NỘI DUNG
Cơ sở lí luận
1.1 Nghề nghiệp và lựa chọn nghề nghiệp
Nghề nghiệp yêu cầu con người trải qua quá trình đào tạo chuyên biệt, trang bị kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo chuyên môn, đồng thời cần có phẩm chất và đạo đức phù hợp với yêu cầu công việc.
Nghề nghiệp không chỉ đơn thuần là công việc để kiếm sống, mà còn phải là những hoạt động ổn định và có tính chất lâu dài Những công việc tạm thời, chỉ dựa vào sức lao động giản đơn mà không mang lại sự phát triển bền vững thì không được coi là nghề nghiệp thực thụ.
Nghề nghiệp là một thuật ngữ được hình thành từ hai từ "nghề" và "nghiệp" Để hiểu rõ bản chất của nghề nghiệp, cần phân tích ý nghĩa của từng từ này một cách chi tiết.
"Nghề" chỉ chức danh công việc mà một người đảm nhận trong một khoảng thời gian nhất định Nhiều người thường nhầm lẫn giữa công việc và nghề, nhưng cần phân biệt rõ ràng: công việc là hoạt động cụ thể, trong khi nghề là tên gọi chung cho các công việc "Nghiệp" trong nghề nghiệp cũng là một dạng thể của ngành nghề, dẫn đến các thuật ngữ như nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp Nói một cách đơn giản, nghiệp tương tự như lĩnh vực Theo thời gian, từ "nghiệp" được kết hợp với các từ khác để chỉ thành tựu công việc của người xây dựng sự nghiệp.
Nghề nghiệp là công việc được xã hội công nhận, mang lại thu nhập cho cá nhân và giá trị cho cộng đồng Nó cũng phản ánh mục đích sống của mỗi người, do đó, việc lựa chọn nghề thường dựa trên đam mê và sở thích.
Lựa chọn nghề nghiệp là một quyết định quan trọng, ảnh hưởng đến khả năng tạo ra thu nhập và nuôi sống bản thân cùng gia đình Nó cũng đóng vai trò then chốt trong sự thành công của mỗi cá nhân.
- Nghề nghiệp mà chúng ta lựa chọn có thể là công việc sẽ gắn bó suốt đời
Nó có ảnh hưởng to lớn đến đời sống tinh thần và vật chất của mỗi con người
Lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn mang lại niềm say mê và hứng thú trong công việc, đồng thời giúp phát huy tối đa năng lực cá nhân Ngược lại, lựa chọn sai lầm có thể dẫn đến việc đánh mất cơ hội và khiến công việc trở thành gánh nặng Do đó, việc chủ động và sáng suốt trong quyết định này là vô cùng quan trọng.
1.2 Tư vấn lựa chọn nghề nghiệp
Tư vấn lựa chọn nghề nghiệp giúp mọi người hiểu rõ bản thân và các lĩnh vực nghề nghiệp hiện tại, từ đó đưa ra quyết định chính xác về nghề nghiệp và phát triển sự nghiệp Hoạt động này có hai mục đích chính: ngắn hạn và dài hạn.
Tư vấn lựa chọn nghề nghiệp không chỉ giúp bạn xác định hướng đi phù hợp trong ngắn hạn mà còn hỗ trợ bạn vượt qua khó khăn và thử thách trong quá trình phát triển sự nghiệp lâu dài Qua đó, bạn sẽ được trang bị những kỹ năng và kiến thức cần thiết để tự tin đưa ra quyết định cho bản thân.
1.3 Ứng dụng các hệ thống Tin học trong việc tư vấn
Vào thập niên 1970, Scott Morton đã giới thiệu khái niệm Hệ hỗ trợ ra quyết định (DSS), định nghĩa nó là các hệ thống máy tính tương tác giúp người ra quyết định sử dụng dữ liệu và mô hình để giải quyết các vấn đề không có cấu trúc.
