NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Chúng tôi giới thiệu khái niệm về hoạt động thực hành và trải nghiệm trong việc tổ chức học sinh lớp 10 học Toán, tập trung vào việc phát triển năng lực thông qua các hoạt động này.
Thực hành là quá trình áp dụng các kỹ năng và kiến thức đã học để giải quyết các tình huống và vấn đề cụ thể, theo định nghĩa từ điển tiếng Việt.
Trải nghiệm là quá trình năng động nhằm thu thập kinh nghiệm, bắt nguồn từ quan sát, va vấp và khám phá Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, trải nghiệm được hiểu là những gì con người đã từng trải qua, biết và chịu đựng trong thực tế.
Hoạt động, theo từ điển bách khoa toàn thư, là phương pháp đặc thù của con người để tương tác với thế giới xung quanh, nhằm cải tạo môi trường sống Trong mối quan hệ này, con người là chủ thể của hoạt động, trong khi khách thể là tất cả những yếu tố mà hoạt động tác động vào, từ đó tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu của chủ thể.
- Hoạt động học tập: Theo các tác giả Phó Đức Hòa, Ngô Quang Sơn [2, Tr
Hoạt động học tập được xem là quá trình trực tiếp nhằm chiếm lĩnh tri thức và hình thành các kỹ năng, kỹ xảo, từ đó dẫn đến sự biến đổi của bản thân người tham gia.
Hoạt động giáo dục là quá trình mà người dạy dẫn dắt, trong đó người học chủ động tham gia để tiếp thu tri thức khoa học, rèn luyện kỹ năng và phát triển trí tuệ Qua đó, hoạt động này không chỉ hình thành thế giới quan khoa học mà còn góp phần phát triển phẩm chất và nhân cách của người học.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một thuật ngữ trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, được hiểu là những hoạt động giáo dục có mục đích nhằm hình thành phẩm chất và năng lực cho học sinh Để được gọi là hoạt động trải nghiệm sáng tạo, cần đảm bảo ba yếu tố: Hoạt động, Trải nghiệm và Sáng tạo Theo PGS TS Đinh Thị Kim Thoa, đây là những hoạt động giáo dục mà học sinh tham gia trực tiếp dưới sự hướng dẫn của giáo viên, giúp phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất, nhân cách, năng lực và tích lũy kinh nghiệm, đồng thời phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân.
Theo George Cox từ Trường Đại học Luân Đôn, thiết kế là cầu nối giữa sự sáng tạo và đổi mới, giúp hình thành các ý tưởng thành những đề xuất thực tiễn và hấp dẫn.
Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong các môn học là quá trình mà giáo viên lựa chọn và xây dựng nội dung học tập phù hợp với mục tiêu môn học Quá trình này bao gồm việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm, tổ chức cho học sinh tham gia vào các hoạt động trong bối cảnh môn học hoặc thực tiễn, và đánh giá các hoạt động nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh.
Hoạt động trải nghiệm trong dạy học toán là quá trình mà học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, cả trong và ngoài lớp học, dưới sự hướng dẫn của giáo viên Qua đó, học sinh có cơ hội khám phá tri thức toán học mới và chuyển hóa kinh nghiệm học tập của mình.
Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trung học phổ thông trong việc học toán là một phương pháp hiệu quả, giúp giáo viên tạo ra môi trường học tập tích cực và định hướng cho học sinh Qua các tình huống cụ thể, học sinh có thể áp dụng kiến thức toán học vào thực tiễn, từ đó nâng cao khả năng tư duy và giải quyết vấn đề.
Năng lực, theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo (ngày 27/7/2017), được định nghĩa là thuộc tính cá nhân hình thành và phát triển từ tố chất sẵn có cùng với quá trình học tập và rèn luyện Năng lực cho phép con người huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin và ý chí, nhằm thực hiện thành công một loạt hoạt động nhất định và đạt được kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể.
1.2 Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học
1.2.1 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học
Chương trình giáo dục phổ thông mới được xây dựng theo định hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với xu thế phát triển của các nước tiên tiến, nhằm thực hiện yêu cầu của Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội Mục tiêu là tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục, kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp Chương trình này hướng tới việc chuyển từ nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa trí, đức, thể, mỹ, và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh Đổi mới phương pháp dạy học được xem là giải pháp then chốt, có tính đột phá cho việc thực hiện chương trình này.
Việc đổi mới PPDH hiện nay không chỉ là phong trào mà còn là một yêu cầu bắt buộc với mọi giáo viên
1.2.2 Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Việt Nam
Hệ thống PPDH hiện nay đã có sự phát triển mạnh mẽ về cả số lượng và chất lượng, nhờ vào cuộc cách mạng khoa học công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại.
