(Luận văn) sử dụng di sản công viên địa chất toàn cầu unesco non nước cao bằng trong dạy học lịch sử việt nam ở trường trung học phổ thông

Bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông là môn học có ưu thế trong việc giáo dục thế hệ trẻ, không chỉ giúp HS nhận thức được quy luật phát triển của lịch sử, tiến trình lịch sử nhân l

Trang 1

LÊ KIM THOA

SỬ DỤNG DI SẢN CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU UNESCO NON NƯỚC CAO BẰNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM

Thái Nguyên, năm 2020

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 2

LÊ KIM THOA

SỬ DỤNG DI SẢN CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU UNESCO NON NƯỚC CAO BẰNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 8229013

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đỗ Hồng Thái

Thái Nguyên, năm 2020

Trang 3

Các số liệu và kết quả nghiên cứu của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả

Lê Kim Thoa

Trang 4

PGS TS Đỗ Hồng Thái - Người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Chủ nhiệm và tập thể Giảng viên khoa Lịch sử, Phòng Đào tạo - Trường ĐHSP - ĐH Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin cảm ơn Lãnh đạo Trường CĐSP Cao Bằng, lãnh đạo các trường THPT trong tỉnh Cao Bằng, các bạn đồng nghiệp, các em học sinh đã nhiệt tình giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập, khảo sát thực trạng và tiến hành thực nghiệm luận văn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình, bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi yên tâm học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả

Lê Kim Thoa

Trang 5

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 13

6 Giả thuyết khoa học 14

7 Đóng góp mới của đề tài 14

8 Cấu trúc đề tài 14

Chương 1: SỬ DỤNG DI SẢN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 15

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử 15

1.1.1 Quan niệm về di sản và sử dụng di sản trong dạy học 15

1.1.2 Vai trò và ý nghĩa của di sản đối với hoạt động dạy học, giáo dục ở trường phổ thông 20

1.1.3 Ưu thế của bộ môn Lịch sử trong giáo dục di sản ở trường phổ thông 25

1.1.4 Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng và ý nghĩa giáo dục học sinh phổ thông trung học 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 30

1.2.1 Thực tiễn dạy học phần lịch sử Việt Nam và dạy học qua di sản ở các trường THPT tỉnh Cao Bằng 30

1.2.2 Khai thác một số giá trị của di sản Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam 38

Chương 2: MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI SẢN CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU UNESCO NON NƯỚC CAO BẰNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT THỰC NHIỆM SƯ PHẠM 46

Trang 6

2.1.3 Nội dung cơ bản phần lịch sử Việt Nam ở trường THPT trong chương

trình hiện hành 47

2.1.4 Nội dung cơ bản phần lịch sử Việt Nam trong chương trình THPT năm 2018 49

2.2 Những yêu cầu cơ bản khi sử dụng di sản trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT tỉnh Cao Bằng 50

2.3 Một số hình thức sử dụng di sản Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch Việt Nam ở trường THPT 52

2.3.1 Sử dụng di sản CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học bài lịch sử nội khóa 52

2.3.2 Sử dụng di sản CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng trong tổ chức các hoạt động ngoại khóa 55

2.4 Một số biện pháp sử dụng di sản Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch Việt Nam ở trường THPT 57

2.4.1 Sử dụng di sản Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh 57

2.4.2 Sử dụng di sản Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng hướng dẫn học sinh nhận thức sâu sắc sự kiện, hiện tượng lịch sử 60

2.4.3 Sử dụng di sản Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng theo định hướng giáo dục STEAM 62

2.4.4 Sử dụng di sản để thiết kế các hoạt động ngoại khóa trong DHLS 66

2.5 Thực nghiệm sư phạm 70

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 70

2.5.2 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm 70

2.5.3 Nội dung thực nghiệm 71

2.5.4 Phương pháp và kết quả thực nghiệm 71

KẾT LUẬN 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80 PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Nhận thức của GV về di sản 31

Bảng 1.2 Nhận thức của GV về ý nghĩa của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử 32

Bảng 1.3 Nhận thức của GV về mục đích của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử 33

Bảng 1.4 Bảng kháo sát mức độ và hình thức sử dụng di sản tại các trường THPT 34

Bảng 1.5 Bảng khảo sát các phương pháp được sử dụng khi dạy học với di sản 35

Bảng 1.6 Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng di sản trong dạy học 36

Bảng 1.7 Nhận thức về vai trò, ý nghĩa môn Lịch sử 37

Bảng 2.1 Bảng kết quả kiểm tra trắc nghiệm bài nội khóa tại thực địa 73

Bảng 2.2 Bảng kết quả kiểm tra tự luận bài nội khóa tại thực địa 73

Bảng 2.3 Bảng kết quả kiểm tra phần trắc nghiệm bài nội khóa trên lớp 75

Bảng 2.4 Bảng kết quả kiểm tra phần tự luận bài nội khóa trên lớp 75

Trang 9

Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”; Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm

2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, nhiều năm qua giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện đổi mới một cách toàn diện và đồng bộ, từng bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông là môn học có ưu thế trong việc giáo dục thế hệ trẻ, không chỉ giúp HS nhận thức được quy luật phát triển của lịch sử, tiến trình lịch sử nhân loại mà còn trang bị cho các em những năng lực cần thiết, những bài học kinh nghiệm nhất là giúp các em nhận thức được các giá trị văn hóa truyền thống cốt lõi của địa phương cũng như của dân tộc do ông cha để lại Từ đó hình thành nên những phẩm chất tốt đẹp của một công dân và ý thức, trách nhiệm trong công cuộc đổi mới, xây dựng quê hương đất nước Thực tế đó đòi hỏi những người làm công tác giáo dục lịch sử cần tìm tòi, sáng tạo, sử dụng những cách thức, biện pháp sư phạm thích hợp để đáp ứng yêu cầu dạy học bộ môn và phù hợp với thực tiễn

Trang 10

Hiện nay vấn đề đa dạng các hình thức tổ chức dạy học kết hợp với các phương pháp dạy học mới đặc biệt là tăng cường các hoạt động học trong thực tiễn, học qua trải nghiệm, tăng cường các hoạt động thực hành bộ môn đang được chú trọng Một trong những cách làm đã và đang cho thấy hiệu quả đó chính là đưa di sản vào trong dạy học Việc khai thác và sử dụng di sản có thể tiến hành trong tất cả các bước, các khâu của quá trình dạy học và trở thành nguồn cung cấp kiến thức đặc biệt thu hút sự chú ý của HS Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc dạy học lịch sử kết hợp với sử dụng và phát huy giá trị của các di sản ở địa phương vẫn chưa được chú trọng đúng mức và chưa phát huy hiệu quả giáo dục và giáo dưỡng của môn học

Cao Bằng là một tỉnh miền núi phía Bắc, nơi đây có nhiều danh lam thắng cảnh, nhiều di tích lịch sử văn hóa gắn với lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc Đặc biệt ngày ngày 12/4/2018, Hội đồng Chấp hành UNESCO tại Kỳ họp lần thứ 204 ở Paris, Pháp, đã thông qua Nghị quyết công nhận Công viên Địa chất Non Nước Cao Bằng là Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng từ ngàn xưa đã từng được biết đến như vùng đất linh thiêng, địa linh nhân kiệt; là một trong những nôi của người tiền sử; vùng đất chứa đựng nhiều di sản địa chất, địa mạo, cổ sinh với trên 130 điểm di sản địa chất độc đáo, trong đó chứa nhiều di sản có giá trị tầm cỡ với nhiều minh chứng khoa học về lịch sử phát triển địa chất phức tạp kéo dài đến hơn 500 triệu năm

Hệ thống di sản của Công viên Địa chất toàn cầu UNESSCO trải dài trên địa bàn 9 huyện, có giá trị tầm cỡ quốc tế với các tháp, nõn đá vôi, thung lũng, hang động, hệ thống hồ - sông - hang ngầm liên thông… Không chỉ có các đặc điểm địa chất độc đáo, đây còn là vùng đất có bề dày văn hóa, lịch sử với hơn

200 di tích văn hóa, lịch sử được xếp hạng, trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 23 di tích cấp quốc gia và từng là căn cứ địa của cách mạng của cả nước, gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc Do đó nếu giáo viên

bộ môn biết sử dụng di sản này một cách hợp lý, khoa học sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT

Trang 11

Xuất phát từ những lí do đó, tác giả lựa chọn vấn đề “Sử dụng di sản

Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT” để nghiên cứu và hoàn thiện luận văn thạc

sĩ của mình, nhằm nâng cao nhận thức của HS về giá trị của CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng đối với giáo dục, phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử nói chung, dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng trong các trường THPT trên địa bàn tỉnh Cao Bằng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Do đặc trưng của bộ môn lịch sử, việc sử dụng di sản vào dạy học bộ môn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giáo dục, bồi dưỡng và phát triển toàn diện cho thế hệ trẻ, giúp học sinh có cơ hội trải nghiệm nhiều mô hình giáo dục, tiếp cận với tài liệu trực quan, học trải nghiệm và nâng cao nhận thức

về các sự kiện, nhân vật lịch sử, hiểu sâu sắc và toàn diện lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương Do tầm quan trọng của giáo dục lịch sử thông qua di sản nên vấn đề này đã thu hút sự quan tâm và nghiên cứu của nhiều tác giả trong và ngoài nước

