Tính cấp thiết của đề tài
Từ những chuyển biến của quá trình tiếp nhận Truyện Kiều đến tuyển tập Chân dung Nguyễn Du
Nhu cầu tìm kiếm giá trị tinh thần để làm phong phú đời sống tâm hồn là một phần thiết yếu trong cuộc sống, góp phần thúc đẩy sự tiến bộ xã hội Trong lĩnh vực văn học, nhà thơ Chế Lan Viên cũng đã thể hiện quan điểm này.
Trong câu Kiều xưa, ta tìm ra Nguyễn Du mà tìm cả chính mình
(Đọc Kiều, một ngày kia – Di cảo thơ II)
Sức sống của tác phẩm nghệ thuật được nuôi dưỡng qua quá trình tiếp nhận trong các môi trường lịch sử, xã hội và văn hóa khác nhau Truyện Kiều, kiệt tác của thi hào Nguyễn Du, đã thấm sâu vào đời sống văn hóa và tinh thần dân tộc, khẳng định vị thế trong tâm hồn người Việt Tác phẩm, với nội dung về cuộc đời một người con gái tài sắc nhưng gặp nhiều trắc trở, là đỉnh cao của truyện thơ Nôm, thể hiện sự đa dạng trong nghệ thuật Nghiên cứu Truyện Kiều đã diễn ra trên nhiều phương diện, từ khảo đính đến dịch thuật, cho thấy mỗi thế hệ tìm thấy vấn đề nổi bật phù hợp với thời đại của mình Tuy nhiên, phê bình tác phẩm thường tập trung vào quan niệm đạo đức, thiếu sự chú trọng vào cấu trúc nội tại của văn bản Vua Minh Mạng khen ngợi Kiều vì sự hy sinh vì gia đình, trong khi Nguyễn Công Trứ lại chỉ trích cách ứng xử của cô Bức tranh phê bình Truyện Kiều từ góc nhìn của trí thức Tây học và các nhà nghiên cứu đầu thế kỷ XX cũng đã góp phần làm phong phú thêm sự hiểu biết về tác phẩm.
Truyện Kiều trở nên sinh động hơn nhờ vào sự hoàn thiện của các phương pháp phê bình Từ sau 1930, nhiều trào lưu văn học và trường phái phê bình phương Tây hiện đại đã du nhập vào Việt Nam, bao gồm phê bình ấn tượng, phê bình văn hóa – lịch sử, và phê bình tiểu sử học Sau thời kỳ Đổi mới, các lý thuyết phê bình từ nước ngoài tiếp tục được đào sâu, mang lại sự đa dạng cho lĩnh vực này Phê bình văn học đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, đặc biệt là trong các bài viết theo hướng văn hóa học và thi pháp học.
Trong bối cảnh lịch sử xã hội, phê bình văn học đô thị miền Nam giai đoạn 1955-1975 đóng vai trò quan trọng trong việc hình dung bức tranh phê bình văn học Việt Nam Nhiều nhà phê bình miền Nam đã áp dụng lý thuyết văn học phương Tây vào việc phân tích tác phẩm, đặc biệt là Truyện Kiều, giúp cho phê bình văn học trở nên năng động và hiện đại hơn Năm 1960, cuốn khảo luận "Chân dung Nguyễn Du" do nhà in Nam Sơn xuất bản đã khẳng định những nỗ lực đổi mới phương pháp phê bình, tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa hai miền Nam và Bắc.
Cuốn sách tuyển tập gồm 13 bài viết của 13 tác giả, được tổ chức và trình bày khoa học, kết hợp các quan điểm phê bình mới Nó bao gồm những bài viết lần đầu xuất hiện trong lý luận phê bình và những bài đã được đăng trên các tạp chí miền Nam trước khi xuất bản Tạp chí Sáng tạo tháng 12/1957 đã đăng bài “Nguyễn Du trên những nẻo đường tự do” của Nguyên Sa, trong khi tạp chí Đại học trong những năm 1957 – 1958 đã công bố bài viết tổng kết về phê bình Truyện Kiều của Nguyễn Văn Trung Sự ra đời của cuốn sách thể hiện sự phát triển trong phương thức thẩm bình tác phẩm văn học.
Bài viết bắt đầu với bối cảnh lịch sử thời Nguyễn Du, cùng với tình hình chính trị - nghệ thuật nửa cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu XIX Tiếp theo, tác giả khái quát về thân thế và thời đại của Nguyễn Du, cũng như tình hình văn học trong giai đoạn này Bài tựa của Hội Khai Trí Tiến Đức và các bài thơ đề vịnh liên quan đến Truyện Kiều cùng tâm tư của Nguyễn Du được trình bày Những tác phẩm thi ca nổi bật từ các nhà thơ như Phạm Quý Thích, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Tản Đà – Nguyễn Khắc Hiếu, Vũ Hoàng Chương cũng được lựa chọn Bên cạnh đó, các lời bình Kiều đặc sắc từ Phong Tuyết, Mộng liên đường chủ nhân, Kiều Oánh Mậu, Đặng Nguyên Cần, Ngô Đức Kế, Phạm Thượng Chi được tổng hợp Phần nổi bật nhất là các bài phê bình, nghiên cứu Truyện Kiều được phân tích qua lăng kính lý thuyết văn học phương Tây.