1.2.3 Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực Định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục chính là thay đổi nền giáo dục mang tính hàn lâm sang một nền giáo dục chú trọng sự phát triển năng lực, phẩm chất và sự sáng tạo của người học Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH nói chung và đổi mới PPDH ở trung học phổ thông nói riêng là phải phát triển được đồng thời phẩm chất và năng lực của người học, phải phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Đó cũng là những xu hướng tất yếu trong cải cách PPDH ở mỗi nhà trường
1.2.4 Đặc điểm và mục tiêu của chương trình môn Toán THPT
1.2.4.1 Đặc điểm của chương trình môn Toán trung học phổ thông
THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH TRẢI NGHIỆM
Yêu cầu về nội dung dạy học
Khi tổ chức hoạt động thực hành và trải nghiệm cho học sinh trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề, học sinh sẽ tự tìm hiểu, lập kế hoạch và thực hiện công việc Do đó, nội dung dạy học cần phong phú, đa dạng và phù hợp với trình độ học sinh Tuy nhiên, khi lựa chọn nội dung cho hoạt động thực hành và trải nghiệm trong môn Toán, cần đảm bảo các yêu cầu nhất định để tránh gây quá tải cho học sinh và duy trì tính giáo dục của hoạt động.
+ Có tính thời sự, được truyền thông đăng tải nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định khi tổ chức chủ đề cho học sinh;
Để thu hút sự chú ý của toàn bộ học sinh trong các hoạt động, bản thân học sinh cần có kiến thức và thông tin một cách hệ thống về vấn đề cần tìm hiểu.
Để giáo viên bộ môn có thể hướng dẫn và giảng giải kiến thức cho học sinh, việc gắn kết với một môn học cụ thể trong nhà trường là rất quan trọng Điều này giúp tạo ra thời gian và không gian trong chương trình dạy học, từ đó nâng cao hiệu quả của hoạt động giảng dạy.
+ Thiết thực với địa phương nơi học sinh sinh sống, người học có thể đã được thực hiện hoặc trải nghiệm một phần của vấn đề đó;
+ Phù hợp với khả năng của học sinh, nghĩa là khi vận dụng các kiến thức trong nhà trường, học sinh có thể giải quyết được chúng.
Yêu cầu về phương pháp dạy học
Khi tổ chức hoạt động thực hành cho học sinh trung học phổ thông, giáo viên cần linh hoạt kết hợp nhiều phương pháp dạy học để phát huy tính độc lập, tự giác và sáng tạo của học sinh Điều này không chỉ giúp học sinh tự tìm tòi mà còn nâng cao năng lực tự học Đồng thời, giáo viên cũng cần chú ý đến hiệu quả của từng phương pháp dạy học mà mình áp dụng.
Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập của học sinh
Việc đánh giá học sinh trong hoạt động thực hành và trải nghiệm chủ yếu dựa vào quan sát hành vi, thái độ và sản phẩm học tập Các Thông tư số 26/2020/TT-BGDĐT và 22/2021/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá thường xuyên cho tất cả học sinh, đồng thời tổ chức đánh giá một cách hiệu quả.
- Hoạt động trên lớp của học sinh;
- Hồ sơ học tập, vở học tập của từng học sinh;
- Báo cáo kết quả thực hành, thí nghiệm trong các môn học;
Bài thuyết trình về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập cần đánh giá kết quả hoạt động thực hành và trải nghiệm một cách đa dạng Giáo viên nên quan sát, nhận xét và góp ý cho học sinh, đồng thời đánh giá qua các biểu hiện cụ thể và kết quả hoạt động Việc đánh giá cần sử dụng nhiều hình thức và bộ công cụ khác nhau, chú trọng vào nhận xét quá trình tiến bộ của học sinh trên nhiều phương diện.
Yêu cầu về đảm bảo mục tiêu bài học
Trong một bài học, giáo viên cần linh hoạt áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để phù hợp với trình độ của học sinh và điều kiện thực tế, với mục tiêu cuối cùng là đạt được mục tiêu bài học Khi tổ chức trải nghiệm, giáo viên phải xác định nội dung hợp lý và cho phép học sinh báo cáo sản phẩm một cách hiệu quả, đảm bảo cung cấp đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết Để thực hiện điều này, giáo viên cần thiết kế hoạt động thực hành dựa trên nội dung cốt lõi của chương trình và đáp ứng chuẩn kiến thức, kỹ năng của môn học, đồng thời chú trọng vào những hiểu biết của học sinh sau quá trình học.
2.1.5 Yêu cầu phù hợp với trình độ từng đối tượng học sinh
Trong quá trình dạy học, nguyên tắc dạy học vừa sức là rất quan trọng, yêu cầu nội dung và phương pháp giảng dạy phải nâng cao mức độ khó khăn một cách hợp lý Điều này có nghĩa là các yêu cầu học tập cần tương ứng với giới hạn phát triển trí tuệ gần nhất của học sinh Tính vừa sức cần phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, vì mỗi độ tuổi gắn liền với sự trưởng thành của cơ thể và sự tích lũy kinh nghiệm nhận thức Khi tổ chức hoạt động thực hành, cần đảm bảo phù hợp với trình độ của từng học sinh, giúp họ phát triển tối đa khả năng của mình Hiện nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và bùng nổ thông tin, khả năng nhận thức của học sinh trung học phổ thông ngày càng được nâng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức các hoạt động thực hành trong dạy học, đặc biệt là môn Toán.