2.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Đã có nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: sử học, văn hóa học, giáo dục học… nghiên cứu về di sản và dạy học thông qua di sản, tuy nhiên tùy thuộc vào từng mục đích nghiên cứu mà các công trình đó có những cách tiếp cận khác nhau Nhìn chung trong các tài liệu giáo dục học và giáo dục lịch sử, di sản thường được đề cập tới như một nguồn cung cấp kiến thức, do đó có các quan niệm cho rằng di sản là một loại tài liệu trực quan đặc biệt hay di sản là một dạng tư liệu gốc hay là môi trường giáo dục đặc biệt…Đó

là những cơ sở lý luận hết sức quan trọng để tác giả kế thừa và tìm ra những vấn đề liên quan mật thiết đến luận văn để tiếp tục nghiên cứu

I.F.Khalamốp trong tác phẩm “Phát huy tính tích cực học tập của học

sinh như thế nào?”, tác giả đã trình bày lý luận về dạy học phát huy tính tích

Trang 12

cực của học sinh, trên cở sở đó ông đã đưa ra những biện pháp, kinh nghiệm

cụ thể về việc phát huy tính tích cực học tập khi trình bày bài mới, củng cố kiến thức, ôn tập kiến thức cũ, hay tổ chức công tác tự học cho HS Trong đó nhấn mạnh vai trò của các đồ dùng trực quan Theo ông GV sử dụng đồ dùng trực quan sẽ giúp HS thấy rõ bản chất của sự kiện, kích thích sự tò mò, hứng thú với nội dung bài học, từ đó thúc đẩy HS tham gia vào các hoạt động học tập để chiếm lĩnh tri thức, thúc đẩy nhu cầu và ý thức tự học, tự nghiên cứu của HS Ngoài ra ông còn nhấn mạnh đến biện pháp sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh kết hợp với đồ dùng trực quan trong dạy học nhất là việc sử dụng các sự kiện lịch sử địa phương để làm sáng tỏ lịch sử dân tộc trong các bài học lịch sử sẽ góp phần đem lại hiệu quả cao trong dạy học bộ môn [15, tr.40-44; tr.48; tr.57-65]

Tác giả James H Stronge trong cuốn “Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả” [17; tr.10-14, tr.17-25, tr.32-40] (Qualities of efective teacher,

Lê Văn Canh dịch), đã mở ra những điều mới mẻ cho một khái niệm khó định nghĩa “giáo viên hiệu quả” Cuốn sách là sự tập hợp và đánh giá những nghiên cứu đã được tiến hành trong một thời gian dài (vài thập kỷ) để giới hạn và chỉ

ra những hành vi cụ thể của giáo viên có thể đem lại thành tích cho học sinh và cung cấp thước đo để đánh giá sự hiệu quả của giáo viên Cuốn sách có nhiều nội dung phong phú, trong đó tập trung vào người giáo viên: chuẩn bị lên lớp như thế nào, làm thế nào để đem lại hiệu quả trong giảng dạy, đặc biệt là cách

tổ chức và quản lý lớp học như thế nào Tác giả chỉ rõ những yêu cầu khi chuẩn

bị bài giảng “có hình ảnh và hình dung ra phương pháp có thể chuyển tải nội dung bài giảng hiệu quả nhất” [17, tr.79] Các nội dung trên có ý nghĩa quan

trọng đối với vấn đề mà luận văn lựa chọn và nghiên cứu, bởi trong quá trình tổ chức dạy học thông qua di sản GV cần có sự chuẩn bị công phu, chu đáo, có kỹ năng vận dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau và kỹ năng quản lý lớp học, kỹ năng xử lý các tình huống trong quá trình tổ chức dạy học

Trang 13

Một cuốn sách khác nằm trong bộ sách quý Đổi mới phương pháp dạy học do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã nỗ lực chọn lọc, thương thảo bản quyền với Hiệp hội Giám sát và Xây dựng chương trình (ASCD) của Hoa Kỳ,

đó là Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi của tác giả Iselle O Martin

- Kniep đã chỉ ra cho chúng ta thấy mục tiêu của giáo dục chính là khả năng sáng tạo của người học, đề cao vai trò của người học không phải là hạ thấp vai

trò của người thầy mà vai trò đó còn được nâng lên gấp bội “Không có học trò sáng tạo nếu không có người thầy sáng tạo Người thầy sáng tạo là người biết chi sẻ những buồn vui trong quá trình kiến tạo tri thức, biết hướng dẫn người học phát hiện vấn đề, đặt ra các giả thuyết và so sánh để đánh giá các giả thuyết đó, từ đó lựa chọn một giả thuyết thích hợp, sử dụng những kiến thức và hiểu biết tổng hợp từ nhiều môn học để đưa ra một giải pháp mới cho vấn đề

đã biết và cuối cùng biết kiểm nghiệm đánh giá giải pháp đó”[16, tr.6] Đây là

những gợi ý hết sức quan trọng trong quá trình tiến hành bài học lịch sử, nhất là khi tiến hành bài học lịch sử tại di sản Trong đó định hướng tích hợp liên môn

trong dạy học được tác giả nêu cụ thể “Môn khoa học xã hội sử dụng nghệ thuật, văn học để giúp HS hiểu rộng hơn về một vùng văn hóa” [16, tr.32]

Trong một phạm vi nhất định đó cũng là những định hướng của một chủ đề học tập liên môn theo định hướng STEAM Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng

phương pháp đánh giá gắn với đời sống thực tế, tập trung vào câu hỏi: “Liệu việc học ở nhà trường có thể giống với ngoài đời không?” [16, tr.12] mở ra

hướng đi mới trong tiến hành bài học thông qua di sản đó là tạo ra thực tế để người học có cơ hội tham gia và giải quyết những vấn đề và những thách thức

do cuộc sống đặt ra

Trong cuốn Lý luận dạy học hiện đại của tác giả người Đức Bernd Meier

(Nguyễn Văn Cường dịch) đã chỉ ra những quan điểm tổ chức dạy học khác nhau, tập trung vào mục tiêu của giáo dục chính là phát triển năng lực người

học Tác giả khẳng định “Năng lực không thể có được thông qua dạy mà phải

Trang 14

thông qua học và luyện tập” [4, tr.67], điều này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu

đổi mới giáo dục hiện nay và mục tiêu mà luận văn hướng tới

Ngoài ra tại các nước phát triển như Anh, Pháp, Mỹ…vấn đề địa phương như lịch sử địa phương hoặc di sản văn hóa địa phương luôn được coi trọng và nghiên cứu chuyên sâu Nhiều Hội thảo quốc gia đã được tổ chức ở nước Anh như “Lịch sử địa phương và trường học”; “Lịch sử địa phương và du lịch, Lịch

sử địa phương và thế giới rộng lớn hơn”…Năm 2001 Hội nghị giáo dục lịch sử tại Lyon (Pháp) với chủ đề “Nhận thức, ý thức về bản sắc lịch sử” đã được tổ chức Năm 2005 với sự hỗ trợ của Ủy ban Châu Âu trong chương trình nghiên

cứu và giáo dục di sản, cuốn sách Heritage in the classroom: A practical Manual for teachers (Di sản trong trường học: Sách hướng dẫn thực hành dành cho giáo viên) do nhà xuất bản Giáo dục cộng đồng Flender ấn hành đã

được công bố Cuốn sách được xuất bản bằng năm thứ tiếng Pháp, Đức, Anh,

Hà Lan và Ý đã hướng dẫn cụ thể các cách tiếp cận di sản ở Châu Âu và cách thức sử dụng di sản ở trường phổ thông cho các giáo viên Cuốn sách thực sự

có ý nghĩa bởi đã tập trung vào những vấn đề cốt lõi như khái niệm về di sản, những hình thức tồn tại của di sản, nhất là khai thác các giá trị đặc biệt của di sản trong dạy học Các tác giả cũng chỉ rõ những biện pháp giáo dục đối với di sản, cách lựa chọn di sản…Đặc biệt cuốn sách còn dành hẳn năm chương để giới thiệu 34 ví dụ cụ thể trong đó có các dự án học tập đối với di sản dành cho học sinh phổ thông Đây thực sự là nguồn tham khảo quý giá đối với vấn đề chúng tôi đang nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu ngoài nước đã nêu lên một cách cụ thể và chi tiết về vai trò và tầm quan trọng của việc sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông Đây là cơ sở lý luận quan trọng của vấn đề mà chúng tôi đang nghiên cứu, tiếp tục khẳng định tính đúng đắn và cơ sở để chúng tôi tiến hành khai thác các giá trị của CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng với tư cách

là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, là tài liệu trực quan sinh động, một dạng tài liệu gốc quý giá có ưu thế trong việc phát triển toàn diện HS, tạo cho

Trang 15

HS môi trường học tập hoàn toàn mới mẻ với những bài tập nhận thức được thiết kế theo hướng mở có khả năng áp dụng sự hiểu biết của nhiều bộ môn, nhiều lĩnh vực để giải quyết nhiệm vụ học tập Đây cũng là hướng đi phù hợp

