Lý luận phê bình kiến trúc đề tài phê bình xu hướng kiến trúc hy lạp ( phong cách kiến trúc cổ điển )

Một số công trìnhkiến trúc như đền thờ, sân vận động, nhà hát và nhà của của thời ký này đã trởthành “cái nhìn đặc trưng” của cả kiến trúc nhà của, công trình công cộng thời kỳ cổ điển..

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

LÝ LUẬN PHÊ BÌNH KIẾN TRÚC

ĐỀ TÀI: PHÊ BÌNH XU HƯỚNG KIẾN TRÚC HY LẠP

( PHONG CÁCH KIẾN TRÚC CỔ ĐIỂN )

Giảng viên: TS Ngô Thị Kim Dung

MỤC LỤC

Lời mở đầu 3

Chương 1: Lịch sử và giới thiệu các đặc điểm chung của kiến trúc Hy Lạp 4

1.1 Quá trình hình thành 4

1.2 Đặc điểm chung của kiến trúc Hy Lạp 8

Chương 2: Thành tựu kiến trúc Hy Lạp 9

2.1 Kiến trúc đền thờ 9

2.2 Công trình công cộng khác 13

2.3 Áp dụng của kiến trúc Hy Lạp vào nhà ở và đời sống thường ngày 14

Chương 3: Đánh giá xu hướng kiến trúc Hy Lạp 23

3.1 Những nét đặc sắc về kiến trúc 23

3.2 Đánh giá xu hướng kiến trúc cổ điển và những thay đổi trong tương lai 24

3.3 Đánh giá xu hướng kiến trúc cổ điển và sự sáng tạo vượt bậc trong khoa học 25

Kết luận 26

2

Lời mở đầu

Từ lâu, nền văn hóa Hy Lạp cổ đại được coi là “cái nôi”, là điểm xuất phát củanền văn hóa phương Tây từ thời ký Phục Hưng cho đến nay Một số công trìnhkiến trúc như đền thờ, sân vận động, nhà hát và nhà của của thời ký này đã trởthành “cái nhìn đặc trưng” của cả kiến trúc nhà của, công trình công cộng thời

kỳ cổ điển Với cách nhìn tinh tế của người Hy Lạp về tỉ lệ, bố cục và cách chọntranh trí đã trở thành nguồn cảm hứng cho kiến trúc hoành tráng Hy Lạp, tạo nênnhững nguyên lý, tính chất mà tạo nên những nền tảng cho công trình phươngTây sau này

3

Chương 1: Lịch sử và giới thiệu các đặc điểm chung của kiến trúc Hy Lạp 1.1 Quá trình hình thành

Kiến trúc Hy Lạp xuất hiện sớm nhất từ năm 900 trước Công Nguyên, ngoàivùng lãnh thổ Hy Lạp ra, kiến trúc của nền văn hóa này còn phát triển trên quầnđảo Angea, Peloponessos (bán đảo phía nam Hy Lạp), và một số thuộc địa Vănhóa kiến trúc này kéo dài tới thế kỷ 1 sau Công Nguyên, với những công trình

cổ nhất tồn tại đến ngày nay có niên đại từ năm 600 trước Công Nguyên Nổitiếng nhất trong các loại hình kiến trúc của Hy Lạp là những đền thờ được phân

bố rải rác trên toàn lãnh thổ, trong đó vẫn còn nhiều đền thờ giữ được tình trạnggần như nguyên vẹn Sau đền thờ là rạp rát ngoài trời, xuất hiện sớm nhất từnăm 350 trước Công Nguyên Một số công trình khác còn tồn tại là cổng ra vào(propylon), nhà họp hội đồng (bouleuterion), hành lang, dãy cột (stoa), đàitưởng niệm, lăng tẩm và sân vận động

Đền thờ Parthenon, Athen

4

Bouleuterion, Priene

Phía đông của Propylaea (cổng vào) thành phòng thủ cổ Acropolis, Athens

Rạp hát Dionysus, Athens

Như nhiều thành tựu nghệ thuật khác, kiến trúc Hy Lạp chịu ảnh hưởng của nhiềunhân tố Địa hình nhiều đồi núi, và khí hậu ôn đới đại dương là lý do tại sao nhữngcông trình kiến trúc của Hy Lạp đều làm từ đá, và được thiết kế cho những hoạtđộng ngoài trời; và những thiết kế của những công trình này được dựa vào cường

