Sáng kiến đưa ra một cách cụ thể những nội dung, cách thức có thể đưa vận dụng phương pháp bản đồ tư duy vào trong một số bài ở phần địa lí tự nhiên Địa lí 12 nhằm nâng cao hiệu quả dạy học. Qua đó giáo viên đưa học sinh tiếp cận những cách tiếp thu bài một cách chủ động nhớ lâu hơn các kiến thức, phần nào phát huy được tính sáng tạo của các em.Sáng kiến đưa ra một cách cụ thể những nội dung, cách thức có thể đưa vận dụng phương pháp bản đồ tư duy vào trong một số bài ở phần địa lí tự nhiên Địa lí 12 nhằm nâng cao hiệu quả dạy học. Qua đó giáo viên đưa học sinh tiếp cận những cách tiếp thu bài một cách chủ động nhớ lâu hơn các kiến thức, phần nào phát huy được tính sáng tạo của các em.
Trang 1DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Trang 2Trong xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay có thể thấy vấn đềđược đặt lên hàng đầu có lẽ đó là làm thế nào để phát huy được hết năng lực củangười học sinh, làm sao để các em có thể nắm được các kiến thức một cách logickhoa học? Đây là những câu hỏi mà các nhà giáo dục, những giáo viên trực tiếpđứng lớp luôn trăn trở tìm tòi để đưa ra được những cách thức phương pháp dạy học
Trang 3hợp lí và hiệu quả nhất đối với học sinh Với bản thân tôi, một giáo viên viên địa lí cónhiều năm trực tiếp giảng dạy chương trình Địa lí 12 vẫn luôn cảm thấy trăn trở nhiềukhi dạy phần địa lí tự nhiên bởi phần này đối với học sinh luôn là một phần khó nhớ
và khó hiểu Tất cả những kiến thức này đều có mối quan hệ qua lại và tác động lẫnnhau, đòi hỏi ở người học không chỉ khả năng tiếp nhận thông tin đơn thuần mà cần
biết cách phân tích, so sánh, liên kết các vấn đề để tìm ra kiến thức Vì vậy, tôi nhận
thấy một điều rằng nếu chỉ dạy học theo hướng thuyết trình, giảng giải thì học sinhchỉ ghi nhớ kiến thức một cách thụ động, làm cho giờ học có cảm giác nặng nề Hoặc
có đổi mới hơn thì một số giáo viên cũng đã lập bảng biểu, sơ đồ, biểu đồ …, họcsinh trình bày theo sự hướng dẫn của giáo viên, chứ không phải do học sinh tự xâydựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa các bảng biểu, sơ đồ đó chưa chú ý đến hìnhảnh, màu sắc và đường nét nên bài giảng vẫn chưa thực sự sinh động lôi cuốn họcsinh
Mặt khác, hiện nay trong kì thi tốt nghiệp THPT, đa số học sinh lựa chọn bàithi khoa học xã hội trong đó có môn Địa lí để thi, trong khi đề thi lại theo hình thứctrắc nghiệm khách quan vấn đề này đặt ra cho người dạy cần phải đổi mới cáchtruyền thụ kiến thức cho các em Cần phải để các em chủ động ghi nhớ kiến thức mộtcách khoa học có trọng tâm thay vì cách ghi nhớ máy móc, thụ động Trong khi đócác nghiên cứu trên thế giới đã khẳng định : “Bản đồ (sơ đồ) tư duy được mệnh danh
"công cụ vạn năng cho bộ não", là phương pháp ghi chú đầy sáng tạo, hiện đang đượchơn 250 triệu người trên thế giới sử dụng, đã và đang đem lại những hiệu quả thực
sự, nhất là trong lĩnh vực giáo dục Lập bản đồ (sơ đồ) tư duy là một cách thức cực kỳhiệu quả để ghi chú Các bản đồ (sơ đồ) tư duy không chỉ cho thấy các thông tin màcòn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề và mức độ quan trọng của những phầnriêng lẻ trong đó đối với nhau” (theo Wikipedia tiếng Việt) Vậy nên theo bản thân tôikhả năng ứng dụng và hiệu quả của phương pháp sử dụng bản đồ tư duy vào một sốbài thuộc phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12 là rất lớn
Trong nhiều năm qua, khi giảng dạy Địa lí 12 để thay đổi không khí căng thẳngcủa giờ học, tôi đã mạnh dạn hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng bản đồ tư duy
và bước đầu tạo được một không khí học tập sôi nổi, phát huy tính chủ động sáng tạo
của học sinh để tìm ra kiến thức một cách nhẹ nhàng Vì vậy tôi manh dạn chọn đề tài
“ Nâng cao hiệu quả dạy học một số bài trong phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12 bằng phương pháp sử dụng bản đồ tư duy” làm sáng kiến kinh nghiệm Rất mong sự đóng
góp ý kiến của bạn bè, đồng nghiệp để đề tài đưa vào sử dụng có hiệu quả hơn
1.2 Tính mới của đề tài
Vấn đề dạy học địa lí bằng phương pháp bản đồ tư duy hay ở nhiều nghiên cứukhác còn gọi là sơ đồ tư duy là một trong những nội dung đã được nhiều ngườinghiên cứu, đây còn là nội dung được đưa vào tập huấn cho giáo viên THPT từnhững năm trước đây Tuy nhiên để áp dụng vào trong thực tế dạy học địa lí thì rất ítngười thực hiện được vì đòi hỏi phải có sự đầu tư lớn cả về công sức, thời gian và kĩ