để HS có cơ hội thực hành nhiều hơn, phát huy được năng lực của bản thân, tự

nỗ lực để chiếm lĩnh tri thức

2.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Trên cơ sở tiếp cận các tài liệu nghiên cứu về di sản, di sản văn hóa và sử dụng di sản trong dạy học đáp ứng yêu cầu giáo dục trong bối cảnh hiện nay, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu vấn đề sử dụng di sản trong dạy học với ý nghĩa

là nguồn cung cấp kiến thức, tài liệu trực quan sinh động và là tư liệu gốc đặc biệt đối với hoạt động dạy học bộ môn

Trong cuốn Giáo dục học hiện đại của tác giả Thái Duy Tuyên đã trình

bày rất cụ thể những vấn đề rất cần thiết cho sự phát triển lý luận giáo dục và thực tiễn nhà trường như triết học giáo dục, mô hình giáo dục gắn với sự phát triển…một số vấn đề bức xúc của giáo dục hiện nay như giáo dục đạo đức, bồi dưỡng nhân tài, kế hoạch giáo dục, nhất là phương pháp dạy học Cuốn sách dành hẳn một chương để trình bày về vấn đề tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh Đây là một trong những nội dung quan trọng mà luận văn hướng tới để giải quyết Việc GV lựa chọn các hình thức tổ chức dạy học và ứng dụng nhiều PPDH vào trong bài giảng không nằm ngoài mục tiêu tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, đây cũng có thể coi là nhiệm vụ chủ yếu của người thầy trong quá trình dạy học Tác gỉa đã chỉ ra một số biện pháp để tích

cực hóa hoạt động nhận thức như: “Sử dụng các phương tiện dạy học…đặc biệt

là dụng cụ trực quan có tác dụng tốt trong việc kích thích hứng thú” [32, tr.287]; “Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau cá nhân, nhóm, tập thể, tham quan, làm việc trong vườn trường, trong phòng thí nghiệm…” [32,

tr.288] Đây là những định hướng đúng đắn cho việc xây dựng những biện pháp

sư phạm khi sử dụng di sản trong dạy học lịch sử nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

Trang 16

Trong bộ giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử (xuất bản năm 2002)

của các tác giả Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (chủ biên được tái bản và sửa chữa) đã cụ thể hóa những nguyên tắc trong dạy học bộ môn và chỉ ra những hình thức tổ chức dạy học trên lớp, ngoài thực địa, tham

quan học tập, học qua di tích, bảo tàng Ngoài ra còn nhấn mạnh “những đặc trưng của bộ môn và con đường hình thành tri thức cho HS trong dạy học lịch sử…có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động dạy học, giáo dục của GV và hoạt động học của HS” [20]

Cũng với vấn đề về sử dụng di sản trong dạy học trong đó chủ yếu là dạy học các nội dung chủ yếu liên quan đến địa phương tiếp cận với chương trình và SGK Lịch sử mới, chúng tôi tiếp cận với các tài liệu liên quan đến đổi

mới dạy học lịch sử địa phương cụ thể như cuốn Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương do Hội Giáo dục Lịch sử phối hợp với Khoa

Lịch sử Trường Đại học Vinh xuất bản tháng 6 năm 2002 Đây là tập hợp những bài viết của các chuyên gia, nhà nghiên cứu gửi tới Hội thảo khoa học

“Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương ở các trường đại học, cao đẳng và phổ thông trung học” Với trọng tâm xoay quanh các vấn đề

về lịch sử quê hương, đất nước “nó đặt cơ sở cho việc tổ chức, nghiên cứu, trao đổi khoa học về đổi mới việc nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy và học tập lịch sử địa phương nói riêng và lịch sử Việt Nam nói chung”[18, tr.31] Lịch

sử địa phương gắn liền với lịch sử dân tộc và trở thành một bộ phận không thể thiếu của lịch sử dân tộc Làm cho HS yêu thích, say mê, hiểu biết sâu rộng LSĐP góp phần giáo dục cho các em lòng yêu quê hương, yêu gia đình từ đó hình thành ý thức tôn trọng và bảo vệ các di sản tại địa phương Cuốn sách đã gợi mở những cách thức biên soạn, sưu tầm, giảng dạy LSĐP trong trường THPT đặc biệt cung cấp cho tác giả thêm nhiều tư liệu quý về LSĐP để phục

vụ công tác thực nghiệm của luận văn

Trang 17

Năm 1998, tác giả Nguyễn Thị Côi xuất bản cuốn sách: Bảo tàng lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử ở trường THPT [10] (Nhà xuất bản Đại học

Quốc gia Hà Nội) đã đề cập đến vấn đề sử dụng bảo tàng cách mạng trong dạy học lịch sử Tác giả đã chỉ ra những yêu cầu cụ thể và những nguyên tắc cần tuân thủ trong dạy học bộ môn đồng thời hướng dẫn cụ thể về việc tổ chức hoạt động tham quan, học tập, ngoại khóa tại các bảo tàng nói riêng và các di sản nói chung để đạt hiệu quả giáo dục cao, giúp bài giảng thêm sinh động, giúp

HS lĩnh hội tri thức

Tác giả Đỗ Hồng Thái với cuốn Dạy học lịch sử địa phương ở Việt Bắc

và Tây Bắc đã tập trung làm sáng tỏ các khái niệm về lịch sử địa phương, xác

định rõ đối tượng nghiên cứu và mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc bên cạnh đó tác giả còn dành một phần để hướng dẫn chi tiết các nội dung thiết thực cần thực hành, rèn luyện các kỹ năng sưu tầm, xử lý tư liệu, biên soạn và dạy học lịch sử địa phương, xây dựng lịch sử nhà trường, phòng truyền thống [30]

Trong các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ, vấn đề sử dụng di sản hay các dạng cụ thể của di sản như: di sản văn hóa, di tích lịch sử, di tích quốc gia đặc biệt đã được nghiên cứu thành công và công bố rộng rãi Tiêu biểu là luận

án tiến sĩ năm 2014 của tác giả Trần Vân Anh “Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ” [1]; năm 2018 tác giả Nguyễn Thị Vân “Sử dụng di sản văn hóa tại địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam, lớp 10 THPT tỉnh Thanh Hóa”[33] Năm 2019 tác giả Phạm Thị Thanh Huyền với vấn đề “Sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt tại Hà Nội trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT” [14]…và một số bài báo khoa học, công trình nghiên cứu như: Giáo dục ý thức tôn trọng, bảo vệ và phát huy các di sản văn hóa cho học sinh phổ thông qua môn Lịch sử (Tạp chí Giáo dục

số 308, Kỳ 2-4/2013) [11] của tác giả Hoàng Thanh Hải; tác giả Phạm Văn

Mạo: Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học - Biện pháp nâng cao hiệu quả bài

Trang 18

học lịch sử ở trường phổ thông (Tạp chí Giáo dục số 354, Kỳ 2-3/2015) [23] Các tác giả Dương Quỳnh Phương và Đỗ Văn Hảo với bài viết Di sản và vấn

đề giáo dục di sản cho học sinh trung học phổ thông (Tạp chí Khoa học Trường

ĐH Cần Thơ - số 55/2019) [27]…Ở những khía cạnh khác nhau, các tác giả đã cho thấy thực tiễn của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử, phân tích lý luận của vấn đề và chỉ ra những hình thức và biện pháp sử dụng các loại di sản một cách hiệu quả

Để giúp HS có những hiểu biết cơ bản về những giá trị của di sản qua đó giáo dục cho các em ý thức giữ gìn, bảo vệ các di sản đó đồng thời góp phần thúc đẩy quá trình đổi mới toàn diện trong dạy học hiện nay từ phương pháp dạy học đến đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã biên soạn và xuất bản cuốn tài liệu

“Sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông” [8] Đây là cuốn tài liệu có

nội dung tổng hợp gồm lý luận về vấn đề sử dụng di sản trong dạy học và phần các ví dụ minh họa Cuốn tài liệu đã trở thành nguồn tài liệu tham khảo quý giá

và trở thành của các giáo viên trong quá trình dạy học

Để đáp ứng nhu cầu tham khảo, biên soạn lịch sử địa phương cũng như nhằm tuyên truyền nâng cao nhận thức cho GV, HS phổ thông trong tỉnh Cao Bằng về những giá trị của CVĐCTC UNESO Non Nước Cao Bằng, Sở Giáo

dục và Đào tạo Cao Bằng đã ban hành tài liệu Tuyên truyền, giáo dục về CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng trong các trường phổ thông tỉnh Cao Bằng [28], cuốn sách gồm hai phần chính Phần thứ nhất nêu lên những nét

khái quá về CVĐCTC và CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng, đồng thời khẳng định các giá trị địa chất - địa mạo; giá trị lịch sử văn hóa và đa dạng sinh học của CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng Phần thứ hai cuốn sách đã chỉ ra những nội dung cụ thể trong công tác bảo tồn, phát triển các giá trị vốn

có của CVDDCTC Trong đó nhấn mạnh vai trò của các đơn vị trường học “Tổ chức tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về CVĐCTC UNESCO Non