Thông thường các hệ hỗ trợ quyết định có đặc trưng gồm:
• Chức năng hỗ trợ ra quyết định
• Làm việc với các bài toán có cấu trúc yếu
• Hoạt động theo cách tương tác với người dùng
• Được trang bị nhiều mô hình phân tích và mô hình dữ liệu Ưu thế của người ra quyết định:
- Có tri thức Ưu thế của máy tính:
- Thông tin- Khả năng xử lý
Kết hợp cả ưu thế của người ra quyết định và máy tính, ta có ưu thế của Hệ hỗ trợ ra quyết định:
1.4 Học sinh THPT và các yếu tố ảnh hưởng lựa chọn nghề nghiệp
1.4.1 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi HS THPT
Trong giai đoạn này, tính độc lập và chủ động sáng tạo trong nhận thức là phẩm chất tâm lý nổi bật của học sinh, được hình thành từ vị thế xã hội và sự phát triển tâm lý của các em Nhiều em đã thể hiện chính kiến rõ ràng và phát triển năng lực nhận thức đa dạng Một số em bộc lộ tài năng trong các lĩnh vực cụ thể và có khả năng đưa ra lý luận độc lập Đặc biệt, học sinh lớp 12 đang ở giai đoạn quan trọng khi quyết định lựa chọn ngành nghề và định hướng tương lai của mình.
Hoạt động học tập và hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh THPT, đồng thời định hình xu hướng nghề nghiệp của các em Xu hướng nghề nghiệp trở thành một yếu tố tâm lý trung tâm trong nhân cách của học sinh ở giai đoạn này.
Xu hướng nghề nghiệp của học sinh THPT là một hệ thống động lực quan trọng, ảnh hưởng đến sự lựa chọn và thái độ tích cực trong việc định hướng nghề nghiệp tương lai Điều này thể hiện rõ qua sự hứng thú và đam mê với nghề nghiệp mà các em sẽ theo đuổi sau này.
1.4.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn nghề nghiệp
Theo nghiên lí thuyết chọn nghề Hollend codes:
Lý thuyết mật mã Holland (Holland codes) thuộc nhóm Lý thuyết đặc tính cá nhân và đặc điểm nghề, được phát triển bởi nhà tâm lý học John Holland (1919-
Ông được biết đến rộng rãi qua nghiên cứu về Lý thuyết lựa chọn nghề nghiệp, trong đó lý thuyết mật mã Holland được coi là lý thuyết thực tế nhất và có nền tảng nghiên cứu vững chắc Lý thuyết này được các chuyên gia tư vấn hướng nghiệp trong và ngoài nước áp dụng rộng rãi.
Mỹ sử dụng nhiều nhất
Nội dung cơ bản Lý thuyết mật mã Holland đưa ra một số luận điểm rất có giá trị trong hướng nghiệp:
Chọn công việc phù hợp với tính cách giúp cá nhân dễ dàng phát triển và đạt được thành công trong sự nghiệp Những người làm việc trong môi trường tương đồng với tính cách của họ thường trải nghiệm sự hài lòng và thành công trong công việc.
Cơ sở thực tiễn
2.1 Những vấn đề chung về tư vấn chọn nghề tại trường THPT
Tư vấn và định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT, đặc biệt là lớp 12, đang thu hút sự quan tâm của các cấp, ngành và toàn xã hội Trong bối cảnh hội nhập và những đổi mới trong giáo dục, đặc biệt là trong tuyển sinh đại học và cao đẳng, vấn đề này trở nên ngày càng cấp thiết và quan trọng.
Lựa chọn nghề nghiệp và ngành học là quyết định quan trọng, ảnh hưởng lớn đến tương lai của mỗi người Tuy nhiên, nhiều học sinh thường không tìm hiểu kỹ về ngành học và công việc mà mình sẽ theo đuổi, dẫn đến việc lựa chọn theo cảm tính mà không quan tâm đến đặc thù nghề nghiệp và triển vọng công việc sau khi tốt nghiệp.
Hướng nghiệp là sự ảnh hưởng từ nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội đến thế hệ trẻ, giúp các em hiểu biết về các ngành nghề phổ biến Điều này tạo điều kiện cho các em có thể lựa chọn nghề nghiệp một cách có ý thức khi tốt nghiệp.
Tư vấn hướng nghiệp là quá trình so sánh giữa yêu cầu của nghề nghiệp và thị trường lao động với sở thích, xu hướng và năng lực của học sinh.
HS hình thành quyết định nên học nghề nào thì phù hợp với bản thân
Thông qua các hoạt động tư vấn hướng nghiệp, học sinh có cơ hội tiếp cận những thông tin quý giá, giúp họ định hướng và đưa ra quyết định chính xác hơn về nghề nghiệp, đồng thời điều chỉnh xu hướng nghề phù hợp với bản thân.