Việc xác định và phân chia đối tượng nghiên cứu có nhiều phương pháp khác nhau Chúng tôi tập trung vào các khía cạnh chính như phê bình chủ đề và tư tưởng trong tác phẩm, bao gồm Triết lý đoạn trường, Nguyễn Du trên những nẻo đường tự do, và tình quê hương của Thúy Kiều Ngoài ra, chúng tôi cũng xem xét phê bình ngôn ngữ trong Truyện Kiều, nhằm góp phần hiểu biết về tiếng khóc Tố Như Cuối cùng, chúng tôi khái quát lịch sử nghiên cứu và phê bình Truyện Kiều, đặt lại vấn đề về tác phẩm này trong bối cảnh phê bình văn học.
Các tác giả miền Nam trong tuyển tập Chân dung Nguyễn Du đang áp dụng các phương pháp và thành tựu của văn học phương Tây vào phê bình tác phẩm văn học, với nhiều khuynh hướng như lịch sử - phát sinh, lịch sử - chức năng, và cấu trúc – hệ thống Những khuynh hướng này liên quan đến các phương pháp hiện đại như thuyết phân tâm học, chủ nghĩa hiện đại, và chủ nghĩa cấu trúc Cuốn khảo luận nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu Truyện Kiều trong bối cảnh văn hóa, lịch sử xã hội, và đời sống văn học thời kỳ tác phẩm ra đời, từ đó cung cấp những yếu tố sử liệu và kết quả khảo đính, giúp nâng cao tính hệ thống và độ chính xác trong nghiên cứu và phê bình tác phẩm.
Trước 1975, các nhà phê bình miền Nam đã nỗ lực giải quyết vấn đề thiếu sử liệu về chủ đích sáng tác của tác giả do tình hình lưu giữ văn bản ở Việt Nam thường bị phân tán và thất lạc Họ nhấn mạnh rằng việc thiếu thông tin liên quan sẽ cản trở khả năng phê bình văn học một cách nghiêm túc Cuốn sách "Chân dung Nguyễn Du" đã thể hiện tinh thần nghiên cứu khoa học và ý thức xây dựng một nền học thuật hiện đại và vững chắc của các nhà phê bình văn học miền Nam, dù là thông qua phương pháp phê bình đơn lẻ hay tổng hợp.
Trong quá trình nghiên cứu và phê bình Truyện Kiều, chúng tôi nhận thấy rằng thế hệ giáo viên chủ yếu tiếp cận các thành tựu từ các học giả miền Bắc, trong khi những nghiên cứu từ miền Nam vẫn chưa được biết đến nhiều Do đó, chúng tôi mong rằng kết quả nghiên cứu trong luận văn này sẽ góp phần làm phong phú thêm và hoàn thiện hơn cách tiếp cận đối với Truyện Kiều cũng như các tác phẩm văn học khác.
Những cơ sở định hướng
Giai đoạn 1954-1975 ở miền Nam Việt Nam chứng kiến sự phát triển của một nền chính trị và văn học độc đáo, trong đó nghiên cứu phê bình văn học đã bắt đầu được chú ý trở lại sau nhiều thập niên im lặng Trong bối cảnh đổi mới và sự bùng nổ thông tin toàn cầu, các giá trị văn học trước đây đã được tái khám phá, mở ra di sản lý luận phê bình của hai miền Nhiều nhà nghiên cứu và nhà xuất bản uy tín đã nỗ lực xác lập các vấn đề liên quan đến văn học miền Nam, điển hình là đề tài nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Xuân về sự du nhập lý thuyết văn học phương Tây vào miền Nam giai đoạn này Ngoài ra, còn có nhiều bài nghiên cứu chuyên sâu về văn học miền Nam, như các tác phẩm phân tích Nguyễn Du và dấu ấn phê bình văn học phương Tây trong văn học sử miền Nam.
(Thụy Khuê), Nguyễn Du và Truyện Kiều trong tiếp nhận của phê bình văn học ở miền Nam trước 1975 (Trần Hoài Anh, Đi tìm ẩn ngữ văn chương,
Bối cảnh đổi mới và hội nhập đã tạo điều kiện cho việc in lại một số tác phẩm và tư liệu trước năm 1975, dẫn đến sự phục hồi dần dần của văn học Việt Nam Nhiều tác giả và tác phẩm được chọn lọc theo tiêu chí học thuật và nghệ thuật, trở thành phần không thể thiếu trong nền văn học Những tác giả như Nguyễn Văn Trung, Nguyên Sa, và Nguyễn Thị Thụy Vũ đã tạo ra những hiện tượng độc đáo, ảnh hưởng tích cực đến đời sống tinh thần hiện đại Tên tuổi và tác phẩm của họ xuất hiện nhiều trên các trang thông tin điện tử, nhưng việc phổ biến văn học miền Nam vẫn còn hạn chế và gặp nhiều rào cản.
Kể từ khi cuốn khảo luận "Chân dung Nguyễn Du" ra đời, nhiều nghiên cứu và tác phẩm phê bình đã tiếp nhận và vận dụng quan điểm của các nhà phê bình trong cuốn sách này để lý giải các vấn đề văn học Tuy nhiên, phần lớn các đề tài chỉ đề cập sơ qua hoặc liên hệ đến những bài viết trước 1960, và chưa có nghiên cứu nào đi sâu vào phân tích quan điểm phê bình trong "Chân dung Nguyễn Du" Lê Thụy Tường Vy trong bài viết về Nguyễn Du trên các tạp chí miền Nam giai đoạn 1954-1975 chỉ nêu ra ba tác giả mà không đề cập đến các tác giả khác trong cuốn khảo luận Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Xuân về sự du nhập lý thuyết văn học phương Tây vào miền Nam Việt Nam cũng không nhắc đến "Chân dung Nguyễn Du" Nhân dịp kỷ niệm 250 năm sinh Nguyễn Du, Trần Hoài Anh đã đưa ra cái nhìn tổng quát về các xu hướng phê bình "Truyện Kiều" ở miền Nam, nhưng việc đánh giá phương pháp phê bình của nhóm tác giả trong khảo luận này vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện, với nhiều tác giả chưa được chú ý.
