NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Sơ lược vấn đề nghiên cứu
Phẩm chất và năng lực là hai yếu tố cốt lõi trong cấu trúc nhân cách, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách con người Việc dạy học nhằm phát triển phẩm chất và năng lực giúp tích lũy dần các yếu tố này, từ đó góp phần vào quá trình hình thành và phát triển nhân cách của người học.
Phẩm chất là những tính tốt thể hiện qua thái độ và hành vi của con người, kết hợp với năng lực để hình thành nhân cách Chương trình giáo dục phổ thông đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển những phẩm chất này.
Năm 2018, các phẩm chất chủ yếu cần hình thành và phát triển cho học sinh phổ thông đã được xác định, bao gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm.
Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành và phát triển qua tố chất và quá trình học tập, cho phép con người huy động kinh nghiệm và kỹ năng để đạt kết quả trong các hoạt động cụ thể Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhấn mạnh việc hình thành và phát triển các năng lực cốt lõi cho học sinh, bao gồm năng lực chung và năng lực đặc thù Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu, tạo nền tảng cho mọi hoạt động trong cuộc sống và lao động Trong khi đó, năng lực đặc thù được phát triển từ năng lực chung, tập trung vào các lĩnh vực chuyên sâu như toán học, âm nhạc, mỹ thuật và thể thao Để đạt được mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực người học theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, cần chú trọng đến cá nhân mỗi học sinh trong quá trình dạy học.
Mỗi học sinh (HS) có những đặc điểm riêng như năng khiếu, phong cách học tập, các loại hình trí thông minh và tiềm lực phát triển Để thiết kế các hoạt động học hiệu quả, cần chú trọng đến khả năng hiện có và triển vọng phát triển của từng HS Đồng thời, việc phát triển năng lực tự chủ và tự học là rất quan trọng, vì yếu tố "cá nhân tự học tập và rèn luyện" quyết định đến sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của mỗi HS.
Việc tổ chức các hoạt động học cho người học là yếu tố then chốt trong quá trình dạy học và giáo dục, nhằm đạt được mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh.
HS Vì vậy, việc đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực người học cần đảm bảo 6 nguyên tắc sau:
- Nội dung dạy học, giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, thiết thực, hiện đại
Việc trang bị cho học sinh kiến thức cơ bản, thiết thực và hiện đại, cùng với phương pháp tư duy và học tập tích cực, giúp họ rèn luyện kỹ năng và phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn Điều này tạo cơ hội cho học sinh hòa nhập và hội nhập quốc tế, góp phần vào sự phát triển bền vững Nội dung dạy học mà học sinh tiếp nhận sẽ được áp dụng linh hoạt trong bối cảnh hiện đại và không ngừng đổi mới.
- Đảm bảo tính tích cực của người học khi tham gia vào hoạt động học tập
Tính tích cực của người học được thể hiện qua hứng thú, sự tự giác và khát vọng hiểu biết Để đảm bảo tính tích cực này trong quá trình học tập, cần tạo ra môi trường khuyến khích sự hứng thú và nỗ lực chiếm lĩnh kiến thức Nguyên tắc này đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển phẩm chất và năng lực của người học.
Tăng cường hoạt động thực hành và trải nghiệm cho học sinh là một nguyên tắc thiết yếu trong giáo dục, giúp học sinh vận dụng kiến thức và kỹ năng để giải quyết các tình huống thực tế trong học tập và cuộc sống Qua đó, người học không chỉ hình thành mà còn phát triển các phẩm chất và năng lực cần thiết Mỗi môn học và hoạt động giáo dục cần được khai thác và thực hiện một cách cụ thể và có đầu tư để đạt hiệu quả cao nhất.
Tăng cường dạy học và giáo dục tích hợp là quá trình nhằm phát triển tối đa năng lực và sở trường của từng cá nhân Dạy học phân hóa tạo điều kiện cho người học lựa chọn nội dung, độ khó, hình thức và nhịp độ học tập phù hợp với bản thân Cơ sở của dạy học phân hóa là sự công nhận những khác biệt giữa các cá nhân, bao gồm phong cách học tập, trí thông minh và nhu cầu học tập Phương pháp này giúp học sinh phát triển năng lực đặc thù, với nguyên tắc phân hóa sâu dần qua các cấp học để phù hợp với phẩm chất và năng lực hiện có, đồng thời phát triển ở tầm cao mới.
Kiểm tra, đánh giá theo năng lực là yếu tố quan trọng trong việc phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, không chỉ tập trung vào việc tái hiện kiến thức mà còn chú trọng khả năng vận dụng tri thức trong các tình huống cụ thể Mục tiêu của việc đánh giá là cung cấp thông tin chính xác và kịp thời về mức độ đáp ứng yêu cầu của chương trình, đồng thời đánh giá sự tiến bộ của học sinh Điều này giúp hướng dẫn hoạt động học tập, điều chỉnh phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng giáo dục Giáo viên cần thực hiện đánh giá thường xuyên để theo dõi sự tiến bộ của từng học sinh, sử dụng nhiều phương pháp như đặt câu hỏi, đối thoại, phản hồi, tự đánh giá và đánh giá giữa các học sinh, cũng như giám sát sự phát triển qua các dự án và hồ sơ học tập.
1.2 Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1 Dạy học theo nhóm – hình thức tổ chức dạy học hợp tác hiệu quả
- Khái niệm dạy học theo nhóm
Dạy học theo nhóm nhỏ là phương pháp giáo dục mà giáo viên tổ chức học sinh thành các nhóm nhỏ nhằm thúc đẩy sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên.
Học sinh trong nhóm trao đổi và hỗ trợ lẫn nhau để hoàn thành nhiệm vụ chung, cho thấy dạy học theo nhóm là một phương pháp giáo dục hiệu quả Định nghĩa này nhấn mạnh mối quan hệ tương hỗ giữa các thành viên, yêu cầu sự giúp đỡ và phối hợp chặt chẽ, đồng thời khẳng định sự cần thiết của tương tác trong quá trình học tập.
Trong môi trường học tập nhóm, việc "mặt đối mặt" giữa các học sinh là rất quan trọng, khi họ cùng thực hiện nhiệm vụ chung Điều này yêu cầu sự phụ thuộc tích cực giữa các thành viên, với mỗi người cần nhận thức rằng không thể trốn tránh trách nhiệm hay dựa dẫm vào công sức của người khác Trách nhiệm cá nhân là yếu tố then chốt để đảm bảo rằng tất cả các thành viên trong nhóm đều phát triển mạnh mẽ trong quá trình học tập.
- Vai trò của dạy học theo nhóm
Học theo nhóm không chỉ nâng cao vai trò chủ thể của từng cá nhân mà còn khuyến khích tính tự giác, tích cực và sáng tạo trong việc thực hiện nhiệm vụ Nghiên cứu cho thấy rằng khi tham gia học nhóm, học sinh có cơ hội thể hiện và khẳng định khả năng của mình, từ đó phát huy tinh thần trách nhiệm và năng động hơn trong quá trình học tập.