Hiện nay, tư vấn hướng nghiệp và tuyển sinh đại học đang thu hút sự chú ý lớn từ xã hội Nhiệm vụ chính của tư vấn hướng nghiệp là hỗ trợ học sinh trong việc lựa chọn ngành học phù hợp với khả năng và sở thích của bản thân.
2.2 Khảo sát thực trạng lựa chọn nghề nghiệp của HS ở trường THPT Để tìm hiểu về thực trạng lựa chọn nghề nghiệp của HS ở trường THPT sau khi tốt nghiệp, chúng tôi tiến hành khảo sát 126 HS của các lớp 12A1, 12A2, 12D thông qua Google Form với đường link: https://docs.google.com/forms/d/11e29xYucgnigD0h2sXfZblZTSfb20zpQVrLYRPFEXls/edit Nội dung khảo sát được trình bày ở PHỤ LỤC 1 Kết quả thu được thể hiện tương ứng qua các biểu đồ như sau:
Kết quả khảo sát cho thấy nhiều học sinh chọn ngành học dựa trên đam mê, sở thích và điểm chuẩn phù hợp với năng lực cũng như điều kiện gia đình Tuy nhiên, mức độ hiểu biết về ngành nghề mà học sinh lựa chọn còn hạn chế và chưa rõ ràng Điều này phản ánh thực trạng dạy nghề và định hướng nghề nghiệp ở trường THPT chưa được chú trọng đúng mức Hầu hết học sinh mong muốn nhận được sự hỗ trợ và định hướng nghề nghiệp từ giáo viên, các anh chị thành công khóa trước, và tư vấn từ chuyên gia, trong khi một phần nhỏ theo định hướng của gia đình Qua đó, vai trò của giáo viên trong việc tư vấn và định hướng là rất quan trọng, giúp học sinh nhận thức rằng quyết định của mình cần phù hợp với năng lực, sở thích, khả năng tài chính của gia đình và nhu cầu xã hội, bất kể đó là con đường đại học hay học nghề.
2.3 Khảo sát thực trạng định hướng nghề nghiệp của giáo viên Để tìm hiểu về thực trạng định hướng nghề nghiệp của GV ở trường THPT, chúng tôi tiến hành khảo sát 37 GV,QL ở trường THPT Anh Sơn 2 trên Google Form với đường link: Nội dung khảo sát được trình bày ở PHỤ LỤC 2 https://docs.google.com/forms/d/1DNE0n7HAhi69pzrNuY9K_XXM6CP LPsg0weM6qA89CQs/edit
Kết quả thu được như sau:
Kết quả khảo sát cho thấy tỉ lệ giáo viên thường xuyên tư vấn và định hướng nghề nghiệp cho học sinh cao, đồng thời giáo viên nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng của việc này Tuy nhiên, hình thức tư vấn mà các thầy cô áp dụng vẫn chủ yếu mang tính cảm tính.
2.4 Thuận lợi và khó khăn
Các trường THPT đang tích cực thực hiện công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức về việc phân luồng học sinh phổ thông Hoạt động này không chỉ hướng tới cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên mà còn bao gồm cả học sinh và phụ huynh, nhằm tạo ra sự đồng thuận và hiểu biết sâu sắc về tầm quan trọng của việc phân luồng trong giáo dục.
HS và trong cộng đồng
Công tác tư vấn hướng nghiệp được triển khai qua nhiều hình thức khác nhau, bao gồm việc lồng ghép vào các buổi sinh hoạt lớp, tổ chức các hoạt động ngoại khóa, ngoài giờ lên lớp, và trong một số môn học.
Hiện nay, nhiều công trình và ứng dụng đã được phát triển để hỗ trợ tư vấn và định hướng nghề nghiệp cho học sinh, giúp họ đưa ra những lựa chọn phù hợp.