2.1.6 Yêu cầu về đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của giáo viên và tính tự giác, tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo của học sinh
Nguyên tắc dạy học này nhấn mạnh việc phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập và sáng tạo của người học, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, nhằm tạo ra sự cộng hưởng giữa hoạt động dạy và học Tính tự giác trong nhận thức được thể hiện qua việc người học nhận thức rõ mục đích và nhiệm vụ học tập, từ đó nỗ lực tiếp thu tri thức một cách hiệu quả, tránh rơi vào chủ nghĩa hình thức trong quá trình học.
Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của cá nhân đối với khách thể, thông qua việc huy động cao các chức năng tâm lý để giải quyết vấn đề học tập và nhận thức Nó không chỉ là mục đích của hoạt động mà còn là phương tiện, điều kiện để đạt được mục đích và là kết quả của hoạt động Đồng thời, tính tích cực nhận thức cũng phản ánh phẩm chất hoạt động của mỗi cá nhân.
Tính độc lập nhận thức về nghĩa rộng là sự sẵn sàng tâm lý đối với sự tự học
Tính độc lập nhận thức là khả năng và phẩm chất giúp người học tự phát hiện và giải quyết vấn đề, cũng như tự kiểm tra và đánh giá hoạt động học tập của mình Điều này không chỉ cho phép họ tổ chức quá trình học tập một cách hiệu quả mà còn hình thành sự sẵn sàng tâm lý cho việc tự học.
Ba phẩm chất này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Tính tự giác nhận thức là nền tảng cho tính tích cực và tính độc lập nhận thức Tính tích cực nhận thức không chỉ là điều kiện mà còn là kết quả, định hướng và biểu hiện cho sự phát triển của tính độc lập nhận thức Cuối cùng, tính độc lập nhận thức thể hiện sự tự giác và tích cực ở mức độ cao nhất.
Sự kết hợp hài hòa giữa tính tích cực của giáo viên và học sinh trong hoạt động phối hợp sẽ giúp đạt được kết quả dạy học và giáo dục hiệu quả trong thời gian ngắn nhất.
Trong bối cảnh đổi mới tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục, yếu tố con người đóng vai trò then chốt cho sự phát triển xã hội Do đó, tính tự giác, tính tích cực và tính độc lập sáng tạo trở nên vô cùng quan trọng.
2.1.7 Yêu cầu về đảm bảo tính thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
Yêu cầu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm vững tri thức và cơ sở khoa học, kỹ thuật, văn hóa trong quá trình dạy học, đồng thời kết hợp hai điều kiện này để đạt hiệu quả tốt nhất.
- Tri thức là hệ thống, quan trọng và then chốt
Tri thức cần được áp dụng vào thực tiễn để cải tạo hiện thực và bản thân, giúp học sinh nhận thức rõ vai trò của tri thức lý thuyết trong đời sống và công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước Qua đó, hình thành cho các em những kỹ năng vận dụng tri thức ở nhiều mức độ khác nhau, với mục tiêu cao nhất là góp phần phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa - khoa học của đất nước.
Nội dung “Lý luận liên hệ với thực tiễn” thể hiện nguyên tắc “học đi đôi với hành” Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng “Lý luận phải đem ra thực hành, thực hành phải nhằm theo lý luận” Ông so sánh lý luận với cái tên và thực hành với cái đích để bắn, cho rằng không có lý luận hoặc thực hành không đúng hướng sẽ không đạt được kết quả Do đó, việc học phải được thực hiện một cách toàn diện.
Trong giáo dục, tri thức phổ thông và đạo đức cách mạng là hai yếu tố không thể tách rời Việc "hành" theo tư tưởng của Người không chỉ là áp dụng kiến thức vào thực tiễn mà còn thể hiện qua những hành động bình thường, mang ý nghĩa xã hội và cách mạng lớn lao Những việc làm này góp phần hình thành con người với tư tưởng cao đẹp và hành vi tích cực, từ đó thúc đẩy sự nghiệp vĩ đại của dân tộc Học và hành gắn bó chặt chẽ với nhau, trong đó mỗi nội dung đều chứa đựng yếu tố của nội dung còn lại, thể hiện qua động cơ, mục đích và thái độ trong quá trình học tập.
Việc áp dụng phương pháp dạy học toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh tạo cơ hội cho các em tham gia vào các hoạt động như tìm hiểu, thảo luận và thí nghiệm để tự khám phá tri thức Quan trọng hơn, phương pháp này giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống và giải quyết các vấn đề xã hội hiện nay Chủ đề của các hoạt động thực hành cần liên quan đến những vấn đề thực tiễn mà học sinh đang đối mặt, từ đó giáo viên có thể thiết kế các hoạt động phù hợp để nâng cao trải nghiệm học tập.
2.1.8 Yêu cầu về môi trường học tập mang tính cộng đồng
Yêu cầu này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hợp tác giữa học sinh trong quá trình học tập và làm việc nhóm, nhằm đảm bảo tính khách quan, khuyến khích việc học hỏi lẫn nhau, cũng như phát triển kỹ năng làm việc và chung sống hòa bình với người khác.