Trang 4thuật thì phương pháp mới đem lại hiệu quả cao Mặt khác các đề tài nghiên cứu vềvấn đề này thường chỉ đưa ra những gợi ý chung cho việc sử dụng bản đồ tư duytrong dạy học địa lí cho các khối lớp 10,11, 12 hoặc thường tập trung nhiều vào phần
ôn tập trong chương trình Còn việc nghiên cứu đưa phương pháp bản đồ tư duy vàomột số bài cụ thể trong địa lí lớp 12 thì từ trước đến nay chưa có ai nghiên cứu
Với sáng kiến này bản thân tôi đã đưa ra một cách cụ thể những nội dung, cáchthức có thể đưa vận dụng phương pháp bản đồ tư duy vào trong một số bài ở phần địa
lí tự nhiên - Địa lí 12 nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Qua đó giáo viên đưa họcsinh tiếp cận những cách tiếp thu bài một cách chủ động nhớ lâu hơn các kiến thức,phần nào phát huy được tính sáng tạo của các em
Đây là đề tài mà bản thân tôi đã xác định sẽ nghiên cứu từ đầu năm học
2020-2021 nên chỉ mới dừng lại ở một số bài thuộc phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12 chứchưa mở rộng nhiều sang các nội dung, khối lớp khác Hi vọng với những kết quả đạtđược từ đề tài này trong các năm học tiếp theo bản thân sẽ áp dụng rộng rãi hơn trongchương trình Địa lí THPT
2 Phần nội dung2.1 Thực trạng về vấn đề sử dụng phương pháp bản đồ tư duy trong giảng dạy địa lí ở THPT.
2.1.1 Khả năng ứng dụng phương pháp bản đồ tư duy trong dạy học Địa lí 12 Phần địa lí tự nhiên.
-Trong thực tế từ lâu phương pháp bản đồ tư duy đã được sử dụng nhiều tronggiảng dạy địa lí ở các trường phổ thông Trước đây, thường các một số tiết học, hoặctiết ôn tập chương, học kì một số giáo viên cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu đồ,
Trang 5… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của giáo viên hoặc của tài liệu,chứ không phải do học sinh tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảngbiểu, sơ đồ đó đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét
Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triển khaigiảng dạy theo bản đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc sử dụng bản
đồ tư duy trong dạy học địa lí bước đầu tạo một không khí sôi nổi, hào hứng của cảthầy và trò trong các hoạt động dạy học của nhà trường, là một trong những nội dung
quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang đẩy mạnh triển khai Tuy nhiên, để sử dụng
phương pháp này thực sự có hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải có sự đầu tư lớn về côngsức củng như phải nắm bắt được khả năng nhận thức của học sinh từng lớp dạy Hiệnnay với sự phát triển của khoa học công nghệ nhiều phần mềm vẽ bản đồ tư duy đã rađời hỗ trợ rất lớn cho giáo viên trong việc thiết kế các bản đồ tư duy phục cho các tiếtdạy của mình như phần mềm iMindMap Vì vậy có thể nói sử dụng phương pháp bản
đồ tư duy trong dạy học địa lí ở các trường THPT có thể được sử dụng rộng rãi hơn
và mang lại hiệu quả cao hơn
Với bản thân tôi nhận thấy rằng phương pháp bản đồ tư duy là một trong nhữngphương pháp giảng dạy có nhiều ưu điểm, kích thích được tính sáng tạo tự học của họcsinh, đồng thời đòi hỏi giáo viên không ngừng tìm tòi suy nghĩ trong suốt quá trình dạyhọc Vì vậy tôi tự lập kế hoạch giảng dạy cho từng tiết học bằng phương pháp này.Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay vớinhững màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp học sinh có thể nắmbắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tại lớp học Sau khi học sinh tự thiếtlập sơ đồ tư duy kết hợp việc thảo luận nhóm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của giáo viên dẫnđến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên
Đối với phần Địa lí tự nhiên 12 trình bày để học sinh hiểu được các đặc điểm,quy luật các mối quan hệ về các yếu tố, thành phần tự nhiên của Việt Nam Các vấn
đề đó luôn có mối quan qua lại, nhân quả, hệ tương hỗ lẫn nhau, nếu dùng phươngpháp sử dụng bản đồ tư duy ở một số phần trong một số bài sẽ hiệu quả hơn so vớicách dạy thông thường Cùng một nội dung và dưới sự hướng dẫn của giáo viên các
em có thể vẽ bản đồ, thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắctùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình để bài học trở nên
dễ thuộc, dễ hiểu, dễ khắc sâu kiến thức hơn
Đặc biệt trong năm học 2020 -2021, chương trình địa lí 12 cũng có nhiều thayđổi, các tiết học được phân phối, kết hợp lại với nhau một cách lô gic hơn, nhiềuphần, nội dung được tinh giảm do đó việc giáo viên lên lớp có thể sử hướng dẫn học
sử dụng các bản đồ tư duy trong quá trình học của mình cũng dễ được thực hiện hơn