độ ánh sáng trong ngày Tận dụng yếu tố này, từng công trình một được trạm trổchi tiết để khi ánh sáng chiếu vào, những chi tiết đó được lộ hết, gợi lên sự tinh tếtrong cấu trúc của công trình

Về lịch sử, sau sự sụp đổ của hai nền văn minh Minos (đảo Crete, 2800 TCN-1100TCN) và Mycenae (1500 TCN- 1100 TCN), nền văn minh Hy Lạp đại lục (nềnvăn minh Dorian) xuất hiện, gọi là thời kỳ Hy Lạp hóa Trước và sau cái chết củaAlexander Đại Đế, vùng lãnh thổ Hy Lạp là một tập hợp nhiều nền văn hóa vớinhau, làm cơ sở cho chế độ thống trị của Hy Lạp ảnh hưởng đến kiến trúc sau này.Nghệ thuật Hy Lạp cổ đại nói chung cũng mang ảnh hưởng đến kiến trúc Nóđược chia thành 4 giai đoạn (Pre-Geometric, Geometric, Archaic và Classical),riêng điêu khắc, trong giai đoạn 4 (Classical) được chia ra thành 3 giai đoạn nhỏ.Vào thế kỷ 10 trước Công Nguyên, đồ gốm của Hy Lạp cổ đại đã bắt đầu có ýthức về nghệ thuật, xuất hiện bố cục và sự cân đối, không giống với hai nền vănminh trước đó (văn minh đảo Crete và văn minh Mycenae, cụ thể sẽ được nói ở

Découvre plus de :

chương 2) Và từ cách áp dụng này, nó trở thành nguyên tắc xây dựng cho mọiloại hình nghệ thuật của Hy Lạp sau này, kể cả kiến trúc Cộng thêm với hình ảnhcon người được sử dụng nhiều hơn vào trang trí, có ảnh hưởng trực tiếp đến trangtrí kiến trúc Phương pháp sử dụng con người làm trung tâm cũng là xu hướngtrong nghệ thuật, điêu khắc Trong thời kì đầu, những bức tượng thần Hy Lạp, từđơn giản trở nên giống người thật hơn, từ những bức tượng nhỏ trở nên cao đồ sộ,

vì vậy những đền thờ được ra đời để phục vụ cho việc trưng bày những bức tượngcác vị thần, với mục đích phục vụ cho tôn giáo Về tôn giáo, người Hy Lạp cổ đạitôn thờ thiên nhiên (như các nền văn minh trước), nhưng khác với các loại tôngiáo cùng thời, con người trở thành trung tâm của tất cả Thiên nhiên sinh ra conngười, dẫn đến khái niệm “thần nhân đồng hình” Trong thần thoại Hy Lạp, những

vị thần đỉnh Olympia có hình người, và hành động như con người Hoạt động tônthờ được tổ chức công khai, ở ngoài trời theo tập thể Tuy nhiên, vào năm 600TCN, những vị thần được đại diện bởi những pho tượng lớn, và những đền thờđược sinh ra nhằm phục vụ cho hoạt động tôn thờ đó Vì con người là trung tâm,trí tuệ, trật tự và logic được đưa lên đầu, nhưng cái đẹp là phải có, và theo quanđiểm của người Hy Lạp cổ đại, phải có sự cân xứng, hoàn mĩ thì mới là cái đẹp

Hình vẽ đền Zeus (bên phải) và tượng Athena đền Parthenon (bên trái) của

Phidias.

Hai công trình này đều cao trên 13 mét, là trung tâm của đền thờ

1.2 Đặc điểm chung của kiến trúc Hy Lạp

Theo cách nhìn đơn giản nhất, các công trình Hy Lạp cổ đại có tính chất “công cộng”,như rạp hát, đền thờ Từ những công trình này gộp lại tạo nên những quần thể trong

đô thị, chia thành hai loại: Agora và Acropol, được hình thành ở trên những địa hìnhcao

Chất liệu xây dựng những công trình Hy Lạp cổ là đá, cụ thể là đá cẩm thạch, tiynhiên, với nhà ở, nhưng những công trình lâu đời hơn đều làm bằng gỗ, một đặc điểm

về chất liệu của nền văn minh Minos trước đó Đôi khi nền gỗ được sử dụng vào côngtrình sử dụng thức cột Doric và Ionic