Khoa nghiên cứu văn học miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 chủ yếu tiếp nhận lý luận macxit từ Liên Xô và Trung Quốc trong lĩnh vực nghiên cứu và phê bình văn học Hai công trình tiêu biểu phản ánh cách thức tiếp nhận này là
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ khám phá quyền sống của con người trong "Truyện Kiều" qua góc nhìn của Hoài Thanh và chủ nghĩa hiện thực của Nguyễn Du theo Lê Đình Kỵ Một câu hỏi quan trọng được đặt ra là liệu việc tiếp nhận lý thuyết phương Tây ở miền Nam có tạo ra sự khác biệt nào cho nghiên cứu văn học nói chung và "Truyện Kiều" nói riêng Chúng tôi sẽ trình bày các yếu tố bổ sung và sự khác biệt trong các nội dung tiếp theo của luận văn.
Chúng tôi nghiên cứu đề tài "Phương pháp phê bình văn học trong sách khảo luận Chân dung Nguyễn Du" nhằm làm rõ các đặc trưng của phê bình văn học ở miền Nam Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, nhưng việc áp dụng lý thuyết văn học và triết học Phương Tây vào phê bình Truyện Kiều vẫn còn thiếu sót Bài viết này nhằm xác định khuynh hướng phê bình văn học, từ đó hoàn thiện những đóng góp và hạn chế trong các bài viết phê bình Truyện Kiều, đồng thời định hướng cái nhìn tổng quát về sự tiếp nhận tác phẩm trong đời sống văn học.
Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
Mọi ngả đường phê bình đều nhằm tìm ra giá trị và đóng góp của nghệ sĩ Theo nhà nghiên cứu M Kharapchenkô, "sáng tạo ra các giá trị nghệ thuật và cảm thụ các giá trị ấy là những quá trình không đồng nhất" Tác phẩm phê bình kết hợp giữa tư duy khoa học và nghệ thuật, phụ thuộc vào vốn tri thức và văn hóa, từ đó giá trị được thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau Sự khám phá của người đọc cần được hiểu như một sự sáng tạo, và nhiều nhà nghiên cứu coi tác phẩm như một "đề án tiếp nhận" hay "cấu trúc mời gọi" Tác phẩm phải có ý nghĩa thực sự đối với đời sống và xã hội, không thể bàn bạc một cách tùy tiện Nó không thể là những câu chữ trống rỗng mà người đọc có thể gán ghép bất kỳ ý nghĩa nào Tác phẩm, cùng với các yếu tố như nội dung thời đại và đời sống nhà văn, tạo ra biên độ cho sự tiếp nhận, ví dụ như không thể hiểu Truyện Kiều nếu tách rời khỏi thời đại Nguyễn Du và thơ chữ Hán của ông.
Ý nghĩa và giá trị của tác phẩm văn học thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử và không gian văn hóa khác nhau Qua mỗi thời đại, thế giới quan trong tác phẩm phản ánh những thông điệp mà lịch sử gửi gắm Tuy nhiên, để có một cảm thụ đúng đắn, cần phải dựa trên dữ liệu hiện thực của văn bản.
Quá trình phê bình tác phẩm thường cho thấy rằng ý nghĩa khách quan không luôn trùng khớp với tư tưởng chủ quan của tác giả Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, người tiếp nhận có thể tạo ra một "tiếp nhận sai" hoặc "phản tiếp nhận", dẫn đến việc người đọc sáng tạo ra những tư tưởng mới mà nguyên tác không hề có.
Truyện Kiều không chỉ là một hành trình của nhân vật Kiều mà còn phản ánh sự lừa gạt của đại phong kiến và những nỗi đau ẩn giấu trong tâm hồn nàng Tác phẩm lớn thường mang trong mình nội dung nghệ thuật phong phú và đa dạng, được xây dựng bằng hình ảnh và ngôn ngữ gián tiếp, chứa đựng nhiều hàm nghĩa sâu sắc Như Gorki đã nói, sự hòa hợp giữa kinh nghiệm của nhà văn và người đọc tạo ra sự thật nghệ thuật, chính là nguồn gốc sức thuyết phục và ảnh hưởng của văn học đối với con người.
Nhiệm vụ của đề tài là tìm hiểu phương thức và đặc điểm của phương pháp phê bình trong khảo luận Chân dung Nguyễn Du, nhằm định hình cách cảm thụ và thẩm bình tác phẩm văn học, bao gồm đời sống lịch sử, xã hội và văn hóa liên quan Luận văn cũng phân tích thái độ nghệ thuật trong việc tiếp nhận tác phẩm, cá tính của nhà phê bình, cùng với tư duy nghệ thuật và khoa học trong cảm thụ Bên cạnh đó, luận văn xác định và lý giải những thành công trong việc áp dụng phương pháp phê bình Truyện Kiều của các nhà phê bình miền Nam những năm 1960, đồng thời chỉ ra những khía cạnh tiêu biểu trong lý luận phê bình miền Nam giai đoạn 1955 - 1965.
Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và mục đích của luận án, chúng tôi áp dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp lịch sử để đặt đối tượng vào bối cảnh văn hóa – chính trị của miền Nam; phương pháp liên ngành và phân tích – tổng hợp để xem xét nội dung và hình thức của các bài nghiên cứu phê bình Truyện Kiều trong khảo luận Chân dung Nguyễn Du, đồng thời tổng hợp các đặc trưng, đóng góp và hạn chế; và phương pháp so sánh để đối chiếu với một số nghiên cứu, phê bình Truyện Kiều ở miền Bắc trong cùng thời kỳ.
Cấu trúc của luận văn
Chúng tôi định hướng trình bày nội dung đề tài với các chương, các phần chính sau:
Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Trong chương này chúng tôi làm rõ bối cảnh xuất hiện của cuốn sách
Chân dung Nguyễn Du trong đời sống nghiên cứu phê bình Nguyễn Du và Truyện Kiều, những năm trước 1954, đặc biệt là thời kỳ 1954 - 1975
Chương 2: Phê bình Truyện Kiều từ lý thuyết chủ nghĩa cấu trúc và chủ nghĩa hiện sinh trong khảo luận Chân dung Nguyễn Du
Trong chương này chúng tôi làm sáng tỏ sự vận dụng lý thuyết tiếp nhận
Truyện Kiều và những đóng góp của nhóm tác giả qua các nền tảng lý thuyết chủ nghĩa cấu trúc và chủ nghĩa hiện sinh
Chương 3: Phê bình Truyện Kiều từ lý thuyết phân tâm học và ngôn ngữ văn chương trong khảo luận Chân dung Nguyễn Du
Trong chương này chúng tôi làm sáng tỏ sự vận dụng lý thuyết tiếp nhận
Truyện Kiều và những đóng góp của nhóm tác giả qua các nền tảng lý thuyết phân tâm học và ngôn ngữ văn chương.
Đóng góp của luận văn
Nghiên cứu phê bình tác phẩm văn học, đặc biệt là Truyện Kiều, cần được xem xét từ góc độ tổng quan như một phần quan trọng trong việc giảng dạy văn học Việc phân tích lịch sử tiếp nhận tác phẩm không chỉ giúp hiểu đúng giá trị của nó mà còn định hướng cho phương pháp giảng dạy trong các trường phổ thông.
Hệ thống và phân tích các hình thức tiếp nhận Truyện Kiều giúp khẳng định giá trị đặc biệt của tác phẩm từ góc độ nghiên cứu tiếp nhận.
Khái quát mối quan hệ giữa sự tiếp nhận của người đọc và sự vận động của ý nghĩa tác phẩm là bước đầu quan trọng Từ đó, có thể rút ra những kết luận qui luật về cách thức tiếp nhận tác phẩm.
Nhìn lại Nguyễn Du là cơ hội để chúng ta đánh giá lại những đóng góp của ông, đặc biệt là trong tác phẩm Truyện Kiều Việc xem xét các giá trị văn học và văn hóa của Nguyễn Du từ nhiều góc độ là cần thiết để hiểu rõ hơn về cống hiến của ông Những yếu tố như ngôn ngữ, lối sống, phong tục tập quán, luật pháp, tôn giáo tín ngưỡng và nghệ thuật biểu diễn đều liên quan mật thiết đến văn học và phản ánh sự phong phú trong di sản của Nguyễn Du.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Nhìn qua lịch sử nghiên cứu phê bình Truyện Kiều trước 1954
Hóa tư tưởng phương Đông chủ yếu được thực hiện bởi tầng lớp Nho sĩ, với sự phê bình chủ quan dựa vào quan niệm đạo đức Các dòng tư tưởng Nho, Phật và Lão đã được tiếp nhận từ Trung Hoa, tạo nên quan niệm triết học phương Đông và thẩm mỹ của nhà Nho.
Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử đã chỉ ra rằng việc đọc Truyện Kiều trong thế kỷ XIX của các nhà Nho chủ yếu dựa trên quan điểm đạo đức và luân lý Họ thường thể hiện ấn tượng về tác phẩm thông qua cảm hứng nghệ thuật, thay vì tư duy khoa học Các cảm tưởng và đánh giá của họ thường được diễn đạt qua thơ ca, đề tựa hoặc lời bạt, phản ánh xúc cảm cá nhân Tuy nhiên, quan điểm này lại phân hóa thành nhiều xu hướng đối lập, và bản chất của sự phân hóa này chưa được lý giải rõ ràng trong một số bài viết Dựa trên các nghiên cứu văn hóa, chúng tôi đề xuất một số yếu tố hình thành thái độ đánh giá Truyện Kiều của nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn, trong bối cảnh hoài nghi về đức trị và tinh thần phê phán xã hội trong văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ.
