PHẪU - PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN TIÊU BẢN VI PHẪU
MÔ MỀM – MÔ CHE CHỞ - MÔ NÂNG ĐỠ
1 Phân biệt và vẽ đúng các loại mô mềm
2 Phân biệt và vẽ đúng các loại mô che chở
3 Phân biệt và vẽ đúng các loại mô nâng đỡ
Chuẩn bị mẫu vật bao gồm việc cắt ngang và nhuộm kép các loại phiến lá như Thông thiên, Náng, thân hoặc cuống lá Húng chanh, thân Yên bạch (Bù xít) và phiến lá Trà.
- Thực hiện các tiêu bản vi phẫu trên
Vi phẫu cắt ngang phiến lá Thông thiên có các loại vi phẫu sau:
- Gân giữa có 2 loại mô mềm: Mô mềm đạo và mô mềm đặc
- Thịt lá có 2 loại mô mềm: Mô mềm giậu và mô mềm khuyết
Hình 9: Các loại mô mềm
- Nhìn từ trên xuống: Bóc biểu bì của lá
- Nhìn ngang trên vi phẫu lá cắt ngang và nhuộm kép
Hình 10: Biểu bì và các kiểu hóa cutin
Hình 11: Các kiểu lỗ khí 2.2 Lông che chở
Quan sát các loại lông che chở sau
- Lông đơn bào hình thoi: Lá Vú sữa
- Lông đơn bào: Cuống lá Cát đằng
- Lông đa bào hình sao: Thân hoặc cuống lá Cối xay
- Lông đa bào một dãy: Thân hoặc cuống lá Húng chanh
Hình 12: Các kiểu lông che chở 2.3 Bần và lỗ vỏ (bì khổng)
Quan sát thân cây Dâm bụt
Hình 13: Bần và bì khổng
- Mô dày góc: Thân Húng Chanh
- Mô dày tròn: Lá Thông thiên
- Mô dày phiến: Thân Yên bạch
Hình 14: Các kiểu mô dày 2.2 Mô cứng
- Tế bào mô cứng: Cuống lá Hậu phát
- Sợi: Cuống lá Hậu phát
- Thể cứng: Phiến lá Trà
Hình 15: Các kiểu mô cứng
1 Hình vẽ các loại mô mềm
2 Hình vẽ biểu bì và lỗ khí, các dạng lông che chở và bần
3 Hình vẽ 3 loại mô dày
4 Hình vẽ tế bào mô cứng, sợi, thể cứng
Các hình vẽ đều có chú thích đầy đủ
MÔ DẪN – MÔ TIẾT
Phân biệt và vẽ đúng các loại mô dẫn
Phân biệt và vẽ đúng các loại mô tiết
- Chuẩn bị mẫu vật: Cắt ngang và nhuộm kép thân Húng canh, cuống lá Khuynh diệp (Bạch đàn), phiến lá Chanh, thân Lốt, thân Xương rồng kiểng
- Thực hiện tiêu bản các vi phẫu trên
Khi quan sát thân cây Húng chanh cắt ngang, hệ thống dẫn bao gồm libe và gỗ được sắp xếp thành các vòng tròn Từ ngoài vào trong, các mô được phân chia thành libe cấp 1, libe cấp 2, gỗ cấp 2 và gỗ cấp 1.
Cấu tạo gồm: Mạch rây (ống sàng), tế bào kèm và mô mềm libe
- Libe 1: Thường khó nhận dạng vì bị libe 2 đè bẹp
- Libe 2: Ngay phía dưới libe 1, tế bào hình chữ nhật xếp thành dãy xuyên tâm
Cấu tạo gồm: Mạch gỗ và mô mềm gỗ
Mạch gỗ được phân chia thành hai cấp độ: Mạch gỗ cấp 1, trong đó các mạch nhỏ được xếp thành từng bó bên trong mạch lớn hơn, với bó gỗ 1 nằm bên dưới bó gỗ 2 Mạch gỗ cấp 2 có đường kính lớn hơn và được sắp xếp một cách lộn xộn.