Yêu cầu về đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của giáo viên và tính tự giác, tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo của học sinh
và tính tự giác, tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo của học sinh
Nguyên tắc dạy học này nhấn mạnh việc phát huy tính tự giác, tích cực, độc lập và sáng tạo của người học dưới sự hướng dẫn của giáo viên, tạo ra sự cộng hưởng giữa hoạt động dạy và học Tính tự giác nhận thức của người học được thể hiện qua việc họ ý thức rõ ràng về mục đích và nhiệm vụ học tập, từ đó nỗ lực để nắm vững tri thức và tránh rơi vào chủ nghĩa hình thức trong quá trình tiếp thu kiến thức.
Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của cá nhân đối với khách thể, thông qua việc huy động cao các chức năng tâm lý để giải quyết vấn đề học tập và nhận thức Nó không chỉ là mục đích hoạt động mà còn là phương tiện, điều kiện để đạt được mục tiêu và là kết quả của hoạt động Đồng thời, tính tích cực nhận thức cũng phản ánh phẩm chất hoạt động của mỗi cá nhân.
Tính độc lập nhận thức về nghĩa rộng là sự sẵn sàng tâm lý đối với sự tự học
Tính độc lập nhận thức là khả năng và phẩm chất giúp người học tự phát hiện và giải quyết vấn đề, cũng như tự kiểm tra và đánh giá hoạt động học tập của mình Điều này không chỉ nâng cao năng lực tự tổ chức học tập mà còn tạo ra sự sẵn sàng tâm lý cho việc tự học.
Ba phẩm chất này có mối liên hệ chặt chẽ Tính tự giác nhận thức là nền tảng cho tính tích cực và tính độc lập nhận thức Tính tích cực nhận thức không chỉ là điều kiện mà còn là kết quả và biểu hiện cho sự phát triển của tính độc lập nhận thức Cuối cùng, tính độc lập nhận thức thể hiện sự tự giác và tích cực ở mức độ cao.
Sự kết hợp hài hòa giữa tính tích cực của giáo viên và học sinh trong hoạt động phối hợp sẽ giúp đạt được kết quả dạy học và giáo dục hiệu quả trong thời gian ngắn nhất.
Trong bối cảnh đổi mới ở Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục, yếu tố con người đóng vai trò then chốt cho sự phát triển xã hội Do đó, tính tự giác, tính tích cực và tính độc lập sáng tạo trở nên vô cùng quan trọng.
Yêu cầu về đảm bảo tính thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
Yêu cầu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm vững tri thức và cơ sở khoa học, kỹ thuật, văn hóa trong quá trình dạy học, đồng thời kết hợp hai điều kiện này để đạt hiệu quả tốt nhất.
- Tri thức là hệ thống, quan trọng và then chốt
Tri thức cần được áp dụng vào thực tiễn để cải tạo hiện thực và bản thân, giúp học sinh nhận thức rõ vai trò của tri thức lý thuyết trong đời sống và công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước Qua đó, hình thành cho các em những kỹ năng vận dụng tri thức ở nhiều mức độ khác nhau, với mục tiêu cao nhất là góp phần phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa - khoa học của đất nước.
Nội dung “Lý luận liên hệ với thực tiễn” thể hiện nguyên tắc “học đi đôi với hành” Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng “Lý luận phải đem ra thực hành, thực hành phải nhằm theo lý luận” Ông so sánh lý luận với cái tên và thực hành với cái đích để bắn, cho rằng không có lý luận hoặc thực hành không đúng hướng sẽ dẫn đến sự lãng phí Do đó, việc học cần phải toàn diện và gắn liền với thực tiễn.
Trong giáo dục, tri thức phổ thông và đạo đức cách mạng là hai yếu tố không thể tách rời Việc "hành" theo tư tưởng của Người không chỉ là áp dụng kiến thức vào thực tiễn mà còn thể hiện qua những hành động bình thường, có ý nghĩa xã hội và cách mạng lớn lao Những việc làm này góp phần hình thành con người với tư tưởng cao cả và hành vi đẹp đẽ, từ đó thúc đẩy sự nghiệp vĩ đại của tập thể và dân tộc Điều này cho thấy sự kết nối chặt chẽ giữa học và hành, trong đó mỗi nội dung đều chứa đựng yếu tố của nội dung còn lại, thể hiện qua động cơ, mục đích, thái độ và cách học.
Việc áp dụng phương pháp dạy học toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh tạo cơ hội cho các em tham gia vào các hoạt động như tìm hiểu, thảo luận và thí nghiệm để tự khám phá tri thức Quan trọng hơn, phương pháp này giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống và giải quyết các vấn đề xã hội hiện nay Chủ đề của các hoạt động thực hành cần liên quan đến những vấn đề thực tiễn mà học sinh đang đối mặt, từ đó giáo viên có thể thiết kế các hoạt động phù hợp để nâng cao trải nghiệm học tập.
Yêu cầu về môi trường học tập mang tính cộng đồng
Yêu cầu này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hợp tác giữa học sinh trong quá trình học tập và làm việc nhóm, nhằm đảm bảo tính khách quan, khuyến khích việc học hỏi lẫn nhau, cũng như rèn luyện kỹ năng làm việc và chung sống hòa thuận với người khác.