Trong nửa đầu thế kỷ XIX, thơ chữ Hán của Nguyễn Du, đặc biệt là trong Truyện Kiều, thể hiện sự hoài nghi rõ rệt khi vắng bóng những phạm trù văn hóa chính trị quen thuộc như đức, nhân, nghĩa Thay vào đó, xuất hiện những khái niệm mới như cõi người ta, địa ngục ở miền trần gian, và kiếp phong trần, cho thấy Nguyễn Du không còn hy vọng vào khả năng đức trị để mang lại xã hội thái bình Sự khủng hoảng xã hội dẫn đến mối hoài nghi về đức trị, khiến con người phải nhận thức lại bản thân và hướng tới giá trị cá nhân, tự do tình yêu và hôn nhân Điều này tạo ra những đối cực trong cách đánh giá tác phẩm, với những ý kiến khen chê khác nhau Nhà thơ Nguyễn Công Trứ cho rằng Kiều sống trong chốn lầu xanh không thể cảm thông về mặt đạo đức, trong khi Phạm Quý Thích và Đào Nguyên Phổ lại bày tỏ sự đồng cảm với nhân vật Thúy Kiều Đào Nguyên Phổ còn nhấn mạnh vẻ đẹp nghệ thuật và chủ đề phản ánh của tác phẩm, cho thấy Nho giáo thường được sử dụng để bình luận về chính trị và đạo đức, nhưng việc phân tích nguyên nhân thành công của Truyện Kiều lại không nằm trong tầm quan tâm của họ.
1.1.2 Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945, phê bình Truyện Kiều diễn ra phong phú, sinh động hơn, phân chia hai xu hướng chính là ý thức đấu tranh chính trị và bước đầu vận dụng lý thuyết văn học phương Tây Đây là thời kỳ giao thoa văn hóa và văn học Đông Tây, đời sống văn học chuyển mình tiếp cận luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si với thành tựu của văn học Phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp Báo chí, in ấn và xuất bản hình thành, kích thích những nhu cầu thẩm mỹ mới Vào những năm đầu thế kỷ, cách thức phê bình nhìn từ quan điểm tầng lớp Nho sĩ vẫn còn nhưng tính đối thoại, tranh luận trở nên đa dạng hơn Nhìn bề ngoài, nhiều người nghĩ rằng các nhà Nho yêu nước có tinh thần cách mạng vẫn bàn về Truyện Kiều theo quan điểm luân lý, thực chất quan điểm của các cụ nhằm thể hiện ý thức đấu tranh chính trị Trong sách Lược khảo văn học, tập 3,
Nguyễn Văn Trung nhấn mạnh rằng để hiểu rõ chủ đích của sinh hoạt văn học, nghệ thuật thời Pháp thuộc, cần xem xét mối liên hệ giữa văn chương và chính trị, đặc biệt là với những tác giả có hoạt động chính trị như Phan Bội Châu hay Phạm Quỳnh Vào năm 1924, Phạm Quỳnh khẳng định rằng “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, nước ta còn”, thể hiện tầm quan trọng của tác phẩm đối với tiếng Việt Tuy nhiên, ý kiến của ông đã gặp phải sự chỉ trích từ các nhà nho yêu nước, cho rằng môi trường chính trị đã ảnh hưởng đến cách nhìn nhận của họ, đặc biệt khi Phạm Quỳnh bị coi là tay sai cho Pháp.
Tác phẩm không thể được coi là đại diện cho nền quốc học, dẫn đến những nhận định gay gắt và thậm chí bất công trong việc định giá tác phẩm.
Bước giao thời của lịch sử xã hội và văn hóa đã tạo ra những cách thưởng thức và tiếp nhận mới, đồng thời xác lập nền phê bình chuyên nghiệp với sự tách rời giữa nhà phê bình và người sáng tác Nguyễn Văn Hoàn đã khái lược về các trường phái phê bình văn học Pháp, nhấn mạnh sự phát triển và ảnh hưởng của chúng trong bối cảnh văn học hiện đại.
Beuve và các trường phái như thực chứng, ấn tượng, cấu trúc đã chỉ ra xu hướng mới có ý nghĩa khoa học trong nghiên cứu văn học Đào Duy Anh trong tác phẩm "Khảo luận về Kim Vân Kiều truyện" (1943) thể hiện rõ ảnh hưởng của phương pháp nghiên cứu phê bình Lanson.
Nam phong số 68 (1923) có đăng bài viết bàn về nhân vật Truyện Kiều của
Vũ Đình Long đã mang đến một cái nhìn mới mẻ và độc đáo trong bài viết của mình khi lần đầu tiên áp dụng lý thuyết văn học phương Tây vào phê bình văn học Ông phân tích từ cấu trúc tổng thể đến các yếu tố nội tại của tác phẩm, đặc biệt chú trọng vào nghệ thuật miêu tả để khám phá quan niệm và triết lý của Nguyễn Du trong Truyện Kiều Phương pháp phê bình của Vũ Đình Long thể hiện tư duy hệ thống và yêu cầu tiếp nhận tác phẩm văn chương với tinh thần khoa học Bài viết được ra đời trong bối cảnh các lý thuyết phê bình hiện đại như phê bình bác ngữ học và cấu trúc luận đang trong quá trình hình thành.
Vì vậy, ngôn ngữ phê bình của ông tạo nên sắc thái hiện đại, giàu chất trí tuệ:
Tả cảnh là nghệ thuật sử dụng ngôn từ để khắc họa hình ảnh, giúp độc giả hình dung ra cảnh vật mà không cần nhìn thấy trực tiếp Bên cạnh đó, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hoàn nhấn mạnh tầm quan trọng của thế giới quan và tư tưởng của người nghệ sĩ trong sáng tác Ông cho rằng đây là một mục tiêu quan trọng, đánh dấu bước tiến trong lịch sử phê bình văn học Việt Nam.
Vào năm 1929, tại Sài Gòn, báo Phụ nữ tân văn đã tổ chức một cuộc thảo luận về nhân vật Thúy Kiều, với chủ đề “Kiều nên khen hay nên chê?” Cuộc thảo luận này mang tính chất phê bình văn chương, thu hút sự quan tâm của nhiều độc giả.