Về cấu trúc, các công trình ở Hy Lạp (ngoại trừ nhà hát, sân vận động và sân họp hộiđồng) được xây dựng theo cấu trúc “cột và lăng tơ” (post and lintel) Cấu trúc này sửdụng cột thẳng đứng (post), nâng đỡ mái nhà nằm ngang (lintel) để xây dựng các côngtrình như nhà ở và đền thờ Và khi nói đến cột đình, đặc điểm chung dễ nhận thấy củakiến trúc Hy Lạp, được phát triển qua thời gian là 3 thức cột Doric, Ionic và Corinth

Ba thức cột Doric, Ionic và Corinth

Chương 2: Thành tựu kiến trúc Hy Lạp

2.1.Kiến trúc đền thờ

Đền thờ Hy Lạp cổ đại được coi là nổi tiếng nhất trong kiến trúc công cộng của thời kỳnày Đền thờ, thường có hình chữ nhật, được mượn từ cấu trúc hành lang Megaron củanền văn minh Mycenae, là một hành lang hình chư nhật, có cổng vào Trong đền thờ cóchứa một phòng lớn, là trung tâm của đền, hành lang và cổng vào, được một mái nhàphẳng che phủ Đền thờ cũng là nơi để tôn thờ một hình tượng (ví dụ điển hình là các

vị thần), là nơi chứa đựng những của cải liên quan tới hình tượng đó, và cũng là nơinhững người tôn thờ đâng vật hiến cho hình tượng (động vật, vũ khí…)

Các bộ phận tạo nên một đền thờ hoàn chỉnh (sử dụng thức cột Doric):

1.Tympanum (phần trang trí trên

17 Thân cột,

18 Rãnh cột,

19 Bệ đỡ cột.

Để cấu trúc “cột và lăng tơ” của một đền thờ có thể trụ được, các nhà kiến trúc sư đãthêm vào mũ cột và trán tường (Entablature and pediment) Dưới mái nhà là trán tường(pediment) bao quanh cả đền thờ, được chia ra thành ba phần Phần thứ nhất nằm ởtrên đầu cột được gọi là acsitrap (thanh ốp) Mỗi thanh ốp này chạy ngang qua một đôicột cố định khoảng các giữa các cột để tạo nên một cấu trúc hoàn chỉnh Phần thứ hai

là trụ ngạch, nằm trên thanh ốp, là một trong những bộ phận của đền thờ Hy Lạp cổ đại

mà có yếu tố trang trí Trên bề mặt trụ ngạch thường có hoa văn hoặc tranh hoành trángchạm nổi chạy quanh đền thờ Riêng đền thờ sử dụng thức cột Doric, giữa mỗi bứctranh hoành tráng được cách ly bởi các khối gạch gọi là “nét chìm ba” (triglyph) Một

ví dụ về cách trang trí này nằm ở đền thờ Hephaestos (Athens):

Giữa trán tường và mũ cột là gờ mái, có chức năng làm bệ cho trán trường Trán tường

có hình tam giác, và được trang trí như trụ ngạch

Mỗi đên thờ được xây dựng trên nền (crepidoma), thường là ba khối đá chồng lênnhau, chạy dài đến hết đên thờ, lớp trên cùng gọi là stylobate, là bệ đỡ cột của đền thờ

Sử dụng phương pháp xây cất bằng gạch để làm nền đá và tường xuất hiện từ năm 600TCN, và từ đó được áp dụng cho tất cả các công trình Hy Lạp cổ đại, nhưng tường đềnthờ được xây dựng bằng đá khối

Các khoảng trống trong đển thờ Hy Lạp như của ra vào hay cửa sổ trước kia có chiềurộng được quyết định bằng khoảng cách giữa hai cái cột, tạo ra một số trở ngại Cảkhoảng cách giữa hai cột được quyết định bằng bản chất của lăng tơ, khoảng cách giữacác cột đỡ ở bên ngoài khác với các cột đỡ ở bên trong Cửa đền được xây dựng theokiểu hình thang, nhưng có một số đền thờ không xây thêm cửa sổ, mà để ánh sáng chạyvào gian thờ qua cửa đền, và một số khác có được ánh sáng vào đền qua căc lỗ thủng ởmái nhà Một đên thờ còn giữ nguyên được cấu trúc cửa là đền Erechtheion Cửa cao 5mét, đỉnh rộng 2 mét, có cả đường gờ, khung cửa và bệ chống Mái nhà của đền thờbao quanh gian thờ, trong gian thờ còn có cột đỡ, cấu trúc kiểu này được gọi là