Các giai đoạn tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm trong dạy học môn Toán cho học sinh trung học phổ thông
Để tổ chức hoạt động hiệu quả, cần có sơ đồ khái quát từ đầu đến cuối mỗi hoạt động, giúp giáo viên can thiệp và điều chỉnh các giai đoạn tổ chức Các giai đoạn này bao gồm trải nghiệm của học sinh, phát huy năng lực sáng tạo và đánh giá hoạt động Để rõ ràng trong hoạt động trải nghiệm, cần dựa vào các giai đoạn cụ thể nhằm phát triển khả năng sáng tạo của học sinh.
Giai đoạn đầu tiên là xác định một nhiệm vụ phù hợp với khả năng của học sinh, nhằm tạo ra sản phẩm có thể sử dụng làm tiêu chí đánh giá sau khi hoàn thành hoạt động.
Giai đoạn thứ hai yêu cầu học sinh tự trải nghiệm thực tiễn để hoàn thành nhiệm vụ được giao, qua đó chiếm lĩnh kiến thức và phát huy sự sáng tạo Cần xác định hình thức trải nghiệm của học sinh, bao gồm cá nhân, nhóm nhỏ hay toàn lớp, và có sự hướng dẫn từ ai, có thể là giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên trong trường, phụ huynh hoặc các chuyên gia tại cơ sở trải nghiệm.
Giai đoạn thứ ba yêu cầu học sinh thực hiện báo cáo kết quả hoạt động sau khi trải nghiệm Học sinh cần trình bày kết quả theo nhóm, bao gồm sản phẩm và quá trình hoạt động của nhóm Đồng thời, mỗi cá nhân cũng phải báo cáo về kiến thức đã tiếp thu, cảm xúc và kinh nghiệm tích lũy trong quá trình trải nghiệm Điều này tạo cơ hội cho học sinh khẳng định giá trị bản thân, đối diện với tập thể và điều chỉnh hành vi, thái độ của mình.
Giai đoạn thứ tư yêu cầu học sinh báo cáo nhiệm vụ và quá trình trải nghiệm của mình trước “công chúng” Việc tổ chức và lựa chọn “công chúng” cho buổi báo cáo có thể diễn ra trong hoặc ngoài nhà trường, với quy mô lớn hoặc nhỏ Đây là cơ hội để học sinh khẳng định kết quả hoạt động trải nghiệm sáng tạo và giá trị bản thân trước tập thể Giai đoạn này cũng giúp thể chế hóa kiến thức, kết quả học tập và rút ra kinh nghiệm cho từng cá nhân tham gia.
Giai đoạn cuối cùng của quá trình học tập là tổng kết hoạt động và nhiệm vụ của học sinh Trong giai đoạn này, giáo viên cần hệ thống hóa kiến thức theo mục tiêu đã đề ra, đồng thời đánh giá năng lực và kỹ năng của học sinh Học sinh cũng sẽ tự đánh giá kiến thức, kỹ năng và năng lực mà mình đã đạt được.
Quy trình thiết kế, tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm trong dạy học 20 2.4 Thiết kế và tổ chức dạy học thực hành trải nghiệm trong dạy học chương III – Hình học 10 Chương trình GDPT 2018
Để tổ chức hoạt động thực hành và trải nghiệm trong trường học, cần chuẩn bị kỹ lưỡng về chủ đề, kế hoạch và tài chính Dưới đây là quy trình thiết kế hoạt động thực hành và trải nghiệm trong dạy học môn Toán cấp trung học phổ thông.
Bước 1: Xác định được chủ đề của hoạt động thực hành và trải nghiệm
Dựa vào mục tiêu và nội dung kiến thức của bài học, cũng như các môn liên quan, việc lựa chọn chủ đề cho hoạt động thực hành và trải nghiệm là rất quan trọng Ngoài ra, cần xem xét hoàn cảnh cụ thể, phương pháp, hình thức tổ chức và cách thức đánh giá Việc xác định rõ đối tượng tham gia và đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi sẽ giúp chọn lựa nội dung phù hợp, mang lại hiệu quả cao trong quá trình học tập.
Bước 2: Xác định mục tiêu của hoạt động thực hành và trải nghiệm
Mục tiêu của hoạt động cần được xác định một cách cụ thể và rõ ràng, phù hợp với hướng tiếp cận phát triển năng lực của người học Các động từ trong mục tiêu phải phản ánh các mức độ yêu cầu về kiến thức, kỹ năng và thái độ, đảm bảo phù hợp với khả năng nhận thức của từng nhóm học sinh hoặc từng lớp học.
Bước 3: Xác định nội dung, hình thức, phương tiện tổ chức hoạt động thực hành và trải nghiệm
Dựa vào mục tiêu đã xác định, cần liệt kê rõ ràng các nội dung cần thực hiện và từ đó lựa chọn hình thức, phương tiện tổ chức hoạt động phù hợp.
