Giáo trình Mĩ học đại cương: Phần 2 - đại học Sư phạm

Giáo trình Mĩ học đại cương: Phần 2 - NXB ĐH Sư phạm

Chương III: Các phạm trù thẩm mĩ

Phạm trù thẩm mĩ là khái niệm thể hiện nhận thức khái quát của con người về những hiện tượng thẩm mĩ trong tự nhiên và trong x3 hội, ở con người và trong nghệ thuật Phạm trù rộng nhất là phạm trù cái thẩm mĩ được xác định trong sự tồn tại cụ thể của các phạm trù hẹp hơn như: cái đẹp, cái bi, cái hài, cái cao cả, v.v Theo ý nghĩa đó, cái thẩm mĩ là phạm trù chung nhất, khái quát nhất bao gồm cả các phạm trù thẩm mĩ phổ biến (cái đẹp, cái cao cả) tồn tại trong thiên nhiên, trong sản phẩm lao động, ở con người và trong nghệ thuật; cũng như các phạm trù thẩm mĩ đặc trưng cho nghệ thuật (cái bi, cái hài, ) Hệ thống và số lượng các phạm trù thẩm mĩ cho đến nay vẫn là vấn đề chưa được nghiên cứu đầy đủ và còn đang tranh c3i Bên cạnh một số phạm trù đ3

được thừa nhận rộng r3i từ lâu như cái đẹp, cái cao cả, cái toàn vẹn, cái hài hoà, v.v cũng đang

được khảo sát và đi dần vào các sách giáo khoa mĩ học Dưới đây chúng ta chỉ dừng lại một số phạm trù chính

I Cái đẹp

Cái đẹp là phạm trù trung tâm của mĩ học Vị trí đó không phải do các nhà lí luận xác lập mà

do chính vai trò của cái đẹp trong đời sống quy định Điều đó cũng có nghĩa rằng cái đẹp trước hết chính là những đặc tính của thế giới tồn tại trong thiên nhiên, trong x3 hội, trong sản xuất vật chất và tinh thần, trong nghệ thuật, Phạm trù cái đẹp bắt nguồn từ hiện thực, có cơ sở khách quan trong đời sống, nhưng đồng thời nó cũng là một hình thức khái quát của tư duy, thể hiện nhận thức của con người về đặc tính thẩm mĩ này của các sự vật, hiện tượng Nhận thức này bao gồm nhiều mặt Nhưng thông thường nó bắt đầu từ việc trả lời câu hỏi: cái đẹp là gì? Từ những quan sát bình thường chỉ ra xem cái gì đẹp, cái gì xấu, đến chỗ rút ra định nghĩa cái đẹp là gì, nhận thức con người phải trải qua một chặng đường dài từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ cụ thể đến khái quát Quá trình này vốn đ3 hết sức phức tạp, lại trở nên phức tạp và khó khăn hơn đối với lĩnh vực cái đẹp ít nhất cũng có hai nhân tố sau đây Trước hết, cái đẹp bao gồm rất nhiều hiện tượng thuộc các loại khác nhau: có cái đẹp của ngôi nhà, của lời nói, cử chỉ, cái đẹp của tâm hồn, tư tưởng; có cái đẹp ở trong tự nhiên, có cái đẹp ở trong x3 hội; có cái đẹp do con người làm ra, có cái đẹp nằm ngay trong chính bản thân con người, v.v Đâu là mẫu số chung cho tất cả hiện tượng ấy, đâu là công thức đúng cho mọi cái đẹp? Mặt khác, cái đẹp thuộc loại hiện tượng rất tinh tế, đến với con người trước hết qua cảm giác, trực giác Có người ví cái đẹp với tình yêu, cảm nhận thì được nhưng rất khó lí giải, cắt nghĩa Vậy có cần và có thể có được một khái niệm, một định nghĩa về cái đẹp không, hay ở đây chỉ nên để mặc nó trong “vương quốc” của cảm giác, dành hoàn toàn cho sự thưởng thức trực tiếp để khỏi phải phá vỡ tính toàn vẹn, đánh mất vẻ tươi nguyên của nó, như một số người quan niệm?

Lịch sử tư tưởng thẩm mĩ của nhân loại chứng tỏ rằng con người luôn luôn tìm cách khắc phục những khó khăn trên đây để nắm bắt bản chất cái đẹp Goethe đ3 từng khẳng định: “Có thể

có được khái niệm về cái đẹp và có thể diễn đạt được khái niệm ấy”(1) Nhưng trong quá trình đi tìm lời giải cho bài toán trên đây, do sự đa dạng của đối tượng cũng như do những quan niệm, những cách tiếp cận khác nhau, đ3 có nhiều đáp số, nhiều định nghĩa khác nhau về cái đẹp

Chẳng hạn, nhà triết học Hy Lạp Aristote viết “Cái đẹp nằm trong kích thước và trong trật tự, bởi vậy không có vật nào quá nhỏ cũng như quá lớn mà lại có thể coi là đẹp”(2)