Mô mềm gỗ bao gồm hai loại chính: Mô mềm gỗ 1, là những tế bào có vách cellulose, được sắp xếp lộn xộn xung quanh các mạch gỗ 1; và Mô mềm gỗ 2, là những tế bào có vách tẩm chất gỗ (lignin), được sắp xếp thành dãy xuyên tâm xung quanh các mạch gỗ 2.
- Tia tủy: 1 hoặc 2 dãy tế bào
Hình 16: Các loại mạch gỗ
- Là những tế bào mô mềm chứa đầy chất tiết là tinh dầu, có màu vàng
- Quan sát thân cây Lốt
- Có trên lớp biểu bì, có nhiều hình dạng khác nhau
- Quan sát trên thân hoặc lá cây Húng chanh
Là những khoảng trống gần như hình tròn
- Kiểu ly bào: Cuống lá Khuynh diệp
- Kiểu tiêu ly bào: Phiến lá Chanh
- Kiểu tiêu bào: Thân Lốt
Quan sát trên vi phẫu dọc và vi phẫu ngang (trong dung dịch Iod): Thân Xương rồng kiểng
Hình 17: Các kiểu mô tiết
1 Hình vẽ các dạng lông tiết, tế bào tiết, túi tiết ly bào và túi tiết tiêu bào
2 Hình vẽ ống nhựa mủ thật
3 Hình vẽ mô dẫn ở thân Húng chanh
Các hình vẽ có chú thích đầy đủ
RỄ CÂY
1 Phân biệt được các phần của rễ cây
2 Nhận dạng đúng các loại rễ cây
3 Thực hiện đúng thao tác và kỹ thuật về cắt nhuộm tiêu bản
4 Nhận biết được những đặc điểm của cấu tạo cấp I rễ cây 2 lá mầm (rễ cây rau muống), rễ cây một lá mầm (rễ phong lan)
5 Vẽ hình lược đồ đại cương cấu tạo rễ cây rau muống, rễ phong lan
I PHÂN BIỆT CÁC PHẦN CỦA RỄ CÂY VÀ NHẬN DẠNG ĐÚNG
Kính lúp, rễ cỏ sữa, rễ cỏ Mần trầu, rễ trầu không (trầu bà), Cà rốt (Củ cải trắng), Tơ hồng, phong lan, lục bình
2 Nhận dạng các phần của rễ
Chóp rễ, miền sinh trưỡng, miền lông hút, miền hoá bần bằng mắt thường hay kính lúp
3 Phân biệt các loại rễ
- Rễ bám: Trầu không (trầu bà)
- Rễ khí sinh : phong lan
- Rễ chùm: cỏ mần trầu
- Rễ thuỷ sinh : lục bình
II THỰC HIỆN CẮT NHUỘM VÀ LÀM TIÊU BẢN VI PHẪU RỄ
RAU MUỐNG, RỄ PHONG LAN
- Dao lam, kim mũi mác
- Bộ thuốc nhuộm, nước cất
- Củ cà rốt, rễ rau muống, rễ phong lan
- Khay sứ 6 lỗ, lam kính, lamelle, kính hiển vi
- Rửa sạch rễ rau muống, lấy một đoạn phần rễ non
Đặt một khoanh cà rốt làm thớt, sau đó đặt rễ rau muống lên trên Sử dụng dao lam để cắt rễ rau muống thành những lát thật mỏng và đều, cắt thẳng góc với trục rễ.
