giới để từ đó rút

ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Bộ Giao thông vận tải (2009) [1] đã tiến hành nghiên cứu “Dự án nâng cấp

mạng lưới đường bộ: Hợp tác Nhà nước - Tư nhân trong ngành Đường bộ” với sự tài trợ của Hiệp hội Phát triển Quốc tế (IDA) Nghiên cứu đã nêu lên các hình thức tham gia của đối tác tư nhân trong thực hiện các dự án PPP đường bộ ở Việt Nam thời gian qua Thông qua việc đánh giá thực trạng các dự án đường bộ ở Việt Nam, nghiên cứu đã đưa ra đề xuất khuôn khổ chính sách, pháp luật và thể chế cho hình thức PPP ở Việt Nam Hạn chế của nghiên cứu là đưa ra các đề xuất dựa trên các điều tra về các hợp đồng với phần lớn nhà đầu tư là doanh nghiệp nhà nước, hoặc một công ty cổ phần với doanh nghiệp nhà nước chiếm đa số cổ phần, các đề xuất chính sách còn mang tính định hướng và chưa quan tâm đến việc nghiên cứu hình thức PPP từ góc độ của đối tác tư nhân

Nguyễn Thị Hồng Minh (2011) [13] với bài viết “Đầu tư theo hình thức PPP

trong xây dựng hạ tầng GTĐB: Kinh nghiệm thế giới và bài học với Việt Nam” Bài viết này nghiên cứu việc áp dụng hình thức PPP trong xây dựng hạ tầng GTĐB

ở Anh và úc (các nước phát triển đã vận dụng thành công mô hình này), Hàn Quốc (nước công nghiệp mới đi đầu trong việc vận dụng PPP trong xây dựng hạ tầng giao thông ở châu Á) và Trung Quốc (nước đang phát triển, trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế, có điều kiện tương đồng Việt Nam) Những bài học được rút ra từ các trường hợp này là vai trò của Nhà nước trong việc xây dựng khung pháp lý và khung chính sách, bộ máy quản lý đối với hình thức PPP, môi trường kinh doanh

và vai trò đặt ra đối với đối tác tư nhân

Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (2013) [20] với nghiên cứu “Phương thức đối

tác công tư (PPP): kinh nghiệm quốc tế và khuôn khổ thể chế tại Việt Nam” Nghiên cứu giới thiệu bản chất, đặc điểm của hình thức PPP, xem xét thực tiễn áp dụng hình thức PPP ở một số nước (trong các dự án cụ thể) và bài học rút ra cho Việt Nam Đồng thời, nghiên cứu đánh giá môi trường thể chế PPP và việc áp dụng hình thức PPP ở Việt Nam, đặc biệt là những bất cập và những nội dung cần sửa đổi trong Nghị định số 108 của Chính phủ về đầu tư theo hình thức BOT, BTO và BT,

và Quyết định 71 về thí điểm hình thức PPP Trên cơ sở đó, nghiên cứu khuyến

nghị những vấn đề cần lưu ý để hoàn thiện khuôn khổ thể chế PPP cho Việt Nam

Với mục đích phát triển CSHT GTĐB Việt Nam, một số nghiên cứu đã phân tích thực trạng để từ đó đưa ra một số đề xuất thúc đẩy hình thức PPP

Nguyễn Hồng Thái (2008) [12] đã xác định mô hình cơ cấu tổ chức điển hình

của Ban quản lý đường cao tốc Tỉnh, và đưa ra một số kiến nghị: (i) về tạo lập khuôn khổ pháp lý và chính sách cho PPP, (ii) phát triển, thiết kế, xây dựng và vận hành khai thác mạng lưới, (iii) giám sát đánh giá cung cấp dịch vụ