Nam Bộ, mặc dù không có quy mô lớn, nhưng vẫn thu hút sự chú ý của nhiều nhà phê bình.
Vào những năm 40 của thế kỷ XX, Nguyễn Bách Khoa (Trương Tửu) là người tích cực nhất trong việc vận dụng các lý thuyết mới vào nghiên cứu
Truyện Kiều Trong nhóm các lý thuyết được vận dụng, khuynh hướng phê bình trước 1945 của Nguyễn Bách Khoa thiên về phân tâm học Nguyễn Bách
Nguyễn Bách Khoa là người tiên phong trong việc áp dụng lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud vào phê bình văn học Ông nhấn mạnh sự thúc đẩy của ẩn ức tình dục và sự chuyển hóa bản năng dục vọng xuống tiềm thức Trong tác phẩm của mình, Khoa phê phán Nguyễn Du về việc xây dựng nhân vật bằng lương tâm bịa đặt, đặc biệt là khi Kiều từ chối tình yêu sắc dục của Kim Trọng trong đêm mà gia đình cô đi ăn tiệc bên ngoại.
Nguyễn Du thể hiện "tấn bi kịch của tâm hồn" qua hình ảnh "cơ thể ốm yếu và thần kinh hốt hoảng", phản ánh sự xung đột giữa ý thức hệ và tiềm thức Quan niệm phê bình theo thuyết phân tâm học của Nguyễn Bách Khoa, mặc dù còn nhiều máy móc và cực đoan, đã đánh dấu bước chuyển trong việc tiếp cận Truyện Kiều, từ bỏ lối mòn của các nhà nho và hướng tới tính khách quan trong phê bình văn học.
1.1.3 Thời kỳ từ 1946 – 1954 có sự chuyển đổi hệ hình về phê bình Truyện
Kiều với nền tảng lý thuyết xã hội học Marxist đã chiếm ưu thế trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Pháp và đường lối văn nghệ của Đảng Nghiên cứu và phê bình văn học chủ yếu đặt tác phẩm trong mối quan hệ với hiện thực và thể chế xã hội, thể hiện qua phương pháp phê bình xã hội học Marxist Phương pháp này nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của tác phẩm, chú trọng đến tính hiện thực, tính nhân dân và tính giai cấp Từ cuộc tranh luận về "nghệ thuật vị nghệ thuật hay nghệ thuật vị nhân sinh", phê bình xã hội học Marxist đã trở thành phương pháp cơ bản từ năm 1954, với các tác phẩm nổi bật như Văn học khái luận của Đặng Thai Mai và Quyền sống của con người trong Truyện Kiều của Hoài Thanh Đặng Thai Mai làm rõ "tinh thần tả thực" của Nguyễn Du, trong khi Hoài Thanh chỉ ra rằng nguyên nhân đau khổ của con người là chế độ phong kiến thối nát Cách đọc tác phẩm từ góc nhìn đấu tranh giai cấp đã ảnh hưởng lớn đến quan niệm phê bình văn học giai đoạn 1945-1975 ở miền Bắc.
Phê bình Truyện Kiều trong bối cảnh lịch sử, văn hóa, văn học ở hai miền
1.2.1 Phê bình Truyện Kiều ở miền Bắc giai đoạn 1954 - 1975
Sau khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp năm 1954, Việt Nam bước vào một giai đoạn lịch sử mới với cam kết tôn trọng độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ Hiệp định Giơ-ne-vơ đã thiết lập vỹ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự tạm thời, với kế hoạch tổ chức tổng tuyển cử tự do cho Việt Nam, Lào và Campuchia sau khi Pháp rút quân Tuy nhiên, sự can thiệp của Mỹ đã cản trở việc thống nhất dân tộc, dẫn đến sự chia cắt đất nước thành hai miền Miền Nam thành lập chế độ cộng hòa, trong khi miền Bắc tập trung xây dựng chủ nghĩa xã hội Nền văn học miền Bắc phát triển theo khuynh hướng hiện thực xã hội chủ nghĩa, dựa trên lý luận Marxist, hạn chế sự giao lưu với các lý thuyết phê bình hiện đại, dẫn đến những cách nhìn nhận còn nhiều khiên cưỡng và cực đoan.
Vào những năm 1955 – 1956, tập san Đại học Sư phạm đã đăng tải nhiều bài viết nghiên cứu phê bình Truyện Kiều của các tác giả như Trương Tửu, Trần Đức Thảo, Minh Tranh, và Đặng Thai Mai, tập trung vào nội dung xã hội và giá trị nhân đạo của tác phẩm Đặng Thai Mai cho rằng những yếu tố này là tiền đề tạo nên đặc sắc cho Truyện Kiều và văn học cổ điển Việt Nam Trong tập san số 3 năm 1955, Trương Tửu đã có bài viết chuyên sâu về lịch sử nghiên cứu Truyện Kiều, tổng hợp các vấn đề phê bình từ khi tác phẩm ra đời, cho thấy sự vận động của lịch sử văn học và quá trình tiếp nhận qua các thời kỳ Ông nhận định rằng nghiên cứu phê bình Truyện Kiều đã tiến dần đến tính khoa học và tính nhân dân Những đóng góp của Trương Tửu đã tạo cơ sở cho các nhà nghiên cứu phê bình thế hệ sau tiếp tục hoàn thiện bức tranh phê bình kiệt tác của Nguyễn Du.