- Lấy một miếng lam kính, nhỏ lên 1 giọt nước, dùng kim mũi mác lấy vi phẫu đặt lên giọt nước đó rồi đậy lamelle lại
- Chuẩn bị kính hiển vi rồi đặt tiêu bản đã làm xong lên quan sát
- Nhận xét các phần cấu tạo của rễ cây rau muống, quan sát các loại mô, vẽ hình lược đồ đại cương và kết luận
- Làm tương tự với rễ phong lan So sánh cấu tạo với rễ rau muống
- Bảo quản kính hiển vi và vệ sinh phòng thực tập
Hình 18: Vi phẫu rễ Rau muống non
1: Tầng lông hút – 2: Tầng tẩm suberin – 3: Mô mềm vỏ - 4: Nội bì caspary – 5: Trụ bì – 6: Gỗ 1 – 7: Libe 1 – 8: Mô mềm tủy
Hình 19: Sơ đồ vi phẫu rễ Rau muống non
Hình 20: Sơ đồ vi phẫu rễ Phong lan
THÂN CÂY LỚP HÀNH
1 Phân biệt được các phần của thân cây
2 Nhận dạng đúng các loại thân cây
3 Thực hiện đúng thao tác và kỹ thuật cách làm vi phẫu thân cỏ Mần trầu
4 Nhận biết đặc điểm của cấu tạo của thân cây 1 lá mầm, vẽ hình lược đồ thân cây cỏ Mần trầu
I.PHÂN BIỆT CÁC PHẦN CỦA THÂN CÂY VÀ NHẬN DẠNG ĐÚNG CÁC LOẠI THÂN CÂY
Cây tre, cây rau má, dây mơ lông, dây lạc tiên, dây trầu không, cây gừng, cây hành ta, su hào (khoai tây)., cỏ mần trầu
2.Nhận dạng a Phân biệt các phần của thân cây
- Cành b Nhận dạng các loại thân cây
+ Thân đứng o Thân gỗ : mít, bàng, phượng o Thân cột : dừa, cau o Thân rạ: tre
+ Thân leo: o Thân leo bằng thân quấn: mơ lông o Thân leo bằng tua cuốn: lạc tiên o Thân leo bằng rễ bám: trầu không
- Dụng cụ, hoá chất để làm vi phẫu
- Cắt nhuộm vi phẫu thân cỏ mần trầu theo đúng kỹ thuật đã học
- Làm tiêu bản vi phẫu đã nhuộm xong
- Quan sát tiêu bản thực hiện được trên vật kính x10
- Nhận xét đặc điểm cấu tạo của thân cây cỏ mần trầu, kết luận chung đặc điểm cấu tạo của thân cấy một lá mầm
- Vẽ hình lược đồ đại cương thân cây cỏ mần trầu vào tập
- Bảo quản kính hiển vi và vệ sinh phòng thực tập
Hình 21: Vi phẫu thân cỏ Mần trầu
Hình 22: Sơ đồ vi phẫu thân cỏ Mần trầu
THÂN CÂY LỚP NGỌC LAN
1 Thực hiện đúng thao tác và kỹ thuật về cách cắt, nhuộm vi phẫu, làm tiêu bàn thân cây húng quế, thân cây giấp cá
2 Nhận biết những đặc điểm cấu tạo cấp I, cấp II của thân cây 2 lá mầm
3 Vẽ hình lược đồ đại cương thân cây húng quế, thân cây giấp cá
1 Chuẩn bị: Kính hiển vi, thân cây húng quế, thân cây giấp cá, các dụng cụ, hoá chất để làm vi phẫu
- Tiến hành cắt nhuộm vi phẫu thân cây húng quế, thân cây giấp cá đúng kỹ thuật
- Làm tiêu bản vi phẫu đã nhuộm xong
- Quan sát tiêu bản thực hiện được trên kính hiển vi với vật kính x10, x40
- Nhận xét cấu tạo cấp I và cấp II của thân cây húng quế, thân cây giấp cá
- Vẽ hình lược đồ đại cương hai loại thân cây trên vào tập
- Bảo quản kính hiển vi và vệ sinh phòng thực tập