Trang 19

nước Cao Bằng cho giáo viên, học sinh Đối với giáo viên: Nâng cao tinh thần trách nhiệm trong việc tuyên truyền giáo dục về CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng thông qua các hoạt động ngoại khóa, dạy học lồng ghép, tích hợp trong các môn học…” [28, tr.39]

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã chỉ ra những vấn đề lý luận cơ bản

và quý báu để chúng tôi tham khảo, đi sâu nghiên cứu, gợi ý cho chúng tôi những cách thức làm việc với di sản để đem lại hiệu quả cao nhất là trên phương diện dạy học Có thể rút ra những vấn đề luận văn kế thừa và tiếp tục nghiên cứu như sau:

Di sản có ý nghĩa quan trọng đối với giáo dục nói chung và môn lịch sử nói riêng Đối với hoạt động dạy học bộ môn, di sản chính là một dạng phương tiện dạy học tối ưu Di sản vừa có ý nghĩa là tài liệu trực quan đặc biệt, vừa có

ý nghĩa là môi trường giáo dục Theo đó để có một môi trường giáo dục hiệu quả cần hội tụ đủ các yếu tố như: HS chủ động tham gia vào một quá trình học cùng với những thành viên khác, là nơi người học được giúp đỡ để hoàn thành nhiệm vụ học tập và đáp ứng nhu cầu nhận thức của mỗi cá nhân, các hoạt động học tập được thực hiện với không khí vui vẻ, thoải mái nhất Môi trường học tập với các di sản có lợi thế trong việc gắn kết lý thuyết với thực hành, góp phần nâng cao tính trực quan, tránh hiện đại hóa lịch sử, giúp HS tiếp cận với các sự kiện hiện tượng trên nhiều phương diện Được trực tiếp quan sát các hiện vật tại di sản sẽ tác động trực tiếp đến xúc cảm và nhận thức của HS do đó

di sản có thể được sử dụng như là phương tiện điều khiển quá trình nhận thức của HS Những gợi ý đó giúp cho hoạt động tham quan trở nên có ý nghĩa và làm cho bài học trở nên sống động hơn

Với ý nghĩa là tài liệu trực quan đặc biệt, di sản trở thành công cụ để tái tạo kiến thức lịch sử, hình thành biểu tượng và là phương tiện quan trọng giúp

HS hình thành khái niệm về sự kiện, hiện tượng, được tri giác các hiện vật tại

di sản làm cho giai đoạn nhận thức cảm tính, sự tri giác các đối tượng, hiện tượng là điều kiện để HS phát sinh cảm giác, tạo nên biểu tượng về chúng và

Trang 20

sau đó, nhờ nhận thức lí tính hình thành nên khái niệm hoàn chỉnh về đối tượng, hiện tượng nghiên cứu Con đường nhận thức của HS “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” trong học tập môn lịch sử khi học tập với các di sản sẽ được phát huy tối ưu, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học và giáo dục bộ môn

Tuy nhiên, mặc dù đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau trong quá trình khai thác và sử dụng di sản, tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu

cụ thể về việc sử dụng di sản CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT vì vậy vấn đề khai thác giá trị của CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng như thế nào để đem lại hiệu quả dạy học bộ môn đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm của HS trước di sản quê hương nhưng lại mang tầm cỡ quốc tế cần thực hiện như thế nào…đây là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và làm rõ trong luận văn của mình

Như vậy, sử dụng di sản trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức cho người học về trách nhiệm giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thực tiễn cuộc sống, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn Các tài liệu trên là nguồn tham khảo quý báu đối với chúng tôi trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện luận văn Chúng tôi hy vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương tỉnh Cao Bằng thông qua hệ thống di sản nằm trên tuyến công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Là quá trình sử dụng di sản Công viên địa chất Toàn Cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Sử dụng di sản Công viên địa chất Toàn Cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong Trong dạy học phần lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc cho đến nay ở trường THPT tỉnh Cao Bằng

Thời gian khảo sát, thực nghiệm: năm học 2018-2019; 2019-2020

Trang 21

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học lịch sử, đề xuất các biện pháp sử dụng di sản Công viên địa chất Toàn Cầu UNESCO Non nước Cao Bằng nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử Việt Nam cho học sinh THPT tỉnh Cao Bằng

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử

- Điều tra, phân tích thực trạng sử dụng di sản, trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT, tỉnh Cao Bằng

- Tìm hiểu chương trình, sách giáo khoa lịch sử, bước đầu tiếp cận chương trình giáo dục bộ môn lịch sử 2018 xác định những giá trị trong hệ thống di sản Công viên địa chất Toàn Cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có thể khai thác và sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam

- Đề xuất các biện pháp, hình thức sử dụng di sản Công viên địa chất Toàn Cầu UNESCO Non nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT, tỉnh Cao Bằng

- Tiến hành thực nghiệm, thống kê, đối chiếu số liệu để rút ra kết luận

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục nói chung và dạy học lịch sử nói riêng trong đó có giáo dục di sản ở trường THPT trong bối cảnh đổi mới và hội nhập

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết: dựa vào những nguồn tài liệu

lí luận về tâm lí, giáo dục, phương pháp dạy học bộ môn, chương trình sách giáo khoa…để khái quát cơ sở lý luận thực hiện đề tài

Trang 22

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Khảo sát thực trạng dạy học di sản tại một số trường THPT tỉnh Cao Bằng + Điều tra cơ bản, thống kê và xử lí số liệu: sử dụng phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp đối tượng liên quan đến đề tài: giáo viên lịch sử, học sinh tại một số trường trên địa tỉnh Cao Bằng Thống kê các số liệu, dữ liệu từ kết quả điều tra và phân tích, đánh giá vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Kiểm chứng các biện pháp sư phạm được đề xuất trong luận văn

6 Giả thuyết khoa học

Việc sử dụng di sản đúng với các biện pháp sư phạm, phù hợp với thực tiễn giáo dục địa phương sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch

sử ở trường THPT tỉnh Cao Bằng

7 Đóng góp mới của đề tài

Về mặt lí luận: Tiếp tục khẳng định vai trò và ý nghĩa của di sản trong việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

Về mặt thực tiễn: Nâng cao nhận thức về lịch sử địa phương và ý nghĩa của giáo dục di sản, tầm quan trọng của công viên địa chất Non nước Cao Bằng đối với giáo dục; là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên, học sinh và những người yêu thích lịch sử địa phương Cao Bằng

Trang 23

Chương 1

SỬ DỤNG DI SẢN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG THPT LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử

1.1.1 Quan niệm về di sản và sử dụng di sản trong dạy học

Đã có nhiều công trình, nhiều tác giả nghiên cứu về di sản và vấn đề bảo tồn di sản, do đó có nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề này

Trong lời mở đầu Luật di sản văn hóa, Nhà nước ta đã khẳng định: “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

và là bộ phận di sản văn hóa của nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta” [22; tr.11] Có coi đó là sự cụ thể hóa

quan điểm của Đảng ta trong nhìn nhận, đánh giá vai trò của văn hóa Nhất là trong bối cảnh hội nhập và phát triển kinh tế Trong nghị quyết Trung ương V

khóa VIII đã khẳng định: “Văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho phát triển kinh tế xã hội” Từ đó thấy được vai trò của di

sản văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong giáo dục

Di sản còn được hiểu theo nhiều khía cạnh khác nhau, hiểu theo nghĩa đen là tài sản của người đã khuất để lại hoặc là giá trị tinh thần và vật chất của văn hóa thế giới hay một quốc gia một dân tộc vẫn còn được lưu giữ

Theo Từ điển Thuật ngữ Lịch sử phổ thông, di sản là: “của cải vật chất hay tinh thần của người chết hay của thế hệ trước để lại: di sản văn hóa cổ đại”

[19, tr.138] Theo đó, trong phạm vi rộng một quốc gia dân tộc đều có những di sản nhất định, theo nghĩa hẹp hơn mỗi địa phương, mỗi dân tộc trong từng quốc gia cũng có những di sản nhất định Đó là những giá trị vật chất và tinh thần có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ

Hiểu một cách cụ thể di sản là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật,

cổ vật, bảo vật quốc gia… Di sản cũng là sản phẩm tinh thần gắn với cộng

Trang 24

đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo

và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền

nghề, trình diễn và các hình thức khác Mặt khác đó còn là tài sản quý giá của

cộng đồng các dân tộc và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai

trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta Di sản là tài

sản tinh thần hoặc tài sản vật chất do lịch sử để lại hoặc do thiên nhiên tạo ra

Về cách phân loại di sản, theo tổ chức UNESCO, di sản bao gồm di sản thiên nhiên và di sản văn hóa Di sản thiên nhiên là di chỉ hay di tích của một quốc gia, như rừng, dãy núi, hồ, sa mạc, tòa nhà, quần thể kiến trúc hay thành phố Di sản cũng có nghĩa là tài sản để lại, vật của quá khứ do các nước có tham gia công ước Di sản thế giới đề cử cho Chương trình quốc tế Di sản thế giới, được ghi danh và quản lý bởi UNESCO theo Công ước Di sản thế giới Theo đó, mọi di sản văn hoá đều có tiềm năng và điều kiện để sử dụng trong dạy học, giáo dục ở trường phổ thông Từ di sản thế giới, di sản quốc gia đến di sản của địa phương, của cộng đồng; từ di sản văn hoá đến di sản thiên nhiên; từ

di sản vật thể đến di sản phi vật thể, di sản thông tin tư liệu…mọi di sản đều có khả năng sử dụng để dạy học, giáo dục trong trường phổ thông với cách khai thác phù hợp và nỗ lực của các GV