Trang hướng nghiệp của Công ty cổ phần hướng nghiệp Việt Nam (https://huongnghiep.com.vn/)
Bộ trắc nghiệm hướng nghiệp online tại [Hướng nghiệp Việt](https://huongnghiepviet.com/) là công cụ dựa trên cơ sở khoa học, được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu Bài trắc nghiệm này, còn được gọi là "Holland Codes", là một trong những bài trắc nghiệm thiên hướng nghề nghiệp phổ biến nhất hiện nay, giúp người dùng xác định hướng đi nghề nghiệp phù hợp thông qua các tiêu chí khoa học.
Bộ trắc nghiệm hướng nghiệp Jim Barrett và Geoff Williams
Hệ thống dữ liệu nghề O.*net online
Trường khuyến khích giáo viên phát huy tinh thần trách nhiệm, trở thành những tư vấn viên hướng nghiệp hiệu quả cho học sinh Đồng thời, nhà trường tổ chức các hoạt động tìm hiểu nguyện vọng và năng lực của học sinh, giúp họ lựa chọn ngành nghề phù hợp Điều này nhằm tránh tình trạng học sinh đăng ký ngành nghề theo cảm tính do thiếu thông tin và hiểu biết.
Xây dựng hệ thống tư vấn chọn nghề sử dụng thuật toán phân cụm mờ
3.1 Mô hình tư vấn chọn nghề
Về cơ bản, môt mô hình tư vấn chọn nghề thường có 3 khối chức năng
Thu thập dữ liệu Tiền xử lý dữ liệu Áp dụng các kỹ thuật để xử lý và tư vấn
Khối thu thập dữ liệu sẽ tiến hành thu thập thông tin từ các nguồn có sẵn, trong nghiên cứu này, mẫu phiếu điều tra được sử dụng để thu thập dữ liệu.
Khối tiền xử lý dữ liệu là bước quan trọng trong việc chuẩn bị dữ liệu cho phân tích, bao gồm việc loại bỏ nhiễu, chuẩn hóa và chọn lọc các dữ liệu quan trọng và liên quan đến ứng dụng.
Khối áp dụng các kỹ thuật xử lý và phân tích dữ liệu để xây dựng mô hình tư vấn, thường sử dụng các thuật toán học máy, khai phá dữ liệu hoặc hệ thống gợi ý Chúng tôi nghiên cứu giải pháp sử dụng thuật toán phân cụm mờ FCM, nổi bật với ưu điểm trong việc tư vấn ngành nghề so với các thuật toán phân cụm khác Giải pháp này cho phép đưa ra nhiều lựa chọn tư vấn dựa trên mức độ phù hợp của từng học sinh với các nhóm ngành nghề khác nhau Mô hình tư vấn ngành nghề cho học sinh THPT được mô tả cơ bản như sau:
Mô hình tư vấn nhóm ngành nghề cho HS trung học phổ thông
Tiền xử lí dữ liệu
Lựa chọn thuộc tính phân cụm
- Xác định tâm Dữ liệu tư vấn nghề
Để giảm thời gian xử lý và nâng cao độ chính xác cho mô hình trước khi áp dụng thuật toán FCM, chúng ta sẽ sử dụng phương pháp chọn lọc các thuộc tính có độ liên quan cao.
Trong phân cụm FCM, việc lựa chọn tham số m phù hợp và các độ đo khoảng cách là yếu tố quan trọng quyết định hiệu năng của mô hình Hai tham số C (số cụm) và m (chỉ số tính mờ, với điều kiện 1 < m < ∞) cần được xác định trước khi thực hiện thuật toán Nhiều ứng dụng chọn m = 2 theo gợi ý của Bezdek, trong khi một số nghiên cứu gần đây cho thấy m có thể được chọn trong khoảng [1.5, 2.5] hoặc [1.5, 4.0] Sự thay đổi của giá trị m ảnh hưởng đến biên giữa các cụm và hiệu năng của FCM.
Thay đổi giá trị của tham số m là yếu tố quan trọng cần xem xét để phù hợp với đặc trưng của bài toán và tập dữ liệu.
Đo khoảng cách là một tiêu chí quan trọng trong bất kỳ thuật toán phân cụm nào, bên cạnh chỉ số tính mờ Việc lựa chọn đo khoảng cách cho thuật toán FCM trong mô hình tư vấn nghề nghiệp cần được xem xét kỹ lưỡng Có thể sử dụng nhiều loại đo khoảng cách khác nhau thay vì chỉ dựa vào khoảng cách Euclid truyền thống Dưới đây là một số đo khoảng cách có thể được lựa chọn.