Hình 23: Vi phẫi thân Dấp cá
LÁ CÂY
1 Nhận dạng được các phần của lá cây
2 Nhận dạng được các kiểu gân lá cây
3 Nhận biết được những đặc điểm cấu tạo vi phẫu lá cây 1 lá mầm (lá sả) và lá cây 2 lá mầm (lá cây thông thiên)
4 Vẽ hình lược đồ của 2 loại lá trên
Lá trúc đào, lá lúa, lá hoa hồng, lá thông, rau răm, lá sả, lá thầu dầu (lá đu đủ), lá sen, lá thông thiên
2 Nhận dạng a Các phần của lá
- Lá có cuống lá: lá trúc đào
- Lá có bẹ lá, lưỡi nhỏ: lá lúa
- Lá có lá kèm: lá hoa hồng
- Lá có bẹ chìa: rau răm b Các kiểu gân lá
- Lá có gân song song: lá sả
- Lá có gân lông chim : lá thông thiên
- Lá có gân hình chân vịt : lá thầu dầu
- Lá có gân toả tròn : lá sen
II.ĐẶC ĐIỂM VI PHẪU LÁ CÂY 1 VÀ 2 LÁ MẦM
- Kính hiển vi, dụng cụ, hoá chất để làm vi phẫu
- Lá Thông thiên, Trúc đào, lá cây Sả
- Cắt nhuộm vi phẫu lá Thông thiên, lá Trúc đào, lá Sả đúng kỹ thuật đã học
- Làm tiêu bản vi phẫu đã nhuộm xong
- Quan sát tiêu bản thực hiện được trên kính hiển vi có vật kính , X10, X40
- Nhận xét, so sánh cấu tạo của lá thông thiên và lá sả
3 Vẽ hình lược đồ đại cương 2 loại lá trên
Sơ đồ vi phẫu lá Sả
HOA
1 Nhận dạng được các phần của hoa
2 Nhận dạng được các loại hoa tự
3 Phân tích, viết hoa thức và vẽ hoa đồ của hoa
Hoa Dâm bụt, Điệp cúng, Dừa cạn, Lay ơn
3 Nhận dạng các loại hoa tự
- Hoa đơn độc: hoa dâm bụt
- Cụm hoa đơn không hạn
- Cụm hoa đơn có hạn:
• Xim 1 ngã hình đinh ốc: hoa layơn
• Xim 2 ngã: hoa huỳnh anh
• Xim co: hoa tía tô
4 Nhận dạng thêm về các kiểu tràng hoa
- Xác định kiểu tiền khai hoa
- Mô tả lá đài, cánh hoa, bộ nhị, bộ nhuỵ (xem phần phụ lục 1 Phương pháp phân tích hoa)
3 Viết hoa thức, vẽ hoa đồ
4 Dùng bảng phân loại thực vật xác định họ của (Phụ lục 2 Bảng phân loại tổng quát)
PHƯƠNG PHÁP LÀM TIÊU BẢN THỰC VẬT KHÔ
1 Trình bày được lợi tích của việc làm tiêu bản thực vật khô
2 Thu thập được các mẫu thực vật đúng yêu cầu
3 Thực hành ép và làm khô mẫu đã được thu thập
1 MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC LÀM TIÊU BẢN THỰC VẬT KHÔ
Việc xác định tên khoa học của cây là bước quan trọng trong nghiên cứu thực vật và cây thuốc, vì nhiều loài chỉ phân bố ở những khu vực nhất định Cây cỏ thường ra hoa và kết quả theo mùa, do đó, tiêu bản thực vật khô cung cấp mẫu cây cần thiết cho việc nghiên cứu hình thái và giám định tên cây.
− Quản lý nguồn tài nguyên thực vật của một địa phương
Việc lưu giữ mẫu tài nguyên thực vật là rất quan trọng cho công tác nghiên cứu thực vật và các mục đích kinh tế khác Tại phía Nam, có hai phòng tiêu bản thực vật nổi bật là Viện Sinh học nhiệt đới Thành phố Hồ Chí Minh và Phân viện Dược liệu Thành phố Hồ Chí Minh.