Nguyễn Thị Ngọc Huyền và Lê Hồng Minh (2011) [15] với bài viết “Phát

triển hình thức đối tác công tư trong đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam” Bài báo phân tích sự cần thiết của đầu tư và thực trạng đầu

tư theo hình thức PPP trong xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ Việt Nam Từ đó, bài báo đưa ra một số đề xuất nhằm phát huy vai trò của Nhà nước và

tư nhân trong phát triển đầu tư theo hình thức này: Xây dựng khung chính sách và chuẩn hóa quy định cho các hoạt động liên quan đến hình thức PPP, xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho PPP, xây dựng bộ máy quản lý đối với PPP, tăng cường hoạt động xúc tiến đầu tư và truyền thông để thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, cũng như người sử dụng dịch vụ đối với đầu

tư theo hình thức PPP,

Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2013) [14] thực hiện các đề tài cấp bộ về nhằm

mục tiêu phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam bằng hình thức PPP Tác giả thực hiện phân tích, đánh giá thực trạng hình thức PPP trong phát triển CSHT GTĐB ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở tiếp cận lý luận khoa học và thực tiễn trong phát triển CSHT GTĐB trong hình thức PPP ở Việt Nam, đề tài đưa ra các đề xuất triển khai hình thức PPP trong phát triển CSHT GTĐB Việt Nam

Huỳnh Thị Thúy Giang (2010) [10] với luận án “Hình thức hợp tác công - tư

(Public private partnership) để phát triển CSHT GTĐB Việt Nam” Nghiên cứu đã giới thiệu các đặc trưng, dạng hợp đồng, các nhân tố tác động đến thành công và rào cản của hình thức PPP Từ đó, tác giả nhận diện được các cơ hội của PPP từ thực trạng đầu tư tư nhân trong lĩnh vực GTĐB Việt Nam Tác giả đã sử dụng bảng hỏi khảo sát và phương pháp định lượng nhằm đo lường mức độ sẵn lòng đầu tư theo hình thức PPP của đối tác tư nhân từ đó đưa ra một số giải pháp mang tính tác nghiệp hỗ trợ các dự án PPP thành công Hạn chế của nghiên cứu đó là nghiên cứu

nhận định thiếu chính xác về bối cảnh nghiên cứu với nhận định “thị trường PPP của Việt Nam chưa hình thành”

1.3 Kết quả rút ra từ các nghiên cứu trên và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

(i) Kết quả rút ra từ các nghiên cứu trên

Có rất nhiều nghiên cứu trong phát triển CSHT GTĐB trong hình thức PPP với những mục đích và mức độ khác nhau cả trên phương diện lý luận và thực tiễn

Để thúc đẩy phát triển CSHT GTĐB theo hình thức PPP, cần xác định được các nhân tố tác động đến thành công của hình thức này Các nghiên cứu nhìn chung

đã xác lập được bốn nhân tố chính: vai trò của Chính phủ; năng lực của đối tác tư nhân; cơ cấu tài trợ cho các dự án GTĐB hình thức PPP; phân bổ các yếu tố rủi

ro cho các bên tham gia trong các dự án GTĐB theo hình thức PPP Các nghiên

cứu về các nhân tố tác động đến sự thành công của hình thức PPP đã kết luận không có sự khác biệt về các nhân tố này giữa các nước phát triển và đang phát triển

Các nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ khái niệm rủi ro của hình thức PPP Tuy nhiên, vẫn chưa có được một khái niệm thống nhất Một số nhà nghiên cứu mô

tả rủi ro với những hậu quả tiêu cực, trong khi các nhà nghiên cứu khác cho rằng rủi ro bao gồm cả tiêu cực và cơ hội

Tiếp đến, các nghiên cứu cả lý thuyết và thực nghiệm với các mục tiêu khác nhau đều thực hiện việc phân loại rủi ro trong các dự án phát triển CSHT GTĐB

theo hình thức PPP: Theo các giai đoạn phát triển của dự án; theo góc độ của các bên liên quan; căn cứ vào nguồn phát sinh rủi ro

Nhìn chung các nghiên cứu đều thống nhất quy trình quản lý rủi ro gồm 3

bước chính: Xác định rủi ro; ứng phó với rủi ro; và kiểm soát rủi ro

Về xác định các yếu tố rủi ro, tác giả nhận thấy có điểm thống nhất chung ở một số rủi ro giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển Tuy nhiên, một số yếu

tố rủi ro chỉ xuất hiện ở các quốc gia đang phát triển nơi thiếu các luật quốc gia về

PPP, tình trạng tham nhũng còn tồn tại, vẫn xảy ra rủi ro trong phê duyệt và cấp

giấy phép dự án, Bên cạnh đó, một số rủi ro chủ yếu xuất hiện ở các quốc gia

đang phát triển như: Rủi ro quốc hữu hóa và sung công, chậm trễ trong cung ứng