Di sản văn hóa là những giá trị kết tinh từ sự sáng tạo của cộng đồng dân tộc, trải qua một quá trình lịch sử lâu đời, được trao truyền, kế thừa và tái sáng tạo từ nhiều thế hệ cho tới ngày nay Di sản văn hóa là bức tranh đa dạng muôn màu, muôn vẻ, là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một

bộ phận của di sản văn hóa nhân loại Di sản văn hóa Việt Nam là những giá trị sáng tạo từ việc học hỏi, giao lưu và kế thừa từ các nền văn hóa và văn minh của nhân loại Những giá trị đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa văn hóa và văn minh của nhân loại với nền văn hóa bản địa lâu đời của các dân tộc Việt Nam Do đó di sản văn hóa Việt Nam tồn tại dưới hai dạng: di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể

Trang 25

Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa,

khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật

và bảo vật quốc gia” [8, tr.1]

Di sản văn hóa vật thể bao gồm: Di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật

“Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng

hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác” [8, tr.2]

Di sản văn hóa phi vật thể bao gồm: Tiếng nói, chữ viết của các dân tộc

Việt Nam; Ngữ văn dân gian, bao gồm: Sử thi, ca dao, dân ca, tục ngữ, hò, vè, câu đố, truyện cổ tích, truyện trạng, truyện cười, truyện ngụ ngôn, hát ru và các biểu đạt khác được chuyển tải bằng lời nói hoặc ghi chép bằng chữ viết; Nghệ thuật trình diễn dân gian, bao gồm: Âm nhạc, múa, hát, sân khấu và các hình thức trình diễn dân gian khác; Tập quán xã hội, bao gồm luật tục, hương ước, chuẩn mực đạo đức, nghi lễ và các phong tục khác Ngoài ra còn có các lễ hội truyền thống; nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian Ngoài ra, còn có quan niệm cho rằng ngoài di sản văn hóa vật thể và phi vật thể còn tồn tại loại

di sản hỗn hợp bao gồm di sản thiên nhiên và di sản văn hóa

Theo các cách định nghĩa và phân loại nêu trên, tác giả quan niệm di sản

dưới góc độ dạy học như sau: Di sản là một thực thể vật chất có mối liên kết hoàn toàn tự nhiên với thiên nhiên, văn hóa và tinh thần của cộng đồng xã hội trong mối liên hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai Đó là những giá trị được tạo ra một cách khách quan và có giá trị đối với cuộc sống của con người

Trong những năm gần đây vấn đề đổi mới phương pháp dạy học gắn liền với việc thiết kế lại nội dung và hình thức tổ chức dạy học đã trở thành một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết đối với những người làm công tác giáo dục nói

Trang 26

chung, trong đó có đội ngũ những người làm công tác dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng Đổi mới giáo dục đó là một cuộc “cách mạng toàn diện”, tuy nhiên

để đổi mới đem lại hiệu quả và thực sự thiết thực đối với sự nghiệp giáo dục hiện nay thì cần có một lộ trình cụ thể, rõ ràng và phù hợp Lộ trình đó được xây dựng trên cơ sở kế thừa những kinh nghiệm giáo dục của đất nước, có sự tham khảo, học tập những mô hình giáo dục tiên tiến trên thế giới Trong bối cảnh tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0 nền giáo dục của mỗi quốc gia càng gánh trên mình những trách nhiệm nặng nề, đó là giáo dục, đào tạo ra những con người vừa có tri thức, có năng lực và đặc biệt là khả năng thích ứng trước những thay đổi của thực tế cuộc sống

Đáp ứng những yêu cầu cấp bách đó, bộ môn lịch sử cùng với những môn học khác có một vị trí quan trọng trong chương trình giáo dục, góp phần tạo ra nguồn nhân lực trong tương lai đáp ứng được những yêu cầu của xã hội Muốn làm tốt nhiệm vụ giáo dục đó, trước hết bộ môn lịch sử cần được đặt đúng vị trí quan trọng trong chương trình giáo dục, người học thật sự yêu thích, say mê môn học và người dạy có những phương pháp và cách thức tổ chức dạy học phù hợp

để bộ môn này phát huy tối đa ưu thế giáo dục và giáo dưỡng của nó

Thực tế cho thấy hiện nay các mô hình giáo dục tiên tiến trên thế giới đều hướng vào các mô hình dạy học tiếp cận và phát triển năng lực cho người học Theo đó người học cần được tham gia vào tất cả các khâu các bước của quá trình học tập; tăng cường học lý thuyết gắn với thực hành; gắn liền học tập với thực tế - trải nghiệm Cách học như vậy không chỉ giúp HS chủ động chiếm lĩnh tri thức mà còn rèn luyện được các kĩ năng học tập, kỹ năng sống đây là

xu hướng phù hợp với định hướng đổi mới nội dung và phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay

Thực tế đã chỉ ra việc sử dụng di sản trong dạy học hiện nay chính là một

mô hình học tập gắn liền với thực tế đang phát huy hiệu quả và đặc biệt làm thay đổi hoàn toàn không khí học tập, tạo cơ hội cho học sinh có cơ hội được trải nghiệm và chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động

Trang 27

“Di sản ở xung quanh chúng ta, dù ở nơi xa xôi hẻo lánh nhất, nơi nào

có cộng đồng dân cư thì nơi đó có di sản, con người sống ngay trong môi trường di sản…đó có thể là ngôi nhà, thửa ruộng, các vật dụng canh tác, những món ăn, trang phục truyền thống…” [25; tr.28] Với ý nghĩa như vậy,

việc sử dụng di sản trong dạy học chính là một trong những phương thức giáo dục truyền thống có nội dung gắn với thực tế địa phương Nội dung giáo dục địa phương từng bước được coi trọng và đưa vào chương trình giảng dạy Luật

Giáo dục đã quy định nguyên lý giáo dục là:"Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội" [21,tr.32]

Ngày 07 tháng 7 năm 2008 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành công văn số 5977, hướng dẫn thực hiện nội dung GD địa phương ở cấp THCS và cấp THPT từ năm học 2008 - 2009 [6], theo đó trong hệ thống giáo dục phổ thông phải đảm bảo nội dung giáo dục địa phương; giáo dục địa phương phải góp phần thực hiện mục tiêu môn học, gắn lý luận với thực tiễn Khi giảng dạy, ngoài việc liên hệ với thực tiễn hoạt động kinh tế - xã hội, văn hoá, lịch sử địa phương trong các bài dạy còn phải thực hiện nội dung giáo dục địa phương; Kết hợp dạy học trên lớp với tổ chức tham quan thực tế, sưu tầm tư liệu, ngoại khoá nhằm tạo hứng thú học tập, nâng cao hiểu biết về văn hoá, lịch sử, kinh tế

- xã hội địa phương cho học sinh, hướng dẫn tổ chức dạy học, kiểm tra, đánh giá, sử dụng kết quả đánh giá để xếp loại học sinh cuối học kỳ và cuối năm học

Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử nhất là tại những nơi có di sản văn hóa cũng không nằm ngoài mục tiêu chung đã được quy định trong Luật Giáo dục đó là học đi đôi với hành, gắn lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

Tại Hướng dẫn số 73 ngày 16 tháng 01 năm 2013 giữa Bộ Giáo dục - Đào tạo và Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch, đã cụ thể hóa yêu cầu, mục đích

Trang 28

sử dụng di sản trong dạy học như sau: “Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm GDTX nhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của học sinh” [7, tr2]

Như vậy dạy học địa phương hay dạy học thông qua di sản chính là cách làm cụ thể để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ một cách hiệu quả và thiết thực nhất Trong bối cảnh toàn cầu hóa và xu hướng hội nhập mạnh mẽ hiện nay, nhiệm vụ giáo dục truyền thống là một trong những nhiệm vụ cấp bách cần làm ngay nhất là đối với những bộ môn có ưu thế trong giáo dục truyền thống và giáo dục chính trị tư tưởng như bộ môn Lịch sử

1.1.2 Vai trò và ý nghĩa của di sản đối với hoạt động dạy học, giáo dục ở trường phổ thông

1.1.2.1 Vai trò của di sản đối với hoạt động dạy học, giáo dục ở trường phổ thông

Lịch sử là môn học có những đặc trưng riêng Đó là tính chân thực, chuẩn xác và không lặp lại Lịch sử là những sự việc đã diễn ra, có thật và tồn tại khách quan trong quá khứ Vì vậy không thể phán đoán, suy luận hay tưởng tượng để nhận thức lịch sử, mà cần phải thông qua những "dấu tích" của quá khứ, những chứng cứ về sự tồn tại của các sự việc đã diễn ra Cho nên việc tất yếu không thể không tiến hành là cho học sinh tiếp nhận thông tin từ sử liệu bằng nhiều hình thức khác nhau Do những đặc trưng của môn học, việc sử dụng di sản trong dạy học lịch sử có vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động dạy học và giáo dục ở trường THPT