Nghiên cứu về Đoạn trường tân thanh từ góc độ phản ánh xã hội cho thấy các nhà phê bình sau 1954 ở miền Bắc có nhiều điểm chung trong việc làm rõ số phận con người, tinh thần chống phong kiến, và tính giai cấp Họ thường trích dẫn quan niệm của các nhà phê bình xã hội học quốc tế để khám phá kiệt tác của Nguyễn Du Trong bài viết "Nội dung xã hội của Truyện Kiều", Trần Đức Thảo chỉ ra tác hại của đồng tiền trong chế độ phong kiến suy đồi, sử dụng học thuyết kinh tế chính trị của Marxist để phân tích sự chi phối của kinh tế hàng hóa Tuy nhiên, những lý giải của ông thiếu tính khách quan và dẫn đến cái nhìn sai lệch về môi trường xã hội – văn hóa của Truyện Kiều, vốn mang đặc trưng của phương thức sản xuất châu Á Ông nhấn mạnh rằng Nguyễn Du không nhận thấy phần tích cực của kinh tế hàng hóa, chỉ lên án lòng tham của những kẻ tham nhũng, trong khi vẫn bảo vệ lý tưởng phong kiến và coi trọng giai cấp phong kiến.
Nghiên cứu Đoạn trường tân thanh từ góc độ tư tưởng và tinh thần nhân đạo cho thấy các nhà phê bình miền Bắc thời kỳ này đều đồng thuận về tính chất đấu tranh xã hội Họ đặt nhân vật trong bối cảnh giai cấp và chú trọng đến tinh thần chống lại các thế lực tàn bạo của xã hội phong kiến, đồng thời khai thác thái độ và cách nhìn nhận của Nguyễn.
Bài viết khám phá khát vọng sống và quyền sống của con người trong bối cảnh bị oan ức, chà đạp, với hình tượng Thúy Kiều thể hiện giá trị con người qua ba khía cạnh: tài, mệnh và tình Trương Tửu nhấn mạnh rằng giá trị nhân đạo của Truyện Kiều nằm ở việc tôn vinh tài năng và sức chiến đấu chống lại chế độ phong kiến áp bức Tác phẩm không chỉ ca ngợi những người dám kháng cự mà còn phản ánh mâu thuẫn giữa khát vọng tự do, công lý và chế độ phong kiến Ngoài việc phân tích nội dung, Đặng Thai Mai cũng chỉ ra rằng hình thức nghệ thuật là một phần quan trọng thể hiện tính nhân dân trong tác phẩm.
Năm 1965, kỷ niệm 200 năm sinh của Nguyễn Du là dịp để chúng ta đánh giá những giá trị và đóng góp của ông cùng với kiệt tác Truyện Kiều đối với văn học dân tộc Tác phẩm không chỉ có sức ảnh hưởng lớn đối với hai miền mà còn góp phần vào sự nghiệp thống nhất đất nước Trong bối cảnh này, quan điểm macxit và phê bình xã hội học tiếp tục giữ vai trò chi phối mạnh mẽ, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến giai cấp, chống phong kiến và lập trường tư tưởng của Nguyễn Du.
Nguyễn Du thường được nhắc đến trong các bài phê bình với những hạn chế về tư tưởng giai cấp và thời đại, dẫn đến việc ông tìm kiếm giải pháp cho mâu thuẫn giai cấp qua triết học duy tâm thần bí, coi đó là “thái độ tiêu cực thỏa hiệp trước trật tự phong kiến.” Trần Văn Giàu cho rằng tư tưởng định mệnh là nhược điểm của Nguyễn Du, làm hạn chế tinh thần đấu tranh tự giải phóng và bị lợi dụng bởi bọn thống trị để đánh lạc hướng tinh thần đấu tranh của nhân dân Hoài Thanh nhấn mạnh rằng Truyện Kiều là tiếng kêu thương não nùng của Nguyễn Du trước vấn đề thời đại Về mặt nghệ thuật, nhiều bài viết trong kỷ yếu đã đề cập đến sự đặc sắc của Truyện Kiều, với Nguyễn Đình Thi khẳng định thành công trong việc sử dụng ngôn ngữ tiếng Việt và sức sáng tạo mạnh mẽ của tác giả Hoài Thanh đánh giá ngôn ngữ của Nguyễn Du là chính xác, tinh vi, và có khả năng tái tạo cuộc sống đương thời Một số tác giả như Đào Thản và Nguyễn Lộc chú ý đến chất liệu từ ngữ và ngôn ngữ nhân vật, thể thơ đậm tính dân tộc Tuy nhiên, những đánh giá về nghệ thuật vẫn còn ở mức độ khái quát và chưa làm rõ được vẻ đẹp của ngôn ngữ văn chương do ảnh hưởng của lập trường đấu tranh giai cấp.
Các nhà phê bình Truyện Kiều ở miền Bắc thời kỳ này đều thống nhất quan niệm dựa trên lý luận Marx – Lenin, cho rằng tác phẩm văn học phản ánh một cơ sở hiện thực nhất định Hình tượng trong văn bản nghệ thuật thể hiện cấu trúc quan hệ xã hội, với tính hiện thực và tính giai cấp là thuộc tính thiết yếu của văn học Tính giai cấp gắn liền với tính Đảng và tính Nhân dân, khiến văn học trở thành phương tiện chính trị và vũ khí phục vụ cách mạng Trong quá trình phê bình, nhiều bài viết có tính suy diễn cực đoan, nhưng cũng có những nhận định sâu sắc và đóng góp tích cực về Truyện Kiều.