2.1.2 Thực trạng về vấn đề sử dụng phương pháp bản đồ tư duy trong giảng dạy địa lí 12 - phần Địa lí tự nhiên ở THPT.
Để nghiên cứu về đề tài này bản thân tôi đã tiến hành khảo sát về thực trạngvấn đề sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học địa lí THPT nói chung và Địa lí 12 -phần Địa lí tự nhiên nói riêng qua một số giáo viên và học sinh Việc khảo sát chủ
Trang 6yếu được tiến hành bằng phương pháp phỏng vấn đối với một số đồng nghiệp dạy Địa
lí tại Quảng Bình và các học sinh trên địa bàn huyện tôi đang giảng dạy Thông quakhảo sát có thể nhận thấy thực trạng về vấn đề sử dụng phương pháp bản đồ tư duytrong giảng dạy địa lí như sau:
Đa số giáo viên trong quá trình giảng dạy Địa lí ở các trường THPT khôngquan tâm nhiều đến việc sử dụng bản đồ tư duy trong quá trình giảng dạy của mình.Nếu có giáo viên chỉ sử dụng một số bản đồ tư duy ở dạng đơn giản chứ chưa thực sựđầu tư đi sâu nghiên cứu Một số ít có sử dụng các bản đồ tư duy nhưng chủ yếu làtrong các tiết ôn tập còn các tiết giảng dạy bài mới thì ít khi sử dụng và thông thườngthầy cô lấy lại những bản đồ tư duy có sẵn trên các trang internet để sử dụng
Về phía học sinh, đa số các em cũng cho rằng trong các tiết dạy thầy cô ít khi
sử dụng các bản đồ tư duy, nếu có thì đó là các bản đồ tư duy do thầy cô làm sẵn các
em chép theo hoặc điền vào một vài nội dung theo yêu cầu của giáo viên Các emkhông được hướng dẫn cụ thể về cách thiết lập một bản đồ tư duy để học Một vàihọc sinh có biết về bản đồ tư duy chủ yếu là do các em tự tìm tòi trên các trangInternet, học hỏi qua các bản đồ tư duy có sẵn rồi làm theo, còn thực sự bản thân các
em không nắm rỏ về kĩ thuật vẽ các bản đồ tư duy
Nguyên nhân chủ yếu của việc giáo viên còn ít sử dụng bản đồ tư duy trongdạy học địa lí 12 thì theo các giáo viên được hỏi đều cho biết bản thân vẫn nhận thấy
sử dụng các bản đồ tư duy trong dạy học địa lí, đặc biệt là phần Địa lí tự nhiên - Địa
lí 12 sẽ có hiệu quả tốt cho quá trình nhận thức và ghi nhớ của học sinh Tuy nhiênkhó khăn ở đây là để xây dựng được các bản đồ tư duy sinh động, logic đòi hỏi nhiềuthời gian, phải có năng khiếu hoặc có hiểu biết sâu về công nghệ thông tin… Mặtkhác nếu để hướng dẫn học sinh thực hiện được cũng cần bố trí thời gian phụ đạothêm cho các em về cách thức thực hiện trên giấy hoặc hướng dẫn các em sử dụngcác phần mềm trên máy tính để xây dựng riêng cho mình các bản đồ tư duy phục vụquá trình học tập trên lớp và ở nhà Trong khi đó hiện nay, công việc của giáo viênngoài giảng dạy còn rất nhiều các công tác kiêm nhiệm, sổ sách … nên việc tìm hiểuthêm các nội dung này vẫn chưa sắp xếp được Còn đối với học sinh 12 là học sinhcuối cấp các em cần rất nhiều thời gian để học tập, ôn thi … do đó bố trí phụ đạothêm hoặc giao cho các em tự nghiên cứu thêm các nội dung về bản đồ tư duy thì các
em cũng không có hứng thú lắm, các em chấp nhận lối học truyền thống ghi nhớ máymóc đối với bộ môn Địa lí
Từ những thực trạng trên, bản thân tôi nhận thấy để thực hiện được việc đưaphương pháp sử dụng bản đồ tư duy vào trong dạy học phần Địa lí tự nhiên- Địa lí 12giáo viên cần phải xây dựng được một kế hoạch lâu dài và cần phải đầu tư nhiều côngsức hơn ngoài các tiết dạy theo quy định ở trong chương trình Địa lí 12 Quan trọnghơn cả là giáo viên cần để học sinh thấy được khi học theo phương pháp này sẽ đemlại hiệu quả cao hơn cho các em, từ đó các em có sự phối hợp, cộng tác tìm tòi cùngvới giáo viên để việc thực hiện quá trình dạy học đạt kết quả tốt nhất
2.2 Nội dung, biện pháp thực hiện, các giải pháp của sáng kiến.
2.2.1 Cơ sở lí luận.
Trang 7* Bản đồ tư duy là gì?