“hypostyle” Từ thời kỳ đầu, mái nhà được xây dựng bằng gỗ, sau đó chất liệu đượcchuyển sang gạch lát Một ví dụ tiêu biểu về tất cả các đặc điểm cấu trúc đền thờ HyLạp cổ đại là đền Parthenon, có cả bệ đền (crepidoma), thức cột, đầu cột và trán tường

Phần lớn đền thờ Hy Lạp được xây dựng theo dạng hình hộp chữ nhật, có các cột chạyvòng phía bên ngoài để nâng đỡ mái nhà, chiều dài trung bình từ 30 đến 60 mét, chiềudài gấp đôi chiều rộng, với một số ngoại lệ như các đền thờ xây dựng dựa trên hai thứccột Ionic và Corinthian, có chiều dài từ 90-180 mét, và đền Parthenon (dựa trên thứccột Doric), có chiều dài 60-80 mét.

Đồ án mặt bằng miêu tả một số cấu hình của đền thờ Hy Lạp, trong mỗi cấu hình có một gian thờ (naos/cella), một tiền sảnh (pronos) và một hậu sảnh

(opisthodomos) Ngoài ra các đền thờ cũng có một phòng châu báu (pathenon).

Những cấu hình trong đồ án này được phân theo mức độ phức tạp dần như sau:

- Loại đền cổ nhất có dạng hình chữ nhật, lối vào chính ở cạnh ngắn và có hai cột ởchính cạnh ngắn này, gọi là dạng cột đôi ở hiên (Distyle/Anta); ví dụ như ngôi đền thờthần Nemesis ở Rhamnus

- Loại đền cổ thứ hai (Double Anta) có dạng như trên, nhưng có thêm hai cột ở cạnhngắn phía sau nữa, gọi là dạng cột đôi ở hiên cả hai đầu; ví dụ đền thờ Artemis ởEleusina

- Loại đền giống loại đền thứ nhất, nhưng thay vì hai cột mà là bốn cột ở phía trước,gọi là dạng hàng cột mặt trước hay hàng cột hiên (Prostyle); ví dụ ngôi đền ở Selinus.Loại đền giống loại đền thứ hai, nhưng có bốn cột ở cạnh ngắn phía trước và bốn cột ởcạnh ngắn phía sau, gọi là loại hàng cột cả hai đầu (Amphi-Prostyle) (tiền tố "amphi"

có nghĩa là "cả hai phía")

- Loại đền hình tròn, vành ngoài có hàng cột vòng quanh gọi là nhà tròn có hàng cộtbao quanh (Tholos); ví dụ Tholos ở Epidaulus

- Loại đền hình chữ nhật có tường chịu lực là chính, nhưng mặt ngoài tường ghép thêmcác cột, gọi là loại đền có các hàng cột giả bao quanh hay bổ trụ bao quanh (Pseudo-Peripteral); ví dụ đền thờ thần Zeus ở Olympia

- Loại đền hình chữ nhật có một hàng cột chạy ở vành ngoài chu vi công trình, gọi làloại đền có các hàng cột bao quanh (Peripteral); ví dụ đền Hephaestos (hay Theseio) vàđền Parthenon ở Athens, đền Paestum…

- Loại đền hình chữ nhật, có hai hàng cột chạy bao xung quanh công trình, có tên gọi làđền Dipteral; ví dụ đền Olympeion ở Athens, đền thờ Apollo ở Miletos

Cuối cùng là phong cách trang trí cửa đền thờ Hy Lạp Có hai thể loại trang trí chính,

đồ thờ và tranh hoành tráng Thể loại đồ thờ sử dụng các vật trang trí nhỏ làm bằng đấtsét, được sử dụng trang trí trên mái nhà đền thờ, nhưng trước kia có mục đích bảo vệcông trình đền thờ gỗ của các đền thờ Hy Lạp thời kỳ trước

Tranh hoành tráng trải qua bốn giai đoạn cùng với sự hình thành và phát triển của điêukhắc Hy lạp cổ đại (Cổ Đại, Tiền Cổ Điển, Cổ Điển, Hậu Cổ Điển) Cách trang trí nàyđược áp dụng lên trán tường và trụ ngạch Vói mỗi thời kỳ trôi qua, các đối tượngtrong tranh càng trở nên phức tạp hơn, tiêu biêu là các tác phẩm của Phidias thời kỳ CổĐiển cho đền Parthenon

Tranh hoành tráng đền thờ qua bốn gia đoạn điêu khắc Hy Lạp Tranh hoàng tráng ở hàng trên (từ thời Cổ đại và Tiền cổ điển) chưa có sự hiện diện của sự mềm mại trong cử động, vấn đề này đã được giải quyết ở thời Cổ điền và Hậu cổ điền.