Di sản đóng vai trò như một phương tiện dạy học có hiệu quả trong dạy học bộ môn Đó là nơi lưu giữ những dấu tích của quá khứ, phản ánh một cách sinh động và tương đối đầy đủ về những sự kiện lịch sử đã diễn ra có liên quan đến lịch sử địa phương, lịch sử dân tộc Đó là những nơi lưu giữ dấn ấn của cội

Trang 29

nguồn dân tộc, thể hiện truyền thống yêu quê hương, đất nước, truyền thống đấu tranh bất khuất của cha ông trong lịch sử dựng nước và giữ nước, những địa danh gắn với những chiến công lừng lẫy chiến thắng Bạch Đằng gian, Điện Biên phủ là những di sản minh chứng cho tinh thần yêu nước bất khuất của dân tộc ta Ngoài ra hệ thống di sản còn có vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống văn hóa cho học sinh Các em sẽ hiểu được rằng dù trải qua nhiều thăng trầm, biến cố, luôn phải đấu tranh với thù trong giặc ngoài nhưng cha ông ta đã xây dựng được một nền văn hóa dân tộc, phát triển kinh tế đất nước đạt được những thành tựu rực rỡ, khơi dậy trong các em truyền thống yêu lao động, cần cù, chịu khó, sáng tạo xây dựng đất nước của cha ông ta

Hệ thống di sản được sử dụng trong dạy học còn có vai trò nâng cao tính trực quan, giúp học sinh mở rộng khả năng tiếp cận với sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử có liên quan đến nội dung bài học, từ đó hình thành khái niệm, rút ra quy luật, bài học lịch sử Đồng thời bồi đắp cho học sinh lòng yêu quê hương, đất nước, tự hào về truyền thống dân tộc, kính trọng, biết ơn những người đã hy sinh vì Tổ quốc, vì nhân dân, đồng thời thấy được trách nhiệm của

cá nhân, cộng đồng và xã hội trong việc giữ gìn, phát huy những truyền thống tốt đẹp đó ; có ý thức bảo vệ và giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa, bảo tồn các di sản cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau

Sử dụng di sản trong dạy học còn có vai trò quan trọng trong việc là cầu nối quan trọng trong việc gắn liền môi trường giáo dục nhà trường và xã hội ; tạo ra môi trường khám phá, trải nghiệm, rèn luyện và học hỏi các kỹ năng sống nhất là những kỹ năng cần thiết trong thời đại hội nhập và toàn cầu hóa như hiện nay

Trong công cuộc đổi mới toàn diện giáo dục, việc sử dụng di sản trong dạy học có vai trò quan trọng trong việc đổi mới hình thức tổ chức dạy học và góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn

Di sản chứa đựng những yếu tố về địa chất, lịch sử và văn hóa có giá trị nhất định đối với mỗi quốc gia và cộng đồng dân tộc Sử dụng di sản là một

Trang 30

cách làm không thể thiếu trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Việc sử dụng di sản còn nhằm mục đích thực hiện nguyên lý giáo dục : "Học đi đôi với hành", gắn lý thuyết với thực tiễn, hướng dẫn học sinh vận dụng những kiến thức chiếm lĩnh được vào tìm hiểu những vấn đề thực tiễn tại địa phương, là cầu nối giữa hoạt động giáo dục tại nhà trường với các hoạt động kinh tế - xã hội của địa phương

Trong khi các nội dung giáo dục địa phương đang được chú trọng như hiện nay, việc sử dụng di sản nhất là di sản địa phương có tác dụng tích cực trong việc giúp học sinh được khám phá, trải nghiệm và dạy học các môn học theo hướng tăng cường rèn luyện cho học sinh hiểu biết cụ thể về quê hương của chính mình, từ đó bồi dưỡng tình yêu quê hương, niềm tự hào và hình thành trách nhiệm của cá nhân với gia đình, quê hương và đất nước Học qua di sản còn giúp học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết một số vấn đề thực tiễn tại địa phương, góp phần hình thành và phát triển phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi của học sinh

Như vậy di sản có vai trò quan trọng đối với hoạt động giáo dục trong nhà trường phổ thông, di sản vừa là nguồn nhận thức đa dạng vừa là một phương tiện trực quan quý giá trong dạy học lịch sử nói riêng và giáo dục nói chung có tác dụng tích cực trong việc đổi mới phương pháp dạy học Cách làm này nhằm giáo dục truyền thống, giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy những giá trị di sản văn hóa - những bản sắc riêng có của quê hương, đất nước; góp phần giáo dục kỹ năng sống, các giá trị sống cơ bản, góp phần hình thành nhân cách

và phát triển năng lực người học; góp phần vào lộ trình đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam

1.1.2.2 Ý nghĩa của di sản đối với hoạt động dạy học, giáo dục ở trường phổ thông

Hệ thống di sản ở Việt Nam dù dưới dạng di sản vật thể, phi vật thể hoặc

di sản hỗn hợp đều có thể sử dụng trong quá trình giáo dục GV có thể khai thác dưới nhiều khía cạnh, di sản dưới hình thức tạo môi trường; tạo công cụ

Trang 31

hoặc là nguồn cung cấp để xây dựng nội dung dạy học, giáo dục Từ những vai trò quan trọng đã nêu ở trên, có thể phân tích ý nghĩa của di sản đối với hoạt động dạy học và giáo dục ở các góc độ sau:

Về mặt nhận thức: Sử dụng di sản trong dạy học góp phần đẩy mạnh

và định hướng hoạt động nhận thức của HS Sự hiện diện của các di tích cùng với hệ thống hiện vật được bảo tồn góp phần giúp GV cụ thể hóa các kiến thức lịch sử được trình bày trong SGK có liên quan đến LSĐP, LSDT, tránh được những sự ngộ nhận trong tư duy lịch sử Từ đó giúp cho quá trình hình thành biểu tượng chân thực, chuẩn xác, góp phần tạo ra hứng thú trong học tập và nghiên cứu Các di sản được sử dụng trong dạy học, giáo dục đều chứa đựng tính trực quan giúp người học mở rộng khả năng tiếp cận với đối tượng, hiện tượng liên quan đến bài học tồn tại trong di sản, từ đó HS dễ dàng mở rộng kiến thức, dần dần rèn luyện kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, giúp các em không chỉ hiểu biết được kiến thức trong SGK mà còn liên hệ với các kiến thức có liên quan và những kiến thức mới có được trong quá trình khám phá di sản Học tập với di sản HS không chỉ được nhìn, ngắm, nghe mà còn được đến tận nơi, trực tiếp tham quan, học tập, nghiên cứu, tìm tòi, trải nghiệm ; GV tích cực hóa các mặt khác nhau của hoạt động tư duy, tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển khác nhau của hoạt động tâm lí như tri giác, biểu tượng, trí nhớ, qua đó giúp HS có cơ hội vận dụng kiến thức đã học, lý thuyết đã nghe vào thực tiễn, giúp cho các em từng bước vận dụng những hiểu biết của bản thân vào giải thích các hiện tượng có liên quan đến thế giới xung quanh Ngoài ra, các giá trị có trong di sản còn được

GV khai thác bằng cách đặt các câu hỏi mang tính định hướng hoặc gợi ý cho HS tìm hiểu chúng qua đó di sản được sử dụng như là phương tiện điều khiển và dẫn dắt quá trình nhận thức của HS Những gợi ý đó giúp cho hoạt động học tập với di sản trở nên có ý nghĩa hơn và làm cho bài học trở nên sống động hơn

Trang 32

Về mặt giáo dục: Cho HS tiếp cận di sản đúng mục đích, đúng lúc với

những phương pháp dạy học phù hợp và sự hướng dẫn chi tiết mang tính định hướng, kích thích tư duy sẽ làm cho HS thấy được những điều tưởng như quen thuộc sẽ trở nên hấp dẫn hơn, sống động hơn và HS sẽ có hứng thú với chúng,

từ đó các em xác định được động cơ học tập đúng đắn, trở nên tích cực và phấn đấu tiếp nhận kiến thức mới cũng như có thái độ và hành vi thân thiện, bảo vệ

di sản di sản Những giá trị của di sản như giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác nên nó có khả năng tác động mạnh tới tình cảm, đạo đức, tới việc hình thành nhân cách của HS Khai thác được những giá trị ẩn chứa trong các di sản, chuyển giao cho HS để các em cảm nhận được giá trị truyền thống, từ đó nhận thức được những giá trí đó, GV giúp hình thành ở HS một hệ thống các quan điểm, các khái niệm về nhận thức thế giới xung quanh, giúp các em nhận thức được bản chất và có cơ sở giải thích một cách khoa học các sự vật, hiện tượng liên quan đến di sản

Về mặt phát triển kỹ năng: Có thể khẳng định phát triển kỹ năng thông là

một lợi thế vượt trội của dạy học thông qua di sản Có thể khái quá các kỹ năng

có được như sau: Giúp HS phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức,

kỹ năng quan sát, thu thập, xử lý thông tin qua đó tự chiếm lĩnh kiến thức cần thiết thu được trong quá trình tiếp cận với di sản; kỹ năng vận dụng kiến thức