Bản đồ tư duy (Mindmap) là phương pháp được đưa ra để tận dụng khả năng
ghi nhận hình ảnh của bộ não Đây là cách để ghi nhớ chi tiết, để tổng hợp, hay để
phân tích một vấn đề ra thành một dạng của lược đồ phân nhánh Khác với máy tính, ngoài khả năng ghi nhớ kiểu tuyến tính (ghi nhớ theo 1 trình tự nhất định chẳng hạn như trình tự biến cố xuất hiện của 1 câu truyện) thì não bộ còn có khả năng tạo
sự liên kết giữa các dữ kiện với nhau Phương pháp này khai thác cả hai khả năng
này của bộ não
Đây là một kĩ thuật để nâng cao cách ghi chép Bằng cách dùng bản đồ tư duy,tổng thể của vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình vẽ, trong đó các đối tượng liên hệvới nhau bằng các đường nối Với cách biểu diễn như vậy, các dữ liệu được ghi nhớ
và hấp thụ dễ dàng và nhanh chóng hơn Thay vì dùng chữ viết để miêu tả một chiều, Bản đồ tư duy biểu thị toàn bộ cấu trúc chi tiết của một đối tượng bằng hình
ảnh hai chiều Nó chỉ ra dạng thức của đối tượng, sự quan hệ tương hỗ giữa các
khái niệm có liên quan và cách liên hệ giữa chúng với nhau bên trong của một vấn đề lớn
* Một số chú ý khi tạo bản đồ tư duy
+ Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Tại sao lại phải dùng hình ảnh? Vìmột hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp bạn sử dụng trí tưởng tượng củamình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp chúng ta tập trung được vào chủ đề và làmcho chúng ta hưng phấn hơn
+ Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hìnhảnh
+ Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh nhánh cấphai đến các nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến nhánh cấp hai,… bằng cácđường kẻ Các đường kẻ càng ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm hơn,dày hơn Khi chúng ta nối các đường với nhau, bạn sẽ hiểu và nhớ nhiều thứ hơn rấtnhiều do bộ não của chúng ta làm việc bằng sự liên tưởng
+ Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ
+ Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu sắc,…)
+ Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổchức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều
+ Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm
* Ý nghĩa của việc sử dụng bản đồ tư duy( BĐTD) trong dạy học Địa lí THPT.
Việc phát triển tư duy cho học sinh luôn là một trong những ưu tiên hàng đầucủa mục tiêu giáo dục Để hướng học sinh có cách thức học tập tích cực và tự chủ,chúng ta không chỉ cần giúp các em khám phá các kiến thức mới mà còn phải giúpcác em hệ thống được những kiến thức đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thểhiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về cácmặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…
Trang 8Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Bản
đồ tư duy (BĐTD)
BĐTD được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường,lớp học Giáo viên và học sinh có thể thực hiện BĐTD trên bảng phấn, trên vở, trêngiấy, bìa, bảng phụ,… hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm Khai thác tính năng
và sử dụng BĐTD có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạy học và ứngdụng công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực
Sử dụng thành thạo và linh hoạt BĐTD trong dạy học sẽ mang lại nhiều kết quảtốt và đáng khích lệ Học sinh học được phương pháp học tập, tăng tính chủ động,sáng tạo và phát triển tư duy Với học sinh, việc tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huytối đa tính sáng tạo, lôi cuốn học sinh tham gia vào bài giảng, tạo điều kiện phát triểnnăng khiếu hội họa, sở thích của học sinh…qua đó, các em tự chiếm lĩnh kiến thứcmới một cách nhẹ nhàng, tự nhiên với hứng thú học tập lớn Với các bài tập nhóm, sửdụng BĐTD còn giúp các em biết cách lập kế hoạch, phân công công việc, hợp tác đểhoàn thành yêu cầu của giáo viên
Giáo viên sử dụng BĐTD để hệ thống kiến thức một cách khoa học và logic,nội dung bài học được thể hiện trên bản đồ một cách trực quan mà không bị bỏ sót ý.Không những thế, sử dụng BĐTD còn giúp giáo viên tạo ra các hình thức học tậpkhác nhau, sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, phối hợp sử dụng các thiết bịdạy học với nhau…góp phần thiết thực vào việc đổi mới phương pháp dạy học hiệnnay
BĐTD có mối quan hệ chặt chẽ và thống nhất với sách giáo khoa Sách giáokhoa là cơ sở để học sinh tiếp nhận kiến thức, cùng với việc sử dụng và khai thác kiếnthức từ thiết bị dạy học giúp học sinh hiểu bài và thể hiện lại sự hiểu biết ấy thôngqua BĐTD Đây còn là một kênh thông tin phản hồi rất thiết thực từ học sinh đối vớigiáo viên Giáo viên có thể dựa vào đó để nắm bắt được lượng thông tin mà học sinhtiếp nhận được, từ đó có hướng điều chỉnh đối với cả học sinh và cách dạy của chínhmình cho phù hợp
2.2.2 Một số cách thức sử dụng BĐTD trong dạy học Địa lí THPT- Vận dụng vào một số bài cụ thể ở phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12