Propylae (cổng vào của thành Acropolis)

Bouterion, hay nhà họp hội đồng, được xây dựng theo cấu trúc hypostyle (như đềnErechtheion) Ví dụ tiêu biểu là nhà Miletus, có thể chứa được 1200 người

Một công trình quan trọng khác là rạp hát ngoài trời, được sử dụng làm nơi gặp mặttập thể hay để xem kịch, giải trí, được đặt ở vị trí ngoại thành Trong rạp hát có mộtdãy nhà nhỏ gọi là skene, phục vụ cho các buổi trình diễn, cũng là dàn cảnh cho mộihoạt động sân khấu

Một số thị trấn giàu hơn có một khu thể chất (gymnasium), gồm có đài khán giả, nhàtắm và các câu lạc bộ Các công trình khác là hippodrome, sân đua ngựa và sân vậnđộng (stadium), là nơi diễn ra các thế vận hội, có mặt ở những nơi như Olympia,Delphi, Epidarus và Ephesus

2.3 Áp dụng của kiến trúc Hy Lạp vào nhà ở và đời sống thường ngày

Kiến trúc, đặc biệt trong giai đoạn Phục Hưng đã chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi kiến trúc

Hy Lạp – Rôma cổ đại Các nghiên cứu về nghệ thuật kiến trúc cho rằng, không thểđưa ra một công thức bất di bất dịch cho những ảnh hưởng đó, mà chỉ có thể xét nótrên những khía cạnh khác nhau của kiến trúc với tư cách là một loại hình nghệ thuật.Ảnh hưởng cơ bản nhất của kiến trúc Hy Lạp – Rôma cổ đại đối với các công trình làthức cột, các kiểu kết cấu vòm, bệ nhà và trang trí tường nhà

I Thức cột

1 Sử dụng thức cột trong công trình

Theo M.Ooclôva, thức cột (order) là “hệ thống tỷ lệ và trang trí cột” Còn Ngô HuyQuỳnh trong Hình thức kiến trúc cổ điển thế giới thì cho rằng: “Thức cột là tươngquan thẩm mỹ giữa cột, bệ cột và dầm xếp đặt theo một trật tự nhịp nhàng, sự liên kếtnội tại giữa các bộ phận kiến trúc đó và những chi tiết của các bộ phận kiến trúc đó”.Trước khi có thức cột đá xuất hiện, người ta sử dụng cột gỗ trong các công trình kiếntrúc Mỗi loại thức cột có hệ thống kích thước, tỉ lệ, trang trí và mang hình thức riêng.Thời cổ đại, các công trình kiến trúc Hy Lạp – Rôma sử dụng phổ biến các thức cộtĐôrich, Iônich, Côranh

Thức cột Đôrich ra đời sớm nhất (thế kỷ VII TCN), do người Đôla sáng tạo ra, sau đóphát triển mạnh ởPêlôpônedơ, Nam Italia và Xixin Loại thức cột này có 20 gờ sốngđứng, toát lên vẻ mạnh chắc, nghiêm túc và suy tư Sử dụng kiểu cột Đôrich, đền đài

Hy Lạp đã có một bố cục đơn giản với hình dáng trầm tĩnh và vững chắc Khác vớiĐôrich, thức Iônich, có vẻ ngoài mảnh dẻ, nhiều tính trang trí hơn, mang dáng dấpthanh thoát và kiêu hãnh Thân cột Iônich có 24 gờ sống đứng, có đế cột và đầu cột

hình đệm nhỏ trên có hình xoắn ốc loe ra rồi cuộn vào trông rất lịch lãm Các tấmngang có ba dải và băng ngang trang trí Phía trên là những tấm phù điêu Thức Iônichphù hợp hơn với đền đài qui mô vừa và nhỏ Thức cột Côranh ra đời muộn hơn haithức cột trên, với đường nét mảnh mai, giàu trang trí, đầu cột rất hoa lệ như một lẵnghoa kết bằng những tầng lá phiên thảo diệp (acanthe) Trong khi cột Iônich chỉ nhìnthấy được ở phía trước thì thức Côranh lại có thể cảm thụ trong không gian đối xứngnhiều chiều Ngoài việc sử dụng và nâng cao các cột của Hy Lạp, kiến trúc Rômacổđại còn sáng tạo thêm hai thức cột mới: Toxcan và Cômpodit (tổ hợp).