NỘI DUNG
Cơ sở vấn đề nghiên cứu
1.1 Khái quát về hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp
Hoạt động trải nghiệm và học gắn liền với thực tế cuộc sống là nội dung quan trọng trong giáo dục hiện đại Giáo dục ngày nay cần giúp người học phát triển các năng lực thiết yếu của thế kỷ 21, được tóm gọn trong 4 chữ "C".
Critial thinking (Tư duy phản biện)
Trong những năm gần đây, Việt Nam đang tiến dần vào hội nhập giáo dục toàn cầu Nghị quyết số 29/NQTW ngày 4 tháng 11 năm 2013 nhấn mạnh việc phát triển toàn diện con người Việt Nam, khuyến khích tiềm năng và khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân Mục tiêu là tạo ra phương thức học tập hiệu quả, kết nối lý thuyết với thực tiễn, giúp học sinh đạt được tri thức và kinh nghiệm đa dạng Điều này không chỉ nâng cao chất lượng giáo dục mà còn phát triển toàn diện về kiến thức, kỹ năng và phẩm chất cho học sinh.
Trong tài liệu Định hướng đổi mới Chương trình và Sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015, nhấn mạnh việc cải cách chương trình và SGK nhằm phát triển phẩm chất và năng lực cho người học, đảm bảo tính hiện đại và phù hợp với xu thế giáo dục toàn cầu Quan điểm này cần được duy trì xuyên suốt trong chương trình và nội dung dạy - học trải nghiệm.
Về yêu cầu cần đạt, chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng nêu rõ:
Chương trình giáo dục phổ thông nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất quan trọng như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm.
Chương trình giáo dục phổ thông nhằm hình thành và phát triển cho học sinh nhiều năng lực quan trọng, bao gồm năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo Ngoài ra, chương trình còn chú trọng đến năng lực ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ và thể chất, từ đó góp phần phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu của học sinh.
Theo Mục IX Chương trình tổng thể, năm phẩm chất cần đạt trong giáo dục bao gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm Đặc biệt, phẩm chất "Trách nhiệm" của học sinh được nhấn mạnh, thể hiện rằng chỉ khi một người có trách nhiệm với hành động của mình, họ mới thực sự trưởng thành và có thể cống hiến cho xã hội tốt đẹp hơn.
Dạy học trải nghiệm đã được chứng minh là có khả năng phát triển phẩm chất cho học sinh THPT, trong đó "Trách nhiệm" là một trong năm phẩm chất quan trọng theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
1.2 Các khái niệm cơ bản
Trải nghiệm là quá trình khám phá và thu thập kiến thức, kỹ năng, phẩm chất nhân cách, tình cảm, thái độ và ý chí thông qua thực tiễn cuộc sống, từ đó rút ra những bài học quý giá cho bản thân.
Hoạt động trải nghiệm là những hoạt động giáo dục gắn liền với kinh nghiệm và cuộc sống, giúp học sinh phát triển sự sáng tạo Những hoạt động này chú trọng vào tính tự chủ của học sinh, đồng thời khuyến khích sự hợp tác trong tập thể Để đạt được điều này, các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm cần phải đa dạng và linh hoạt, tạo điều kiện cho học sinh tự do hoạt động và trải nghiệm.
Phát triển phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi của học sinh thông qua bốn mạch nội dung chính: hoạt động hướng vào bản thân, hoạt động hướng vào xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp.
Hoạt động trải nghiệm đóng vai trò quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới, mang đến cho học sinh nhiều cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tiễn Qua đó, hoạt động này không chỉ giúp hình thành năng lực thực tiễn mà còn phát huy tiềm năng sáng tạo của mỗi học sinh.
Phẩm chất là những tính tốt thể hiện qua thái độ và hành vi của con người, cùng với năng lực hình thành nhân cách Trong giáo dục, năm phẩm chất cần đạt được bao gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm Đặc biệt, phẩm chất "trách nhiệm" của học sinh trước cuộc sống là rất quan trọng Giáo viên cần kết hợp các hình thức dạy học để phát triển những phẩm chất này cho học sinh.