2.2.2.1 Một số cách thức hướng dẫn học sinh quy trình thực hiện và thiết kế bản đồ tư duy.
Trong chương trình địa lí THPT nói chung và Địa lí 12 nói riêng, các tiết họcchỉ dành để trang bị kiến thức, thực hành, ôn tập và kiểm tra vì vậy để học sinh nắmđược các nội dung, quy trình xây dựng một bản đồ tư duy thì giáo viên cần bố tríngoài thời gian lên lớp của các tiết Địa lí trong chương trình học Xác định được điều
đó, ngay từ đầu năm học khi được giao nhiệm vụ giảng dạy Địa lí ở 3 lớp 12 củatrường bản thân tôi đã chọn 2 trong số 3 lớp làm thí điểm áp dụng phương pháp sửdụng bản đồ tư duy trong dạy học phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12 Sau khi chọn cáclớp thí điểm, tôi đã xây dựng kế hoạch để hướng dẫn học sinh làm quen dần và hướngdẫn quy trình xây dựng các bản đồ tư duy cho các em
Trang 9Bước 1: Giáo viên chọn mổi lớp 5 học sinh (có thể chọn những học sinh học
khá, giỏi hoặc yêu thích môn học) để tập huấn quy trình xây dựng một bản đồ tư duy
Quy trình xây dựng sơ đồ tư duy: Theo Tony Buzan có 7 bước để lập Sơ đồ
tư duy:
– Bước 1: Bắt đầu từ trung tâm của một tờ giấy trắng kéo sang một bên vì bắt đầu từtrung tâm cho não sự tự do để trải rộng một cách chủ động và để thể hiện phóngkhoáng hơn, tự nhiên hơn
– Bước 2: Dùng một hình ảnh, bức tranh (hay từ ngữ) cho ý tưởng trung tâm mộthình ảnh có giá trị ngàn lời vì nó huy động rất nhiều kỹ năng tư duy trên vỏ não: màusắc, hình thể, đường nét, kích thước, kết cấu, nhịp điệu thị giác, và đặc biệt là sựtưởng tượng
– Bước 3: Nối các nhánh tới hình ảnh trung tâm, và nối các nhánh cấp hai, cấp ba vớinhánh cấp một và cấp hai….vì não làm việc bằng sự liên tưởng, nối các nhánh lại sẽhiểu và nhớ nhiều thứ dễ dàng hơn rất nhiều
– Bước 4: Vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng vì đường thẳng mang lại sự buồn tẻcho não, giống như các nhánh cây, các đường cong có tổ chức sẽ lôi cuốn và thu hút
sự chú ý của mắt hơn rất nhiều
– Bước 5: Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình ảnh.Màu sắc mang đến cho sơ đồ tư duy những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống
và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo
– Bước 6: Sử dụng một từ khóa trong mỗi dòng Từ khóa (key word) là những kháiniệm trọng tâm mà từ đó hàng loạt các khái niệm khác được triển khai
– Bước 7: Dùng những hình ảnh xuyên suốt Hình ảnh: bao gồm tất cả các hình vẽ,biểu tượng, kí hiệu, tranh ảnh, video…
Sau khi đã tập huấn xong cho các em, giáo viên yêu cầu các em về phổ biến lạicho các bạn học sinh lớp thông qua các buổi sinh hoạt 15 phút đầu giờ hoặc thiết lậpcác nhóm lớp để trao đổi thông qua các mạng xã hội như Facebook, Zalo, messenger
…Trong thời gian 1 tuần yêu cầu các lớp phải nắm được các quy trình đó để có thểthực hiện được 1 bản đồ tư duy đơn giản nhất
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh các cách thiết kế Bản đồ tư duy.
Ở bước này giáo viên có thể tiếp tục sử dụng cách như bước 1 là tập huấn cho 1nhóm học sinh rồi sau đó các em về triển khai cho lớp mình Hoặc giáo viên có thểtrực tiếp thông qua nhóm lớp trên các mạng xã hội Facebook, Zalo, messenger… đểtrực tếp trao đổi hướng dẫn các em thực hiện, kịp thời chỉ ra được những vấn đề màcác em làm được và chưa làm được Đối với việc hướng dẫn học sinh thiết kế 1 bản
đồ tư duy giáo viên nên đi từ những dạng đơn giản đến những dạng phức tạp hơn Cụthể như sau:
Trước hết cần hướng dẫn học sinh thiết kế Bản đồ tư duy thủ công:
Trang 10Sơ đồ tư duy có thể được sử dụng rộng rãi ở các trường học, nó có thể được thiết kếthủ công đơn giản trên bảng hoặc trên giấy.
Trên bảng: với một ít phấn màu các loại khác nhau, giáo viên có thể cùng họcsinh lần lượt thể hiện các ý lên bản đồ tư duy bởi các màu khác nhau, và những ýđược triển khai từ một nội dung thì có màu giống nhau
Trên giấy: Giáo viên và học sinh có thể sử dụng các khổ giấy lớn, bé khác nhaucùng với bút chì, bút màu để vẽ bản đồ tư duy Ngoài ra học sinh có thể tự thiết kếbản đồ tư duy vào vở thể hiện nội dung bài học
Sau khi học sinh đã nắm được quy trình và thiết kế được các sơ đồ thủ cônggiáo viên có thể hướng dẫn các em tìm tòi thiết kế bản đồ tư duy bằng một số phầnmềm tin học Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh vào các phần mềm sau để thiết kế
các sơ đồ tư duy: Phần mềm Buzan’s iMindmap™: một phần mềm thương mại, tuy
nhiên có thể tải bản dùng thử 30 ngày Phần mềm do công ty Buzan Online Ltd thựchiện Đây là một phần mềm rất hữu hiệu bởi các tính năng ưu việt như linh hoạt, dễtrình chiếu, có thể xuất sang powerpoint hay sang ảnh để gắn vào word Hiện nayphần mềm inmindmap được sử dụng nhiều nhất là phần mềm mindmap 6.01 Trangchủ tại www.imindmap.com Phần mềm Inspiration: sản phẩm thương mại của công
ty Inspiration Software, Inc Sản phẩm có phiên bản dành cho trẻ em (các em từ mẫugiáo đến lớp 5) rất dễ dùng và nhiều màu sắc Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủtại www.inspiration.com Phần mềm Visual Mind: sản phẩm thương mại của công tyMind Technologies Phần mềm dễ sử dụng và linh hoạt trong sắp xếp các nút chứa từkhóa Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tại www.visual-mind.com Phần mềm
FreeMind: sản phẩm hoàn toàn miễn phí, được lập trình trên Java Các icon chưa
được phong phú, tuy nhiên chương trình có đầy đủ chức năng để thực hiện mindmapping Trang chủ tại: http://freemind.sourceforge.net/wiki/index.php/Main_Page
Sau khi thực hiện các bước giáo viên có thể giao cho học sinh một vài bài tậpđơn giản để các em thực hiện trên cơ sở nhận xét đánh giá cụ thể của giáo viên