Khoảng cách Euclid được xác định bằng cách tính căn bậc hai của tổng bình phương các hiệu giữa các điểm dữ liệu Công thức tính khoảng cách này được biểu diễn như sau:
Khoảng cách Manhattan được xác định bằng tổng giá trị tuyệt đối của các hiệu giữa các điểm dữ liệu Công thức tính khoảng cách này được thể hiện như sau:
Khoảng cách Spearman: Khoảng cách Spearman được tính bằng tổng bình phương của các hiệu giữa các điểm dữ liệu và được hình thức hóa theo công thức:
Khoảng cách Canberra: Khoảng cách Canberra được giới thiệu vào năm
1966, khoảng cách Canberra d giữa các vector p và q trong không gian vector thực n chiều được tính với công thức sau:
3.2 Xây dựng bộ dữ liệu
3.2.1 Thu thập và công cụ thu thập dữ liệu
Dữ liệu sẽ được thu thập từ phiếu khảo sát thực tế cho học sinh các lớp 12A1, 12A2, 12D, những lớp có khả năng cao lựa chọn con đường học Đại học, Cao đẳng Khảo sát sẽ bao gồm các câu hỏi về kỹ năng, năng lực, sở thích và hiểu biết về yêu cầu nghề nghiệp Từ kết quả khảo sát, sẽ lập bảng tổng hợp và xây dựng bộ dữ liệu dưới định dạng *.xls, *.xlsx Để tư vấn nghề hiệu quả cho học sinh THPT, cần thu thập đầy đủ thông tin về các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề, bao gồm năng lực, khả năng, sở thích và đam mê của học sinh Kết quả thu được sẽ là dữ liệu về các ngành nghề hiện tại.
Đam mê và sở thích cá nhân là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp Nếu không dựa vào đam mê, bạn sẽ thiếu động lực và không thể làm việc một cách tận tâm, đặc biệt khi gặp khó khăn Ngược lại, khi yêu thích công việc, bạn sẽ dễ dàng tìm ra ý tưởng sáng tạo và giải pháp cho các vấn đề Vì vậy, việc lắng nghe và khám phá bản thân là bí quyết hàng đầu để đạt được thành công.
Kỹ năng đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp của mỗi cá nhân, vì vậy chúng ảnh hưởng đáng kể đến sự lựa chọn nghề nghiệp của mọi người.
Năng lực ảnh hưởng lớn đến hiệu quả công việc, vì vậy việc lựa chọn nghề nghiệp dựa trên năng lực là rất quan trọng Điều này giúp học sinh định hướng đúng đắn cho tương lai của mình Các câu trả lời sẽ được đưa vào mô hình để dự đoán nghề nghiệp phù hợp với kỹ năng và năng lực của học sinh, từ đó hỗ trợ họ trong việc chọn lựa nghề nghiệp thích hợp.
Chúng tôi sử dụng hệ thống https://vnedu.vn/ để thu thập kết quả học tập của học sinh tham gia tư vấn Dữ liệu được thu thập chủ yếu dưới dạng tệp *.xls hoặc *.xlsx từ phần mềm VNEDU.VN, một công cụ quản lý học sinh phổ biến tại nhiều trường THPT Các trường thường xuyên cập nhật thông tin vào phần mềm này sau mỗi kỳ thi khảo sát chất lượng hoặc sau mỗi học kỳ, cho phép chúng tôi trích xuất dữ liệu hàng năm để sử dụng.
Dữ liệu ban đầu của chúng ta bao gồm các tệp tin có định dạng *.xls hoặc *.xlsx từ phần mềm Ms Excel, chứa kết quả điểm tổng kết cuối kỳ 1 của học sinh các lớp 12A1, 12A2, 12D Các tệp này bao gồm thông tin về môn học, hạnh kiểm, học lực và số buổi vắng học Đề tài tập trung vào việc sử dụng điểm số của học sinh khối 12 để tư vấn chọn nghề Mỗi tệp tin tổ chức thông tin thành bảng với nhiều cột và dòng, trong đó mỗi cột đại diện cho một môn học và các thông tin như họ tên, học lực, hạnh kiểm, còn mỗi dòng là kết quả học tập của một học sinh trong kỳ học hoặc năm học đó.