Trách nhiệm là nhiệm vụ mà mỗi người cần thực hiện với ý thức cao, đóng vai trò quan trọng trong công việc, giao tiếp và các mối quan hệ xã hội Để đạt được những điều mong muốn, bạn cần có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội, đồng thời cũng phải ý thức về trách nhiệm đối với môi trường sống.
Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, giáo dục cần phải phát triển những cá nhân toàn diện với năng lực và phẩm chất phù hợp với nền kinh tế tri thức Hoạt động trải nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối lý thuyết với thực hành, liên kết nhà trường với xã hội và gia đình, đồng thời rèn luyện kỹ năng và hành vi cho học sinh, từ đó thúc đẩy sự phát triển hài hòa về năng lực và phẩm chất của người học.
2.1 Thực trạng của vấn đề phát triển phẩm chất “Trách nhiệm” cho học sinh qua chủ đề “Tham gia xây dựng cộng đồng” Để tìm hiểu thực trạng tiếp cận phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học sinh định hướng phát triển phẩm chất năng lực học sinh Chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng việc sử dụng kết hợp các phương pháp dạy học tích cực kết hợp các hình thức trải nghiệm ở các trường THPT trong huyện qua phiếu điều tra Hoạt động điều tra được tiến hành bằng cách xây dựng phiếu điều tra qua phần mềm Google Forms theo biểu mẫu (Phiếu điều tra số 1) gửi đến 20 giáo viên tham gia giảng dạy môn Hoạt động trải nghiệm lớp 10 Thời gian điều tra vào tháng 10 năm 2022
Kết quả cụ thể như sau
TT Nội dung trao đổi Kết quả
Một số giải pháp phát triển phẩm chất “Trách nhiệm” cho học sinh lớp 10 trường THPT Quỳ Hợp qua chủ đề 6 - Tham gia xây dựng cộng đồng - Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục, 2022
Nhiệm vụ cho học sinh lớp 10 trường THPT Quỳ Hợp trong chủ đề 6 - Tham gia xây dựng cộng đồng, thuộc bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, NXB Giáo dục 2022, nhằm khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh vào các hoạt động cộng đồng Qua đó, học sinh sẽ phát triển kỹ năng xã hội, nâng cao ý thức trách nhiệm và góp phần xây dựng môi trường sống tốt đẹp hơn.
1.1 Nắm vững cấu trúc nội dung chương trình SGK Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp 10 bộ kết nối tri thức với cuộc sống, xác định phương pháp cho các kiểu bài khác nhau
Môn Hoạt động trải nghiệm năm học này là môn học chính thức và bắt buộc, bao gồm 11 chủ đề và chiếm 105 tiết trong năm Do có nhiều đơn vị kiến thức, giáo viên cần nắm vững cấu trúc chương trình và các dạng bài trải nghiệm cụ thể.
Theo Chương trình Giáo dục phổ thông hoạt động 2018, trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, có 4 nhóm nội dung hoạt động trải nghiệm ở bậc THPT:
- Hoạt động trải nghiệm hướng vào bản thân như chủ đề: Khám phá bản thân Rèn luyện bản thân
Hoạt động trải nghiệm xã hội giúp học sinh phát triển sự chủ động và tự tin trong học tập cũng như giao tiếp Đồng thời, nó cũng khuyến khích trách nhiệm với gia đình và tham gia tích cực vào việc xây dựng cộng đồng.
- Hoạt động trải nghiệm hướng đến tự nhiên như: Bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, Bảo vệ môi trường tự nhiên
- Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp như chủ đề: Tìm hiểu nghề nghiệp, lập kế hoạch học tập lựa chọn nghề nghiệp
Bốn nhóm nội dung hoạt động trải nghiệm được thiết kế để hình thành và phát triển phẩm chất, thái độ, hành vi, kiến thức, kỹ năng và năng lực cho học sinh Các hoạt động này dựa trên mối quan hệ của học sinh với bản thân, xã hội, tự nhiên và nghề nghiệp, nhằm nâng cao năng lực chung và các năng lực đặc thù.
Hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp lớp 10 bao gồm ba loại hình chính: Sinh hoạt dưới cờ, Hoạt động giáo dục theo chủ đề, và Sinh hoạt lớp Đây cũng chính là ba dạng hoạt động trong chương trình trải nghiệm.
Trong bài học Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp 10, có ba phần chính: định hướng nội dung hoạt động giáo dục theo chủ đề, sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt lớp Tuy nhiên, chúng tôi tập trung chủ yếu vào nội dung hoạt động giáo dục theo chủ đề và sinh hoạt lớp, vì đây là những phần được thể hiện trong các tiết trải nghiệm hướng nghiệp do giáo viên chủ nhiệm trực tiếp giảng dạy.
Trong việc dạy Chủ đề 7: Bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, giáo viên cần hướng dẫn học sinh phát huy năng lực và phẩm chất thông qua các phương pháp dạy học tích cực như hoạt động nhóm và dạy học theo dự án Học sinh được khuyến khích kết hợp trải nghiệm thực tế từ đời sống địa phương và tham gia vào các hoạt động tuyên truyền bảo vệ thiên nhiên Để nâng cao trách nhiệm của học sinh, giáo viên giao nhiệm vụ tuyên truyền cho bạn bè và gia đình về việc bảo vệ cảnh quan thiên nhiên hàng ngày Học sinh cũng nên tham gia vào các tổ chức xã hội và Đoàn thanh niên tại địa phương để thực hiện các hoạt động bảo tồn Các nhóm học sinh cần thực hiện các hành động cụ thể để bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, đồng thời viết bản tin, quay video clip và nhận xét về các hành động bảo tồn của mình, từ đó phát triển phẩm chất và trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường.
“Trách nhiệm” của người học trước hoạt động của chủ đề, gắn vào trải nghiệm một cách thực sự hiệu quả
1.2 Nâng cao nhận thức cho học sinh và giáo viên về sự cần thiết của việc dạy học hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp gắn với phát triển phẩm chất
1.2.1 Nâng cao nhận thức cho giáo viên
Trong quá trình giảng dạy, biện pháp tâm lý đóng vai trò quan trọng nhất để khuyến khích học sinh hợp tác Giáo viên cần khơi gợi tình cảm và cảm xúc tích cực của học sinh đối với môn học và người dạy trước khi các em bắt đầu khám phá tri thức Khi những vướng mắc ban đầu được giải quyết và mối quan tâm của học sinh được hình thành, mối quan hệ thầy trò thân thiện sẽ được thiết lập, từ đó học sinh sẽ sẵn sàng hợp tác và tích cực trong học tập.
Trong quá trình phát huy phẩm chất người học, tôi thường xuyên tham gia trải nghiệm thực tế cùng học sinh Chẳng hạn, trong bài dạy về việc tham gia xây dựng cộng đồng, học sinh được khuyến khích lựa chọn và thực hiện các biện pháp thu hút cộng đồng vào các hoạt động xã hội Một trong những hoạt động cụ thể là bảo vệ di tích văn hóa lịch sử Chúng tôi đã cùng các nhóm vận động cộng đồng tham gia bảo tồn các di tích lịch sử và thể hiện lòng biết ơn đối với những người có công với đất nước.
Di tích Đền Thờ tạo Nọi ở xã Châu Cường và Đền Le ở xã Châu Quang là những điểm đến quan trọng để học sinh gặp gỡ các già làng, tìm hiểu và phỏng vấn về các di tích Hoạt động này không chỉ giúp tuyên truyền, thu hút mọi người bảo vệ di tích mà còn tạo cơ hội cho học sinh thảo luận và trình bày ý kiến Giáo viên khéo léo tạo bầu không khí lắng nghe và trao đổi, giúp học sinh cảm thấy giờ học có ý nghĩa hơn và hứng thú hơn Qua đó, học sinh phát triển thói quen phát biểu, bảo vệ ý kiến của mình và nâng cao phẩm chất “Trách nhiệm”.