2.2.2.2 Một số cách thức sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 12.
Sau khi đã hướng dẫn học sinh cách thực thiết kế một bản đồ tư duy, trong cáctiết học tiếp theo giáo viên nên cho học sinh thực hành trong các tiết học Đối với bản
đồ tư duy giáo viên có thể sử dụng được trong suốt quá trình dạy học của mình Tuynhiên cần có sự cân nhắc cụ thể với nội dung nào thì nên áp dụng hình thức đó tránhtrường hợp sử dụng quá nhiều khiến học sinh cảm thấy áp lự hoặc quá nhàm chán khi
đó hiệu quả của phương pháp này sẽ không còn Với bản thân tôi trong các năm họctrước và năm học này tôi thường dùng phương pháp sử dụng bản đồ tư duy vàonhững quá trình lên lớp như sau:
* Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ
Vì thời gian kiểm tra bài cũ lúc đầu giờ không nhiều chỉ khoảng 5 - 7 phút nênyêu cầu của giáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so
Trang 11sánh…để trả lời câu hỏi Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một phần nộidung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi Giáo viên sẽ chấm điểmtuỳ vào mức độ thuộc bài của học sinh Cách làm này vô tình để nhiều học sinh rơivào tình trạng học vẹt, đọc thuộc lòng mà không hiểu Do đó, cần phải có sự thay đổitrong việc kiểm tra, đánh giá nhận thức của học sinh, yêu cầu đặt ra không chỉ kiểmtra “phần nhớ” mà cần chú trọng đến “phần hiểu” Cách làm này vừa tránh được việchọc vẹt, vừa đánh giá chính xác học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng học tập Sửdụng BĐTD vừa giúp giáo viên kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của học sinhđối với bài học cũ Các bản đồ được giáo viên đưa ra ở dạng thiếu thông tin, yêu cầuhọc sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánhthông tin với từ khoá trung tâm.
Đối với phần Địa lí tự nhiên lớp 12, ví dụ sau khi: Vị trí địa lí và phạm vi lãnhthổ bài tiếp theo khi kiểm tra bài cũ giáo viên yêu cầu học sinh vẽ bản đồ tư duy thểhiện đặc vị trí địa lí và ý nhĩa của vị trí địa lí Việt Nam Qua đó giúp học sinh ghi nhớ
và khắc sâu hơn kiến thức của bài học, GV có thể cùng 1 lúc gọi 2 HS lên bảng đểlàm Như vậy có thể giảm bớt được thời gian đồng thời vừa có sản phẩm để giáo viên
và học sinh cùng so sánh đối chiếu Thông qua các bản đồ tư duy này giáo viên cũngphần nào đánh giá được mức độ nắm kiến thức và xâu chuỗi các kiến kiến thức trongtừng bài học của học sinh từ đó có định hướng dạy học cho mình trong các tiết tiếptheo
Hình ảnh bản đồ tư duy học sinh tự vẽ lên bảng trong phần kiểm tra bài cũ
* Sử dụng BĐTD trong việc giảng bài mới
Sử dụng BĐTD là một gợi ý cho cách trình bày mới Giáo viên thay vì gạchđầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng BĐTD để thể hiện được 1 phầnhoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan Toàn bộ nội dung cần truyềnđạt đến học sinh được thâu tóm trên bản đồ mà không bị sót ý Học sinh thay vì cắm
Trang 12cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quan trọng, sơ đồ hoá chúng bằng các mốiquan hệ và thể hiện lại theo cách hiểu của mình Với cách học này cả giáo viên vàhọc sinh đều phải tham gia vào quá trình dạy học tích cực hơn Giáo viên vừa giảngbài vừa thể hiện trên BĐTD hoặc vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức vừahoàn thành BĐTD Học sinh được nghe giảng, nhìn bản đồ, trả lời câu hỏi, đọc sáchgiáo khoa, ghi chép…sự tập trung chú ý được phát huy, cường độ học tập theo đócũng được đẩy nhanh, học sinh học tập tích cực hơn.