Bước 4: Xây dựng tiến trình hoạt động
+ Xác định điều kiện tổ chức hoạt động: Thời gian tổ chức, địa điểm, kinh phí,…
+ Xác định các bước thực hiện hoạt động: nêu rõ các bước tiến hành hoạt động
+ Khi thiết kế tiến trình hoạt động thực hành và trải nghiệm cần đảm bảo các yếu tố sau:
- Khai thác các trải nghiệm, kinh nghiệm đã có
- Thử nghiệm mang tính tích cực
- Học sinh phải khởi tạo được kinh nghiệm mới cho bản thân
Bước 5: Thiết kế các bài toán thực tế áp dụng chủ đề đã tiến hành thực nghiệm
Dựa trên kiến thức từ bài học và các môn liên quan, học sinh có thể thiết kế các bài toán liên môn và bài toán thực tiễn Đồng thời, cần đề xuất ý tưởng áp dụng những bài toán này vào các lĩnh vực cụ thể để nâng cao trải nghiệm học tập.
Bước 6: Thiết kế tiêu chí, cách thức và công cụ đánh giá học sinh trong quá trình trải nghiệm
Để đánh giá hiệu quả, cần chú ý đến cả quá trình và đánh giá cá nhân lẫn tập thể Việc đánh giá nên tập trung vào sự hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh thông qua các nhiệm vụ học tập và sản phẩm mà học sinh đã hoàn thành Giáo viên cần thực hiện tốt các tiêu chí đánh giá để đảm bảo tính chính xác và công bằng.
- Phối hợp với học sinh xây dựng bộ công cụ đánh giá: phiếu đánh giá làm việc nhóm, bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm học tập,…
- Cho học sinh nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động nhưng phải dưới sự hướng dẫn của giáo viên
- Động viên, khích lệ học sinh trình bày quan điểm của mình
- Tạo điều kiện để học sinh có thể trình bày những thắc mắc, bàn luận về sản phẩm của học sinh khác
Sau khi học sinh tự đánh giá, giáo viên cần tổng hợp nhận xét, chỉ ra những điểm mạnh và hạn chế để học sinh có thể rút kinh nghiệm Nhận xét không chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng mà còn phải đánh giá thái độ và ý thức của học sinh trong quá trình tham gia hoạt động thực hành và trải nghiệm.
2.4 Thiết kế và tổ chức dạy học thực hành trải nghiệm trong dạy học chương III - Hình học 10 Chương trình GDPT 2018
2.4.1 Tổng quan chương III - Hình học 10 Chương trình GDPT 2018 2.4.1.1 Yêu cầu tối thiểu của chương trình
Về kiến thức, kĩ năng
- Giải thích được định lí côsin, định lí sin, công thức tính diện tích tam giác
Vận dụng định lý côsin và định lý sin cùng với công thức tính diện tích tam giác là cách hiệu quả để giải quyết các bài toán về tam giác và các tình huống thực tế Những kiến thức này không chỉ giúp tìm ra các cạnh và góc của tam giác mà còn hỗ trợ trong việc tính toán diện tích một cách chính xác.
Về năng lực, phẩm chất
- Năng lực tư duy và lập luận toán học
- Năng lực giao tiếp toán học
- Năng lực sử dụng công cụ, phương tiện toán học
Năng lực mô hình hóa toán học và khả năng giải quyết vấn đề toán học là rất quan trọng, ví dụ như trong việc tính toán khoảng cách từ một điểm trên bờ hồ Hoàn Kiếm đến Tháp Rùa.
Các phẩm chất như trách nhiệm, chăm chỉ và trung thực là rất quan trọng trong quá trình học tập và báo cáo kết quả Việc tìm hiểu về Tháp Rùa và công viên Hoà Bình ở Hà Nội không chỉ giúp học sinh hiểu biết về đất nước mà còn truyền cảm hứng và tinh thần học tập, từ đó góp phần xây dựng tổ quốc và sánh vai cùng bạn bè quốc tế.
Cả ba bộ sách trong chương trình GDPT 2018 đều nhấn mạnh việc áp dụng định lý côsin và định lý sin để giải quyết các bài toán thực tiễn Đặc biệt, sách giáo viên Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống đã chỉ ra rằng các hoạt động vận dụng và thảo luận nên liên quan đến thực tế trong việc giải tam giác Nếu có thể, giáo viên nên tổ chức tiết đo đạc ngoài trời kết hợp với buổi dã ngoại, cho phép học sinh trải nghiệm việc đo khoảng cách giữa hai địa điểm thực tế một cách phù hợp với từng địa phương.
2.4.1.2 Tổng quan về các bộ sách giáo khoa Toán lớp 10 chương trình GDPT 2018
Bộ SGK này mang thông điệp “Kết nối tri thức với cuộc sống”, được biên soạn theo mô hình hiện đại, nhấn mạnh vai trò quan trọng của kiến thức trong việc áp dụng vào thực tiễn.
Kết nối với cuộc sống là một yếu tố quan trọng, đảm bảo nội dung phù hợp với người học và cập nhật những thành tựu khoa học hiện đại Điều này cần phải tương thích với nền tảng văn hóa và thực tiễn Việt Nam, giúp người học áp dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong đời sống cá nhân và xã hội, bao gồm cả đời sống tinh thần (đạo đức, giá trị nhân văn) và vật chất (kỹ năng, nghề nghiệp).