2 THU THẬP MẪU THỰC VẬT
2.1 Dụng cụ và nguyên liệu cần thiết
− Giấy ép cây: Dùng loại giấy xốp, dày, dễ thấm nước Ví dụ: Giấy thấm, giấy báo khổ 30 x 40cm
− Cặp đựng cây: Là 2 bìa carton dày đựng tạm mẫu cây khi thu hái
Khung ép là một dụng cụ quan trọng, thường được làm bằng gỗ hoặc sắt, với kích thước khoảng 30 x 45cm, dùng để ép và làm khô mẫu vật Nếu không có khung ép, bạn có thể thay thế bằng cách đặt mẫu vật giữa hai tấm bìa cứng và sử dụng vật nặng để đè lên.
− Túi nylon hoặc túi giấy để đựng mẫu cây thu hái khi cần phun cồn
− Túi giấy nhỏ hay túi nylon nhỏn đựng những bộ phận của cây dễ rơi vãi và những mẫu vật nhỏ như nấm, rêu, địa y…
− Nhãn ghi tên cây có buộc sẵn dây để treo vào cây
− Sổ tay để ghi chép và bút chì đen
− Tài liệu định tên cây (Thực vật chí và các sách về phân loại thực vật)
− La bàn và bản đồ khu vực nghiên cứu
− Máy ảnh, phim chụp âm bản, dương bản
− Những dụng cụ khác: Dao con, dao đi rừng, xẻng nhỏ, cưa tay nhỏ, dây buộc đủ cỡ, kính lúp
Khi thu mẫu, ngoài các dụng cụ cần thiết, bạn cũng cần chuẩn bị những trang bị cá nhân như giày đi rừng, tất chống vắt và muỗi, áo mưa, nón, bi đông đựng nước uống, túi vải để đựng đồ dùng cá nhân, thuốc cấp cứu tối thiểu, lương thực, thực phẩm, túi ngủ và lều đi rừng.
2.2 Thu mẫu Để giúp ích cho việc nhận biết và định tên cây, mẫu thu hái cần có đầy đủ các bộ phận: Cành, lá, rễ, hoa, quả và hạt Tuy nhiên tùy theo dạng sống của cây mà mẫu thu có yêu cầu khác nhau:
− Đối với rêu, tảo: Lấy cả nhóm nhóm nhỏ trong đó có cơ quan sinh sản
− Đối với dương xỉ: Nên lấy mẫu có thân rễ và cơ quan mang bào tử
− Đối với cây thân gỗ: thì lấy cành có lá, hoa, quả, hạt đặc trưng cho cây
− Đối với cây đơn tính khác gốc: Mẫu gồm 2 loại: Cành mang hoa cái và cành mang hoa đực
− Đối với cây đơn tính cùng gốc: Chọn cành mang cả 2 loại hoa
− Đối với cây ký sinh: Ngoài mẫu cây ký sinh phải có thêm một phần mẫu cây chủ
− Đối với cây hạt trần: Chọn cành mang nón cái và cành mang nón đực
− Đối với cây làm thuốc thì lấy thêm bộ phận dùng làm thuốc (ví dụ: rễ củ, vỏ thân, vỏ hạt…)
Các mẫu thu thập từ cùng một cá thể trong một nhóm cây cùng loại sẽ được gán cùng một số hiệu Ngược lại, các mẫu lấy từ những cá thể khác nhau hoặc từ các nhóm cây khác nhau, dù thuộc cùng một loài, cần phải có các số hiệu khác nhau.
Để đảm bảo chất lượng tiêu bản, cần thu thập từ 5 đến 10 mẫu cho mỗi số hiệu, vì trong quá trình ép và phơi khô có thể xảy ra hư hỏng hoặc cần gửi đi định danh Mỗi loài nên được lấy mẫu lặp lại từ 3 đến 4 số hiệu ở các cá thể khác nhau.