Trước hết để lự chọn nội dung để hướng dẫn học sinh thiết kế các sơ đồ tư duytrong việc truyền thụ kiến thức mới thì người giáo viên cần có sự lựa chọn cân nhắcthật kĩ để đảm bảo được trong khoảng thời gian quy định các em có thể hoàn thiệnđược nhiệm vụ được giao Tùy vào nội dung của từng bài học giáo viên có sự chọnlọc trong việc sử dụng bản đồ tư duy cho từng phần hay toàn bài.Với phần Địa lí tựnhiên - Địa lí 12 do dung lượng kiến thức của các bài tương đối lớn một bài có thểđược chia ra làm nhiều tiết (2,3 tiết) vì vậy tôi thường chọn cách sử dụng bản đồ tưduy trong một phần của bài học (thường sẽ gắn với 1 yếu tố hoặc 1 thành phần tựnhiên nào đó) như vậy để đảm bảo tính vừa sức đối với các em tránh tình trạng quátập trung vào phương pháp nhưng kiến thức học sinh lại không nắm được
Về hình thức tổ chức dạy học nên kết hợp thực hiện bản đồ tư duy để với thảoluận theo các nhóm nhỏ và để các em trình bày luôn trên giấy Như vậy sẽ tiết kiệmđược thời gian thực hiện và phát huy được năng lực làm việc nhóm, sự phối hợp họctập của tất cả các học sinh trên lớp Mổi học sinh sẽ có ý tưởng riêng và sau đó đi đếnthống nhất thực hiện một bản đồ tư duy chung Tuy nhiên vấn đề cần lưu ý ở đâytrong quá trình học sinh làm việc nhóm giáo viên phải bao quát lớp, kịp thời phát hiệncác nhân tố tích cực và chưa tích cực trong các nhóm học sinh để kịp thời nhắc nhở,động viên các em cùng làm tránh trường hợp một số em không tham gia hoạt độngnhóm Để tiết học có hiệu quả hơn, đối với những tiết dạy có sử dụng bản đồ tư duygiáo viên cần dặn dò học sinh chuẩn bị thêm các dụng cụ hỗ trợ như bút màu, giấy vẽ,tranh ảnh…
Một số ví dụ cụ thể:
Trong phần Địa lí tự nhiên 12 năm học 2020 -2021 thì bài đất nước nhiều đồinúi được ghép với bài 13 (thực hành), và bố trí làm 3 tiết trong đó tiết thứ 2 chủ yếutập trung vào nội dung khu vực địa hình đồi núi Vì vậy, tôi chọn nội dung này để yêucầu học sinh thiết kế một bản đồ tư duy để phần nào thấy rỏ hơn sự khác nhau giữacác khu vực địa hình đồi núi ở nước ta (Giáo án và các sản phẩm minh chứng sẽđược minh họa ở phần sau)
Hay trong tiết thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa tiết 1 phần gió mùa, ở nhữngnăm học trước khi dạy phần này đa số học sinh đều cho rằng nội dung nhiều khó nhớ
và khó hiểu Vì vậy, năm học này tôi đã yêu cầu học sinh nghiên đọc kĩ nội dung này
ở nhà, sau đó đến lớp cụ thể hóa các nội dung trên bản đồ tư duy theo gợi ý về nộidung của giáo viên:
Bước 1: Giáo viên hướng dẫn chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh: Dựa vào
sách giáo khoa trang 40,41,42 và các hình 9.1, 9.2 hãy thiết lập một bản đồ tư duy
Trang 13trên giấy thể hiện các loại gió mừa ở Việt Nam, trong đó làm rỏ các đặc điểm sau củatừng loại gió:
- Ảnh hưởng của gió đến khí hậu Việt Nam
+ Hình thức thảo luận theo nhóm 6- 8 học sinh
Bước 2: Học sinh tiến hành thảo luận và trình bày lên giấy thành một bản đồ tư
duy với các nội dung như hướng dẫn của giáo viên
Bước 3: Gọi các nhóm lên dán sản phẩm của mình lên bảng, gọi 1 đến 2 nhóm
lên thuyết trình sản phẩm của nhóm minh Các nhóm còn lại lắng nghe nhận xét
Bước 4: Giáo viên chốt ý, nhận xét tinh thần thái độ, kết quả làm việc của các
nhóm có thể đánh giá bằng điểm với các nhóm có sản phẩm tốt nhất
Sản phẩm của một nhóm
* Sử dụng BĐTD trong việc củng cố kiến thức
Sử dụng BĐTD để củng cố kiến thức bài học là vệc làm rất có hiệu quả Giáoviên sử dụng BĐTD để thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài học, tránh bị bỏsót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm Học sinh sử dụng BĐTD để thể hiện lại sựhiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thông tinphản hồi mà qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh, định hướng chotừng học sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình cho phù hợp
Với việc sử dụng bản đồ cho phần cũng cố thì giáo viên nên cân nhắc về mặtthời gian và dung lượng kiến thức bài học để lựa chọn cách đưa bản đồ tư duy vàolàm sao cho phù hợp Nếu thời gian của tiết học còn nhiều, trong khi kiến thức bàihọc ít thì nên để học sinh tự thiết kế bản đồ tư duy Nếu bài học nhiều kiến thức thìdạng bài tập thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào BĐTD Giáo viên sẽ đưa sẵnmột bản đồ tư duy còn thiếu các nội dung, các thông tin, những phần còn thiếu này sẽ
Trang 14bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức và lưu ý đếntrọng tâm của bài học.