1.2.2 Nâng cao nhận thức cho học sinh
Mỗi môn học đều cung cấp cho học sinh những mục tiêu về kiến thức, kỹ năng và thái độ, từ đó hình thành năng lực cá nhân Do đó, giáo viên cần giúp học sinh nhận thức rõ “lợi ích” của từng nội dung trong quá trình dạy học.
Trong bài Chủ đề 3: Rèn luyện bản thân, giáo viên nhấn mạnh tầm quan trọng của trách nhiệm, tự chủ, lòng tự trọng, và ý chí vượt khó Học sinh được hướng dẫn cách hình thành tư duy phản biện và lập kế hoạch tài chính hợp lý Việc rèn luyện những phẩm chất này trong cuộc sống hàng ngày sẽ giúp cá nhân hoàn thiện bản thân và đạt được mục tiêu Qua đó, học sinh có thể trình bày ý kiến để cải thiện bản thân ngày càng tốt đẹp hơn.
1.3 Phối hợp các phương pháp và các hình thức dạy học linh hoạt trong giờ dạy học hoạt động trải nghiệm
1.3.1 Các phương pháp dạy học
1.3.1.1 Phương pháp xử lí tình huống
Phương pháp xử lý tình huống là một phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh tự nghiên cứu và tìm ra cách giải quyết các vấn đề trong tình huống cụ thể Trong hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp lớp 10, phương pháp này được áp dụng để rèn luyện kỹ năng vận dụng tri thức mới, phát triển trách nhiệm, tự chủ và tự tin Qua đó, học sinh học được cách ứng xử phù hợp và có trách nhiệm với gia đình cũng như cộng đồng, từ đó rút ra những bài học thực tiễn để giải quyết các tình huống tương tự trong tương lai.
1.3.1.2 Phương pháp giải quyết vấn đề
Khảo sát sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất
Dựa trên số liệu khảo sát tính khả thi, giải pháp đề xuất nhằm phát triển phẩm chất "Trách nhiệm" cho học sinh lớp 10 Trường THPT Quỳ Hợp thông qua các hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp Các hoạt động này bao gồm làm việc theo nhóm, dạy học theo dự án, tham gia câu lạc bộ và hoạt động thiện nguyện, tất cả đều được thực hiện trong khuôn khổ chủ đề 6 - "Tham gia xây dựng cộng đồng" của bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống" do NXB Giáo dục phát hành năm 2022.
Trong nghiên cứu với 20 giáo viên chủ nhiệm khối 10 tại hai Trường THPT, kết quả cho thấy không có giáo viên nào (0/20) đánh giá mức độ khả thi là "Không khả thi" với điểm số 0 Mức "Ít khả thi" có 1/20 giáo viên với điểm 2 Mức "Khả thi" có 4/20 giáo viên với điểm 12, trong khi mức "Rất khả thi" chiếm 15/20 giáo viên với điểm 60 Điểm trung bình cộng của bốn mức đánh giá lần lượt là 0.1, 1.2, 4.3 và 15.4.
Trong nghiên cứu đối với học sinh khối 10 tại trường THPT, kết quả cho thấy không có học sinh nào đạt điểm 0, chiếm 0/156 Chỉ có 1 học sinh đạt 2 điểm, tương đương với mức ít khả thi Mức khả thi có 17 học sinh đạt 51 điểm, trong khi đó, mức rất khả thi có 138 học sinh với tổng điểm 552 Điểm trung bình cộng của bốn mức lần lượt là 0.1, 1.2, 17.3 và 138.4.
Giải pháp đề xuất có tính khả thi rất cao khi được áp dụng trong thực tế, với điểm trung bình cộng về tính khả thi đạt 3,70 từ giáo viên và 3,87 từ học sinh trong kết quả khảo sát.