đã học để giải thích những hiện tượng, sự vật có trong các di sản Qua việc thu thập thông tin từ những nhân viên tại di sản hoặc từ các nguồn khác nhau để thực hiện các nhiệm vụ được giao khi tiến hành học tập tại di sản, HS chủ động quan sát, tìm kiếm, thu thập thông tin từ nhiều nguồn cộng với kiểm chứng từ SGK hoặc tài liệu tham khảo các em mới có được cho mình những tri thức cần thiết bằng chính nỗ lực của bản thân Từ đó góp phần nâng cao kỹ năng tự học,

tự nghiên cứu - một kỹ năng vô cùng quan trọng trong kỷ nguyên bùng nổ thông tin như hiện nay Đó cũng là nền tảng cho sự phát triển các kỹ năng sống cần thiết khác của các em, như kỹ năng giao tiếp, hợp tác, phê phán và xử lý thông tin

Trang 33

Tham gia các hoạt động giáo dục cùng với di sản, GV và HS phải gia tăng cường độ làm việc, hoạt động học tập này cũng là dịp để GV có cái nhìn

và đánh giá toàn diện về từng HS GV không thuyết trình về các hiện tượng, sự vật cần tìm hiểu mà cần hướng dẫn HS tự quan sát, thu thập thông tin, trao đổi trong nhóm để xử lý các thông tin, tìm hiểu về di sản, để tìm cách trình bày lại những hiểu biết của cá nhân hoặc nhóm Đôi khi HS có thể được yêu cầu tổ chức triển lãm những hiện vật, bài viết giới thiệu về di sản do các em thu thập được Môi trường làm việc thay đổi đòi hỏi GV phải có phương pháp dạy học, cách thức tổ chức dạy học phù hợp, sao cho tập thể HS được lôi cuốn vào công việc tìm hiểu, nghiên cứu di sản; đòi hỏi từng HS phải làm việc thực sự và phải biết hợp tác với bạn để cùng hoàn thành nhiệm vụ được giao

Từ vai trò và ý nghĩa của di sản trong dạy học ở trường phổ thông, có thể chỉ ra trách nhiệm của nhà trường phổ thông trong việc giáo dục di sản văn hóa như sau: nhà trường vừa có trách nhiệm giáo dục nâng cao nhận thức cho HS

về di sản văn hoá, có hành động thiết thực góp phần bảo vệ di sản văn hoá ; mặt khác nhà trường vừa có trách nhiệm sử dụng di sản văn hoá để tổ chức dạy học

và các hoạt động giáo dục khác trong trường phổ thông Việc sử dụng di sản văn hoá để dạy học mang lại những kết quả tích cực, đó là sự kết hợp giữa các hình thức tổ chức dạy học với các phương pháp dạy học vừa đa dạng, nhuần nhuyễn, vừa đảm bảo mục tiêu kiến thức phổ thông theo quy định của chương trình, vừa nâng cao nhận thức và trách nhiệm của HS đối với di sản văn hoá

1.1.3 Ưu thế của bộ môn Lịch sử trong giáo dục di sản ở trường phổ thông

Lịch sử là những sự việc đã diễn ra, có thật và tồn tại khách quan trong quá khứ, học sinh không thể trực tiếp quan sát được các nhân vật, sự kiện, hiện

tượng lịch sử đã diễn ra và cũng không thể không thể tiến hành “thí nghiệm”

lịch sử giống như các môn thuộc ngành khoa học tự nhiên khác Vì vậy ta không thể phán đoán, suy luận hay tưởng tượng để nhận thức lịch sử, mà cần

phải thông qua những “dấu tích” của quá khứ, những chứng cứ về sự tồn tại

của các sự việc đã diễn ra Mặt khác di sản chính là những chứng tích của quá

Trang 34

khứ, một phần di sản cũng ghi lại dấu ấn của lịch sử hoặc phản ánh những thăng trầm của lịch sử Do đó giữa di sản và lịch sử có mối quan hệ khăng khít, phản ánh lẫn nhau Khi tiếp cận với di sản dưới góc độ lịch sử, HS sẽ thấy được mối quan hệ nội tại giữa các sự kiện và mối liên hệ giữa các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, nghệ thuật, khoa học kỹ thuật Thông qua những hiểu biết về lịch sử sẽ giúp HS có hiểu biết một cách toàn diện về di sản như: thời gian hình thành, các sự kiện, nhân vật liên quan hoặc giai đoạn, biến cố lịch sử liên quan đến di sản, những đặc trưng về văn hóa, nghệ thuật Từ đó nâng cao nhận thức của HS về giá trị của các di sản, tác động mạnh mẽ tới tư tưởng, tình cảm nhất

là niềm tự hào về di sản quê hương, ý thức làm chủ, giữ gìn, phát huy giá trị của các di sản gắn liền với đời sống sinh hoạt hàng ngày của các em

Mặt khác, sự kiện lịch sử nào khi diễn ra cũng đều gắn với một thời gian

và không gian nhất định, nên chúng ta phải đặt sự kiện lịch sử vào đúng thời gian, không gian ấy để phân tích và lí giải, nếu không thì sự kiện ấy sẽ trở nên trống rỗng, không phản ánh được hiện thực lịch sử Cho nên việc tất yếu không thể không tiến hành là cho học sinh tiếp nhận thông tin từ sử liệu bằng nhiều hình thức khác nhau Việc tái hiện lại quá khứ lịch sử có vai trò hết sức quan trọng, có thể sử dụng nhiều phương pháp, phương tiện khác nhau trong đó phương tiện trực quan có ý nghĩa rất lớn Trên cơ sở khai thác và sử dụng các di sản văn hóa, di tích lịch sử giúp HS tạo biểu tượng và khái niệm về sự kiện, nhân vật lịch sử một cách chân thực, khách quan đúng như lịch sử quá khứ đã tồn tại

Học tập di sản thông qua môn Lịch sử không chỉ giúp cho HS củng cố,

mở rộng các kiến thức đã được truyền thụ trên lớp, mà còn bồi dưỡng trực tiếp cho các em năng lực cảm nhận cái đẹp, cái hay qua các công trình kiến trúc, các mảng chạm khắc lộng lẫy ở các đình, chùa qua các làn điệu dân ca, qua các cảnh quan thiên nhiên vừa gần gũi, vừa say đắm lòng người Đồng thời, giúp HS tích lũy vốn sống, kỹ năng lao động, kỹ năng giao tiếp; kỹ năng ứng

xử, tôn trọng quá khứ để bước vào tương lai

Trang 35

1.1.4 Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng và ý nghĩa giáo dục học sinh phổ thông trung học

CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng nằm trên địa bàn 6 huyện chính: Hà Quảng, Trà Lĩnh, Quảng Uyên, Trùng Khánh, Hạ Lang, Phục Hòa và một phần diện tích của 03 huyện Thạch An, Hòa An, Nguyên Bình với diện tích hơn 3.072 km2, là nơi sinh sống của hơn 250.000 người (chủ yếu là các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Lô Lô, Sán Chay )

Địa hình của các huyện nằm trong công viên bị chia cắt mạnh, phức tạp với 3 dạng chính: Địa hình , địa hình đồi núi đất cao và địa hình đồi núi đất thấp Tài nguyên khoáng sản phong phú, đa dạng, triển vọng nhất là sắt, mangan, bôxít, thiếc, vonfram, chì, kẽm, vật liệu xây dựng…

Khí hậu của vùng CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng mang đặc điểm nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt Mùa hè mưa nhiều, nhiệt độ trung bình trên 300C Mùa đông mưa ít nhiệt độ trung bình dưới 200C, có nhiều nơi nhiệt độ xuống dưới 50C, ở một số vùng núi cao còn xuất hiện băng giá

Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện, đánh giá, xếp hạng trên 130 điểm di sản địa chất độc đáo, trong đó có nhiều di sản có giá trị tầm cỡ quốc tế, với các dạng địa hình, cảnh quan đá vôi hết sức phong phú, đa dạng, như các tháp, nón, thung lũng, hang động, hệ thống hồ-sông-hang ngầm liên thông phản ánh một chu kỳ tiến hóa cacxtơ hoàn chỉnh ở vùng nhiệt đới Thêm vào

đó là rất nhiều kiểu loại di sản địa chất khác như các hóa thạch cổ sinh, ranh giới giữa các phân vị địa chất, đứt gãy, các loại hình khoáng sản CVĐC Non Nước Cao Bằng là một miền đất hiếm có, nơi có thể tìm hiểu lịch sử trên 500 triệu năm của Trái Đất qua các dấu tích còn lại ở đây Các hóa thạch, trầm tích biển, đá núi lửa, khoáng sản…, đặc biệt là các cảnh quan đá vôi, là những minh chứng tuyệt vời cho sự tiến hóa và thay đổi của Trái Đất Ngoài ra, điểm đặc biệt của di sản địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng chính là sự hiện diện của hàng trăm di tích, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể khác như: CVĐC toàn cầu Non Nước Cao Bằng còn chứa đựng nhiều di sản văn hóa vật