Ví dụ cụ thể: Khi dạy bài “Thiên nhiên phân hóa đa dạng” sau tiết 2 có thể sử
dụng 1 bản đồ tư duy nhưng còn trống một số nội dung yêu cầu học sinh dựa vào bàihọc để hoàn thiện các ý còn lại Qua đó lần nữa khắc sâu hơn các kiến thức cho họcsinh
Bản đồ tư duy trống trong phần bài tập củng cố cho học sinh
* Sử dụng BĐTD để ra bài tập về nhà
Vì làm bài tập về nhà sẽ có nhiều thời gian và điều kiện để tìm kiếm tài liệu nênbài tập về nhà mà giáo viên giao cho học sinh (hoặc nhóm học sinh) trước hết phảigắn với nội dung bài học và trong điều kiện cho phép (trình độ học sinh, thời gian,kinh tế…) Yêu cầu đối với bài về nhà cũng cần khó hơn, phức tạp hơn và cần sự đầu
tư lớn hơn (cả kênh chữ, kênh hình, màu sắc, lượng thông tin…), qua đó còn thể hiện
cả tính sáng tạo và sự tích cực tìm kiếm tài liệu học tập của học sinh Bài tập về nhànên thiên về tính mở nên giáo viên cần định hướng cho học sinh cách tìm kiếm thôngtin từ các nguồn tài liệu, đặc biệt là từ mạng Internet bằng cách cung cấp cho học sinhmột số trang web thông dụng và chuẩn xác
Ví dụ cụ thể: Sau khi dạy xong bài “ Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa” giáo
viên yêu cầu học sinh về nhà vẽ bản đồ tư duy thể hiện tính chất nhiệt đới của cácthành phần tự nhiên và ảnh hưởng của nó Với dạng bài tập này giúp học sinh có thể
hệ thống hóa kiến thức các tiết học theo cach riêng của cá nhân, biến các kiến thứckhi học trên lớp thành kiến thức riêng theo tư duy logic củ cá nhân
Trang 15Hoặc khi dạy xong bài “ Thiên nhiên phân hóa đa dạng” tiết 1,2 giáo viên cóthể yêu cầu học sinh thực hiện trên các phần mềm vẽ bản đồ tư duy để thiết kế 1 bản
đồ tư duy cho bài học
Tùy theo trình độ của học sinh để giáo viên có thể đưa ra các bài tập thích hợp.Với học sinh trung bình giáo viên nên yêu cầu các em vẽ lên giấy là được Còn đóivới học sinh khá giỏi hoặc yêu thích công nghệ thông tin nên đưa ra cho các emnhững yêu cầu cao hơn là thiết kế trên các phần mềm
Trang 16Ảnh bản đồ tư duy trong bài tập về nhà của một học sinh ( vẽ trên giấy)
Trang 17Bản đồ tư duy được học sinh thiết kế trên phần mềm mindmap
* Sử dụng BĐTD để tổng hợp kiến thức 1 chủ đề
Dùng BĐTD có thể thể hiện một lượng thông tin nhỏ đến lớn và rất lớn Tương
tự, giáo viên và học sinh có thể thể hiện 1 phần nội dung bài học, 1 bài học hoặcnhiều bài học, 1 chương kiến thức Vấn đề là các nội dung này có điểm chung vớinhau, có mối quan hệ với nhau thông qua từ khóa Tùy theo mục đích sử dụng mà cóthể thiết kế BĐTD trong giờ học thông thường, trong giờ kiểm tra, giờ thực hành, ôntập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1 phần kiến thức Với bài tập này, giáo viên cóthể cùng học sinh làm ngay tại lớp hoặc là bài tập giao về nhà cho học sinh, nhómhọc sinh
Riêng với chương trình Địa lí 12 năm học 2020-2021, có nhiều bài có được sắpxếp lại trong 2 đến 3 tiết dạy vì vậy có thể xây dựng thành các chủ đề Đối với phầnđịa lí tự nhiên trong kì 1, tổ chuyên môn cũng đã xây dựng 1 chủ đề dạy học đó làchủ đề “ Đất nước nhiều đồi núi” Trong quá trình thực hiện chủ đề dạy học này bảnthân tôi cũng đã yêu cầu hoạc sinh trong 1 số hoạt động và phần cũng cố kiến thức đãxây dựng các bản đồ tư duy (sẽ được minh họa ở nội dung sau của sáng kiến)
Việc xây dựng BĐTD đối với một chủ đề đòi hỏi giáo viên và học sinh phải có
sự tổng hợp, xâu chuỗi kiến thức một cách logic chặt chẽ đồng thời thấy được mốiliên hệ giữa các thành phần, đối tượng địa lí tự nhiên khác nhau chứ không phải làcách sắp xếp liệt kê các đơn vị kiến thức Vì vậy, ở sáng kiến này tác giả không đi sâuvào nghiên cứu và triển khai rộng, chỉ tiến hành thử nghiệm đối với một số học sinhkhá, giỏi
2.2.3 Các bước tiến hành hoạt động dạy học trên lớp với Bản đồ tư duy (BĐTD)
Sử dụng BĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi xây dựngkiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễnđạt riêng của mỗi người, BĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học