Bộ sách giáo khoa Cánh diều, với triết lý “Mang cuộc sống vào bài học - Đưa bài học vào cuộc sống”, thể hiện rõ quan điểm và mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018.
Bộ sách Chân trời sáng tạo mở ra một thế giới tri thức rộng lớn, thể hiện sự vô hạn của kiến thức khoa học và công nghệ, cùng với vẻ đẹp của nghệ thuật Nó không chỉ là nguồn tri thức mà còn truyền cảm hứng cho học sinh khám phá, sáng tạo và chinh phục Chân trời sáng tạo giúp học sinh định hướng tư duy, tự khám phá và phát triển tiềm năng bản thân.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
- Thực nghiệm sư phạm nhằm mục đích kiểm tra giả thuyết khoa học đề ra
- Kiểm tra sự phù hợp và hiệu quả của hoạt động thực hành và trải nghiệm trong dạy học Toán ở trường trung học phổ thông
- Xem xét tính khả thi của các hoạt động được đề xuất tổ chức
Đảm bảo tính khách quan và phù hợp với từng đối tượng học sinh là yếu tố quan trọng trong quá trình tổ chức dạy học tại các trường trung học phổ thông.
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh lớp 10 Dưới đây là hai trong số nhiều hoạt động thực nghiệm mà chúng tôi đã tiến hành.
- Khảo sát chất lượng sau thực nghiệm để đánh giá tính khả thi của hình thức tổ chức trải nghiệm
- Khảo sát chất lượng sau thực nghiệm để đánh giá tính hiệu quả của hoạt động thực hành trải nghiệm mang lại cho học sinh
3.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm với học sinh hai lớp 10 tại trường THPT Nam Đàn 1, hai lớp 10 tại trường THPT Kim Liên, và hai lớp 10 tại trường THPT Hà Huy Tập, tỉnh Nghệ An.
+) Tại trường THPT Nam Đàn 1
- Lớp thực nghiệm: lớp 10A2 trường THPT Nam Đàn 1 (sĩ số 50)
- Lớp đối chứng: lớp 10A1 trường THPT Nam Đàn 1 (sĩ số 48)
- Giáo viên dạy lớp thực nghiệm: Thầy Dư Hồng Quang
- Giáo viên dạy lớp đối chứng: Cô Nguyễn Thị Kim Liên
+) Tại trường THPT Hà Huy Tập
- Lớp thực nghiệm: lớp 10T1 trường THPT Hà Huy Tập (sĩ số 47)
- Lớp đối chứng: lớp 10A trường THPT Hà Huy Tập (sĩ số 34)
- Giáo viên dạy lớp thực nghiệm và đối chứng: Cô Nguyễn Thành Vinh
+) Tại trường THPT Kim Liên
- Lớp thực nghiệm: lớp 10C2 trường THPT Kim Liên (sĩ số 39)
- Lớp đối chứng: lớp 10C3 trường THPT Kim Liên (sĩ số 38)
- Thời gian thực nghiệm được tiến hành từ ngày 15 tháng 10 năm 2022 đến ngày 15 tháng 12 năm 2022
3.4 Phương pháp thực nghiệm Để thực nghiệm diễn ra hiệu quả và mang lại kết quả có tính khách quan chúng tôi tiến hành các hoạt động như sau:
- Nhóm tác giả trực tiếp soạn bài, trao đổi với giáo viên lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
Giáo viên hai lớp cần nắm rõ mục đích, ý nghĩa và nội dung của từng bài học, cũng như cách thức tiến hành Cần phân tích rõ sự khác biệt giữa phương pháp dạy truyền thống và phương pháp dạy có tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm.
Chúng tôi yêu cầu giáo viên tham gia vào lớp thực nghiệm để nghiên cứu kỹ kế hoạch và tiến trình tổ chức dạy học mà chúng tôi đã thiết kế, đồng thời cùng nhau trao đổi về các vấn đề liên quan.
+ Ở lớp đối chứng, giáo viên tự chuẩn bị giáo án và triển khai bài học theo ý định của mình
Tiến hành phỏng vấn giáo viên và học sinh sau giờ học giúp kiểm chứng và rút ra kinh nghiệm về những yếu tố không thể đo lường qua bài kiểm tra.