Có thể vẽ một số hình cần thiết vào sổ lý lịch mẫu, chú ý đến các đặc điểm dễ mất như màu sắc, mùi vị, nhựa mủ và những biến dạng khi cây bị khô Để tránh nhầm lẫn, sau khi lấy mẫu cần ghi ngay các thông tin cần thiết như số hiệu mẫu, tên cây, ngày lấy, người lấy và nơi lấy Đồng thời, cần ghi đầy đủ lý lịch của mẫu vào sổ mẫu.
− Hoa: (Màu sắc, mùi, kích thước)
Khi thu hái mẫu cần lưu ý một số điểm sau đây:
- Nên lấy cây vào lúc trời khô ráo để mẫu vật mau khô và không bị đen khi ép
- Chọn những cành có hoa mới nở, không lấy cành có sâu
- Mẫu cây có quả to có thể bỏ 2 phàn 2 bên, để lại phần giữa có cuống để ép
- Đối với cây quá mọng nên ngâm vào cồn 70 o hay dung dịch formaldehyd 3%
Những cây có hạt hoặc quả khô nhỏ dễ rụng cần được thu thập cẩn thận Hãy để quả và hạt riêng vào túi nylon nhỏ hoặc phong bì nhỏ, và ghi số hiệu mẫu để có thể dễ dàng đính kèm với mẫu sau này.
3.1 Chuẩn bị mẫu trước khi ép
Để ép mẫu hiệu quả, cần để mẫu hơi hép nhằm giảm lượng nước và tránh lá rụng Đồng thời, cần tỉa bớt các cành và lá không cần thiết Cách tỉa cành và lá sẽ được hướng dẫn cụ thể.
- Tỉa cành: Không cắt sát gốc cành mà để lại một đoạn ngắn để biết cách phân cành
- Tỉa lá: Không cắt sát đáy cuống lá mà để lại một đoạn cuống lá để biết cách mọc lá
3.2 Đặt mẫu cây vào tờ giấy, trải cẩn thận các lá, cành và phát hoa
Để quan sát cả hai mặt của lá sau khi mẫu đã khô và được gắn cố định trên giấy cứng, cần đặt một số lá úp và một số lá ngửa.
- Những cành, lá chồng lên nhau nên có những tờ giấy nhỏ để đệm vào
Lá dài có thể được gấp theo hình chữ Z gấp 3 lần hoặc gấp đôi theo hình chữ V Nếu lá quá lớn, hãy cắt lá thành nhiều phần và sử dụng đoạn giữa cùng đoạn cuối để đại diện cho toàn bộ lá.
- Hoa tự: Sắp xếp các hoa trên cụm hoa sao cho có thể thấy được kiểu hoa tự
- Hoa: Nếu hoa có kích thước to cần bổ dọc một hoa để có thể trình bày cấu tạo bên trong của hoa
Theo kinh nghiệm, ép lần đầu tiên việc uốn nắn các lá và hoa rất khó, nên ép lần thứ
3.3 Tiếp tục ép các mẫu khác cho đến khi tập ép cây dày khoảng 15 – 20cm thì bó chặt chúng trong khuôn ép rồi đem phơi nắng hay để ở chỗ thoáng gió hoặc cho vào tủ sấy 40 – 50 o C
Trong quá trình ép mẫu cây, cần thay giấy mỗi ngày một lần Nếu mẫu cây có độ ẩm cao, nên thay giấy từ 4 đến 8 giờ một lần Đặc biệt, trong ngày đầu và ngày thứ hai, việc thay giấy nên được thực hiện 2 đến 3 lần Tiếp tục ép và thay giấy cho đến khi mẫu khô, thường mất khoảng 5 đến 7 ngày.
Khi ép nhiều cây cùng lúc, cần đặt nhiều lớp giấy giữa các cây để tránh tình trạng cây này hằn lên cây kia Số lượng lớp giấy nên được điều chỉnh tùy thuộc vào độ dày và kích thước của từng cây.