Trang 36

thể và phi vật thể, đặc biệt là các di tích lịch sử cách mạng, trong đó có Di tích Quốc gia Đặc biệt Pác Bó - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước năm 1941 lãnh đạo phong trào cách mạng sau hơn ba mươi năm bôn ba ở nước ngoài; Di tích Quốc gia Đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo - nơi năm 1944 Đại tướng Võ Nguyên Giáp thành lập đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam ngày nay; Di tích Chiến thắng chiến dịch Biên Giới, Di tích liệt sĩ Kim Đồng , đàn Tính, hát Then và các sản vật địa phương như mía, thuốc lá, rượu ngô, cây dược liệu,… Tất cả đã hòa quyện và tạo nên một không gian di sản độc đáo vừa hùng vĩ vừa giàu bản sắc, đang cùng góp phần giúp Cao Bằng hàng năm đón hơn nửa triệu lượt khách du lịch, đóng góp không nhỏ vào ngân sách của tỉnh

Có thể khái quát các giá trị tiêu biểu của CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng như sau:

Giá trị địa chất - địa mạo: Theo các dẫn liệu địa chất thì vỏ Trái Đất của

Cao Bằng có lịch sử từ Đại cổ sinh (Paleozoi - Pz) và kết thúc vào kỉ Đệ Tứ (Q) với các quá trình nâng lên, phá hủy, xâm thực, bào mòn với một số hóa thạch tiêu biểu như hóa thạch san hô cổ, tay cuộn (Lang Môn, Nguyên Bình), huệ biển, trùng thoi (Trà Lĩnh) - minh chứng cho 400 triệu năm trước khu vực này từng là vùng biển nông Kết quả của các quá trình trên đã để lại cho CVĐCTC UNESCO Non Nước Cao Bằng nhiều điểm di sản địa chất có giá trị mang tầm quốc gia và quốc tế Đó là các di sản: Động Ngườm Ngao, Thác Bản Giốc, Hồ Thăng Hen

Giá trị lịch sử: Từ những năm đầu của thế kỷ XX các nhà khảo cổ đã

phát hiện hàng chục di chỉ từ thời đại đồ đá cũ, thời đại đồ đá mới đến thời đại kim khí ở Cao Bằng Một số di chỉ đã được khảo sát, khai quật và đã thu được hàng nghìn hiện vật đang lưu giữ ở Bảo tàng Cao Bằng, chứng tỏ Cao Bằng là một trong những cái nôi của người tiền sử, là vùng đất có truyền thống văn hóa, lịch sử lâu đời Các di tích thời Âu Lạc ở Cao Bằng được thể hiện một cách rõ

Trang 37

nhất trong truyền thuyết “Cẩu chủa cheng vùa” (Chín chúa tranh vua) ở di tích

thành Bản Phủ (xóm Hồng Quang, xã Hưng Đạo, huyện Hòa An, nay thuộc Thành phố Cao Bằng) Ngoài ra nơi đây còn có nhiều di tích thuộc các thời kỳ lịch sử khác nhau từ cổ, trung đến cận, hiện đại như Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo, Chiến thắng Đông Khê

Giá trị văn hóa: Cao Bằng không chỉ nổi tiếng với “gạo trắng nước

trong”, mà còn là một vùng văn hóa đa dạng, phong phú với sự giao hòa văn

hóa của nhiều dân tộc anh em: người Tày, Nùng sống ở các thung lũng, người Dao ở lừng chừng núi, người Mông sống trên các đỉnh núi cao và các dân tộc Kinh, Hoa, Sán Chỉ… sinh sống đan xen… đều có những di sản văn hóa truyền

thống của riêng mình để góp phần tạo nên những giá trị văn hóa độc đáo, đặc

sắc về trang phục, lễ hội, các loại hình văn nghệ truyền thống, nghệ thuật dân gian, các món ăn mang giá trị ẩm thực, thẩm mỹ, nhân văn và các làng nghề truyền thống đến nay vẫn còn lưu truyền những nghề thủ công như rèn, làm hương, làm giấy bản

Đa dạng sinh học: Là công viên địa chất thứ hai sau Cao nguyên đá

Đồng Văn, CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng chứa đựng gần như nguyên vẹn và đa dạng hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo, nhất là hệ thực vật và thực vật phong phú đa dạng Cao Bằng có 10 hệ sinh thái khác nhau thuộc 2 nhóm hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo Diện tích rừng toàn tỉnh là 372.908,24 ha, chiếm 55,59% diện tích tự nhiên Trong đó, diện tích các hệ sinh thái rừng tự nhiên nằm trong các khu bảo tồn và các hành lang đa dạng sinh học được quy hoạch là 44.353,21 ha (chiếm 6,62% tổng diện tích rừng) Giá trị quan trọng nhất về đa dạng sinh học phải kể đến vườn quốc gia Phja Oắc - Phja Đén

Với độ phủ rộng chiến hơn nửa diện tích và dân số toàn tỉnh, việc đưa CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng vào chương trình giáo dục có ý nghĩa quan trọng, nhất là sau khi chương trình giáo dục phổ thông mới được đưa vào

Trang 38

thực hiện đại trà Các nội dung giáo dục địa phương gắn với tuyên truyền giáo dục về CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng sẽ trở thành nội dung chính cần được quan tâm, nghiên cứu và thực hiện một cách có hiệu quả Ý nghĩa giáo dục thông qua hệ thống di sản CVĐCTC UNESCO Non nước Cao Bằng được cụ thể nhằm giữ nguyên trạng các di sản văn hóa, lịch sử, khảo cổ, đa dạng sinh học… giữ gìn phá́́́t huy bản sắc truyền thống văn hóa dân tộc trên địa bàn tỉnh Cao Bằng (phong tục, tập quán, lối sống, đạo đức ) cho thế hệ trẻ Đó

là ý nghĩa bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản đặc biệt này

- Về phía GV : Chúng tôi tiến hành khảo sát các vấn đề sau: nhận thức

của GV và cán bộ quản lý về di sản, sử dụng di sản và ý nghĩa của di sản trong dạy học phần LSVN ở trường THPT ; Khảo sát mức độ sử dụng di sản tại các trường; hình thức và biện pháp sử dụng; Những thuận lợi và khó khăn trong việc sử dụng di sản tại các trường THPT; đề xuất các biện pháp

Kết quả thu được qua phân tích, đánh giá, chúng tôi rút ra nhận xét như sau:

Thứ nhất về nhận thức của GV về di sản và sử dụng di sản trong dạy học,

chúng tôi đưa ra các câu hỏi như sau:

Trang 39

Bảng 1.1 Nhận thức của GV về di sản

Lựa chọn

Số lượng Tỷ lệ

1 Là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia

9 28,1

2 Là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác

3 Là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta

14 43,8

4 Tài sản tinh thần hoặc tài sản vật chất do lịch sử để lại hoặc

Từ bảng 1.1 cho thấy, nhận thức của GV về khái niệm di sản còn phân

tán, chưa thực sự thống nhất Số ý kiến chọn phương án 2 chiếm tỷ lệ cao nhất 75%, chọn phương án 1 chỉ chiếm 28,1%, trong khi đáp án 4 đầy đủ nhất chỉ có 53,1% số GV được hỏi lựa chọn Chúng tôi xác định việc khảo sát nhận thức của GV về di sản sẽ chi phối đến nhận thức của GV về tầm quan trọng của di sản đối với công tác dạy học

Thứ hai nhận thức của GV về ý nghĩa của việc sử dụng di sản trong dạy

học, chúng tôi thu được kết quả như sau:

Trang 40

Bảng 1.2 Nhận thức của GV về ý nghĩa của việc sử dụng di sản

trong dạy học lịch sử

Mức độ %

ĐB Quan trọng

Quan trọng

Bình thường

Không quan trọng

1

Tạo sự gắn kết giữa tri thức và thực tiễn, cụ thể hóa nhiều nội dung kiến thức bài học

34,4 46,9 18,9

2

Góp phần bồi dưỡng tư tưởng tình cảm, giáo dục đạo đức cho học sinh Bồi dưỡng tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và định hướng nghề nghiệp

31,3 53,1 15,6

3

Góp phần đổi mới phương pháp dạy học, đa dạng hóa các loại hình thực hành, đổi mới hình thức tổ chức dạy học

75 18,9 6,3

6 Góp phần thực hiện nội dung giáo dục

Kết quả khảo sát trong bảng 1.2 có những điểm đáng chú ý như sau:

Quan niệm sử dụng di sản trong dạy học bộ môn có ý nghĩa “tạo cơ hội cho học sinh được thực hành và phát triển các năng lực chung và năng lực riêng” được nhiều GV lựa chọn điều đó chứng tỏ GV đã giải có hướng giải quyết bài toán về nâng cao năng lực hành cho HS Tuy nhiên lại chưa nhận thức được ý nghĩa của di sản trong việc “Góp phần đổi mới phương pháp dạy

Tiêu đề	Sử dụng Di sản Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Non Nước Cao Bằng trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông
Tác giả	Lê Kim Thoa
Người hướng dẫn	PGS. TS. Đỗ Hồng Thái
Trường học	Đại học Thái Nguyên
Chuyên ngành	Lịch sử Việt Nam
Thể loại	Luận văn thạc sĩ
Năm xuất bản	2020
Thành phố	Thái Nguyên

Định dạng
Số trang	124
Dung lượng	2,5 MB