- Khảo sát học sinh lớp thực nghiệm và học sinh lớp đối chứng
- Đánh giá kết quả thực nghiệm
Chúng tôi đã tiến hành phân tích định lượng bằng cách cho học sinh các lớp thực nghiệm và đối chứng làm bài kiểm tra trong 45 phút, sử dụng kiến thức tổng hợp từ các tiết dạy Kết quả thu được như sau:
Bảng 1 Bảng thống kê các số điểm ( ) X i của bài kiểm tra tại sáu lớp thực nghiệm và đối chứng
Số bài kiểm tra đạt điểm tương ứng ( ) X i
Bảng 2 Bảng phân phối tần suất của 6 lớp
Số % bài kiểm tra đạt điểm tương ứng ( ) X i
Số phần tr ăm bài ki ểm tr a đạt điểm tư ơng ứ ng
Biểu đồ 1 Biểu đồ phân phối tần suất của 6 lớp ĐỐI CHỨNG THỰC NGHIỆM
Bảng 3 Bảng phân loại học lực của 6 lớp
Kém Yếu Trung bình Khá Giỏi
Tỉ lệ p h ần tră m x ếp lo ại b ài kiểm tra
Biểu đồ 2 Biểu đồ phân loại học lực của 6 lớp ĐỐI CHỨNG THỰC NGHIỆM
Các tham số tính toán cụ thể: Trong quá trình xử lí kết quả của các bài kiểm tra, chúng tôi sử dụng các thông số sau đây:
Điểm trung bình của lớp thực nghiệm được ký hiệu là X TN, trong khi điểm trung bình của lớp đối chứng được ký hiệu là X DC Trong đó, N là số bài kiểm tra, \( x_i \) là loại điểm, và \( n_i \) là tần số (số học sinh) đạt điểm \( x_i \).
- Phương sai được tính theo công thức:
Kí hiệu phương sai lớp thực nghiệm: S TN 2 và phương sai lớp đối chứng: S DC 2
V = X so sánh mức độ phân tán của các số liệu
- Sai số tiêu chuẩn được tính theo công thức: S m= N
Bảng 4 Bảng tổng hợp các tham số
Số bài kiểm tra X S 2 S V ( ) % X = X m ĐC 121 121 6.38 2,35 1.53 23,98 0.0126
Từ các kết quả trên ta có nhận xét sau:
- Điểm trung bình cộng của lớp thực nghiệm là 7.09 cao hơn điểm trung bình cộng của lớp đối chứng là 6.38
Phương sai và độ lệch chuẩn của lớp thực nghiệm lần lượt là 2,69 và 1,63, cao hơn so với lớp đối chứng với các giá trị 2,35 và 1,53 Điều này cho thấy độ phân tán quanh điểm trung bình của lớp thực nghiệm lớn hơn, đồng nghĩa với việc giá trị trung bình có độ tin cậy cao hơn Mặc dù vậy, hệ số biến thiên của lớp thực nghiệm là 22,99%, thấp hơn so với 23,98% của lớp đối chứng, cho thấy độ phân tán ở nhóm thực nghiệm đã giảm so với nhóm đối chứng.
Tỉ lệ học sinh xếp loại yếu ở lớp thực nghiệm đã giảm so với lớp đối chứng, trong khi tỉ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở lớp thực nghiệm lại cao hơn lớp đối chứng.
Những kết luận rút ra từ thực nghiệm:
- Phương án dạy học theo hướng thiết kế các hoạt động thực hành và trải nghiệm cho học sinh là có khả thi
Học sinh nhận thức được mối liên hệ giữa Toán học và thực tiễn, từ đó hình thành cái nhìn tích cực hơn về môn học này và cảm thấy hứng thú trong việc học Toán.
Học sinh có khả năng làm việc độc lập, xây dựng kế hoạch và tham gia hoạt động nhóm Họ cũng có khả năng tự giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện, đáp ứng yêu cầu về năng lực trong hoạt động thực hành và trải nghiệm.
Qua quan sát các tiết học thực hành trải nghiệm, chúng tôi nhận thấy lớp thực nghiệm có sự chuyển biến tích cực hơn so với lớp đối chứng Học sinh lớp thực nghiệm thể hiện sự nhanh nhẹn, tự tin và sẵn sàng tham gia vào các hoạt động học tập Họ chủ động tiếp nhận nhiệm vụ và làm việc độc lập, đồng thời biết huy động và biến đổi kiến thức một cách hiệu quả Học sinh lớp thực nghiệm cũng tích cực chia sẻ kinh nghiệm và đề xuất ý kiến, thể hiện khả năng lập luận chặt chẽ Ngược lại, lớp đối chứng có xu hướng học tập thụ động, với nhiều học sinh không quan tâm đến câu hỏi của giáo viên và ít tham gia vào hoạt động nhóm.
3.6 Khảo sát tính cấp thiết và tính khả thi của đề tài
Thông qua việc khảo sát nhằm khẳng định tính cấp thiết và tính khả thi của các đề tài
Các tác giả đã khảo sát ý kiến của 48 giáo viên dạy Toán tại ba trường THPT: Nam Đàn 1, Kim Liên và Hà Huy Tập, nơi thực hiện đề tài nghiên cứu.
3.6.3 Nội dung và phương pháp khảo sát Để tiến hành khảo sát tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất, nhóm tác giả đã xây dựng phiếu trưng cầu ý kiến theo hai tiêu chí: tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp thiết kế bài dạy theo định hướng tiếp cận phát triển năng lực của học sinh Thực hiện đánh giá các tiêu chí theo 4 mức độ từ cao đến thấp và được lượng hoá bằng điểm số
+ Tính cấp thiết: Rất cấp thiết (4 điểm); Cấp thiết (3 điểm); Ít cấp thiết (2 điểm); Không cấp thiết (1 điểm)
+ Tính khả thi: Rất khả thi (4 điểm); Khả thi (3 điểm); Ít khả thi (2 điểm); Không khả thi (1 điểm)