1.2.2 Phê bình Truyện Kiều ở miền Nam giai đoạn 1954 – 1975
Sau năm 1954, đất nước Việt Nam bị chia cắt thành hai miền Tại miền Nam, chính phủ Ngô Đình Diệm được thành lập với sự hỗ trợ của Mỹ, và thể chế cộng hòa dần được củng cố Trong bối cảnh chính trị của nền đệ nhất cộng hòa, phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân diễn ra song song với các cải cách và kế hoạch xây dựng đời sống ở mọi lĩnh vực.
- xã hội ở miền Nam giai đoạn 1954 – 1975 phản ánh quá trình can thiệp của
Mỹ đã chuyển từ việc bảo trợ cho chính quyền sang một cách tiếp cận trực tiếp hơn.
Ngô Đình Diệm (nền Đệ nhất Cộng hòa), các cuộc đảo chính cho đến sự ra đời của chính quyền Nguyễn Văn Thiệu (nền Đệ nhị Cộng hòa)
Bối cảnh văn hóa miền Nam Việt Nam mang những đặc sắc riêng, thể hiện sự phong phú và thống nhất trong dòng chảy văn hóa dân tộc Văn hóa nơi đây đã chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn, đặc biệt là văn hóa Trung Hoa, châu Âu và Mỹ, đặc biệt trong giai đoạn đất nước bị chia cắt Nền tảng tư tưởng chủ yếu được du nhập từ phương Tây, với sự tác động mạnh mẽ của văn hóa Pháp.
Quá trình vận động của văn học gắn liền với hoạt động báo chí và xuất bản, tạo điều kiện cho giao lưu văn hóa phương Tây phát triển mạnh mẽ Điều này kích thích khả năng sáng tác của nghệ sĩ, thu hút độc giả và làm phong phú thêm các hình thức tiếp nhận văn học Đời sống báo chí và văn học phản ánh các chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, bộc lộ quan điểm chính trị và phê phán chế độ thực dân mới Văn học miền Nam chịu ảnh hưởng từ biến động chính trị và phong trào đấu tranh thống nhất đất nước Chính quyền Ngô Đình Diệm đã chú trọng phát triển giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học, dẫn đến sự hình thành lớp nghệ sĩ và nhà phê bình văn học mới Đội ngũ phê bình đa dạng, bao gồm cả người bản địa và di cư, đã tạo ra không khí sôi nổi trong hoạt động văn nghệ Nhiều trí thức đã tiếp thu lý thuyết văn học phương Tây, đặc biệt là từ Pháp, và có nhiều tác phẩm lý luận phê bình nổi bật trong thời kỳ này.
Trong lĩnh vực văn học và triết học, nhiều tác giả đã đóng góp những quan điểm sâu sắc, như Võ Phiến với "Một bông hồng cho văn nghệ" và "Tiểu thuyết hiện đại" (1963), Nhất Linh trong "Viết và đọc tiểu thuyết" (1965), cùng Nguyễn Hiến Lê với "Hương sắc trong vườn văn" (1962) Bùi Giáng đã khám phá "Thi ca tư tưởng" và "tư tưởng hiện đại", trong khi Đặng Tiến giới thiệu "Vũ trụ thơ" Huỳnh Phan Anh đã nghiên cứu "Văn chương và kinh nghiệm hư vô", còn Vũ Đình Lưu áp dụng "Phân tâm học" vào việc nghiên cứu các ngành học vấn (1969) Những tác phẩm này không chỉ phản ánh sự đa dạng trong tư duy văn học mà còn góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam.
Để phát triển nền văn học, cần đầu tư vào yếu tố con người và tinh thần dân chủ, đồng thời chú trọng đến môi trường giáo dục Các đại học, đặc biệt ở đô thị miền Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận và phổ biến thành tựu văn học thế giới, từ các trào lưu sáng tác đến triết học và mỹ học, giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy.
Sự sinh động của đời sống báo chí và cởi mở trong tiếp nhận tư tưởng học thuật đã tạo ra một quá trình kế thừa và vận dụng các phương pháp phê bình mới từ lý thuyết văn học phương Tây Truyện Kiều đã trải qua nhiều lối nhìn đa dạng từ các nhà phê bình miền Nam giai đoạn 1954 – 1975, trong đó có những quan điểm chủ quan khám phá tác phẩm qua mối giao cảm với Nguyễn Du Các nhà phê bình như Đông Hồ và Thiên Thụ đã chỉ ra rằng tình yêu lý tưởng của Thúy Kiều chỉ có với Kim Trọng, trong khi các mối tình khác mang tính chiếm đoạt Nhiều bài viết cũng phân tích ảnh hưởng của Nho, Phật, Lão đến số phận nhân vật và triết lý của Truyện Kiều Thích Thiên Ân nhấn mạnh rằng Nguyễn Du đã thể hiện một tinh thần tổng hợp của các tư tưởng Đông phương, tạo nên sắc thái đặc trưng của văn hóa Việt Nam Bên cạnh đó, Truyện Kiều cũng được nghiên cứu qua các phương pháp hiện đại như phân tâm học và chủ nghĩa hiện sinh, với nhiều nhà phê bình khẳng định số phận Thúy Kiều không chỉ do nhân quả hay định mệnh Nguyên Sa và Tô Thùy Yên cho rằng Kiều có quyền tự do lựa chọn số phận của mình, và Đặng Tiến phân tích sự hiện hữu cô đơn và phi lý trong cuộc đời của Kiều, phản ánh bản thể con người giữa những biến động của thời cuộc.