Nhà lí luận Đức thế kỉ XVIII là Herder thì nói: “Cốt lõi của toàn bộ cái đẹp là chân lí, bất kì cái đẹp nào cũng cần dẫn tới chân lí và điều thiện”(1)

Còn Gorki thì xác định: “Cái đẹp là sự phối hợp các chất liệu khác nhau cũng như các âm, màu, từ ngữ sao cho tác phẩm tạo ra có được một hình thức có thể tác động lên tình cảm và lí trí như một sức mạnh khơi dậy ở con người sự ngạc nhiên, lòng kiêu h3nh và niềm sung sướng trước khả năng sáng tạo của mình”(2)

Còn có thể dẫn ra đây rất nhiều định nghĩa về cái đẹp Có trường hợp nó được giải thích như cái có ích, có trường hợp nó được đồng nhất với cái chân hay cái thiện, có trường hợp lại được hiểu như sự cân đối, hài hoà, Vậy bản chất của cái đẹp nằm ở đâu? Để lĩnh hội được bản chất này, tốt nhất là xem xét đối tượng dưới góc độ triết học, bởi vì chỉ trong hình diện này chúng ta mới thoát khỏi ấn tượng về vô số biểu hiện cụ thể của cái đẹp để đạt tới sự khái quát về nó Nếu làm như vậy, ở đây, thay vào câu hỏi: Cái đẹp là gì? Sẽ xuất hiện câu hỏi khác: Cái đẹp do đâu mà có? Một vật đẹp là do nó có những phẩm chất gì đó hay do thiện cảm của con người?

Các nhà duy vật cho rằng cái đẹp bắt nguồn từ đời sống, toát ra từ những phẩm chất vật lí, hoá học của sự vật, hiện tượng Từ đây họ thường nhấn mạnh đến các khái niệm về kích thước, mức

độ, tỉ lệ, Chẳng hạn nhà mĩ học thời Phục hưng ở Itali là Alberti viết: “Cái đẹp là sự phù hợp, sự hoà nhịp như thế nào đó giữa các phần trong cái tổng thể mà chúng tạo thành, sự hoà hợp và hoà nhịp này phải đáp ứng những số liệu chặt chẽ, đáp ứng sự tổ chức và bài trí mà sự hài hoà - tức cái nguyên lí tuyệt đối và khởi nguyên của tự nhiên – đòi hỏi”

Ngược lại, các nhà duy tâm thì xem cái đẹp như được mang từ bên ngoài vào sự vật, chứ không có cơ sở khách quan Người theo quan điểm duy tâm chủ quan thì khẳng định: “Cái đẹp không phải là phẩm chất tồn tại trong bản thân sự vật; nó tồn tại chủ yếu trong tâm linh người quan sát nó”(1) Còn đối với các nhà triết học duy tâm khách quan thì đó hoặc là hình ảnh, hồi quang của một cái gì siêu nhiên, thần thánh (Platon) hoặc là phẩm chất đặc biệt của ý niệm tuyệt

đối khi nó tìm được hình thức thể hiện phù hợp nhất (Hegel)

Khi nghiên cứu bản chất cái đẹp, rõ ràng chúng ta không thể bỏ qua những tiên đề duy vật, khẳng định những cơ sở khách quan của cảm giác thẩm mĩ Đồng thời cũng không nên tuyệt đối hoá vai trò của những nhân tố khách quan tạo nên phẩm chất thẩm mĩ của sự vật, hiện tượng, xem

(1) Goethe, J.W, Về nghệ thuật, Mát xcơva, tr 325

(2) Aristote, Poetics, dẫn theo Poetry, Theory and Practice, New York, 1962, tr 14

(1), (3) M ốpsannhicốp, Lịch sử tư tưởng thẩm mĩ, Mátxcơva, 1978, tr 186, 65 (trích lại)

(2) M Gorki, Tập hợp tác phẩm, Mátxcơva, 1953, tr 27, tr 5

(1) Hutcheson – Hume – Smith, Mĩ học, Mátxcơva, 1973, tr 306

đó là nguồn gốc duy nhất quyết định vẻ đẹp của chúng Cần chú ý rằng, cái đẹp là một phạm trù giá trị Một vật được coi là đẹp hay xấu phụ thuộc không chỉ vào những phẩm chất nó vốn có, mà còn vào quan hệ của chúng với con người, với sự đánh giá căn cứ vào những thước đo thực tiễn x3 hội trong từng thời kì lịch sử đặt ra Sự đánh giá này rõ ràng mang tính chủ quan – một thứ chủ quan tất yếu mà nếu thiếu nó sẽ không có ngay cả thực tiễn x3 hội con người – song đồng thời không phải là thứ chủ quan tuỳ tiện, bởi vì nó gắn liền không phải với ý muốn của mỗi cá nhân riêng lẻ mà với tiêu chuẩn x3 hội – thực tiễn có tính khách quan rõ rệt

Thừa nhận cơ sở tự nhiên của cái đẹp tức là trước hết thừa nhận vẻ đẹp khách quan của màu sắc, âm thanh, đường nét, mảng phối, nhịp điệu, v.v Từ đây xuất hiện những khái niệm về tiêu chuẩn thẩm mĩ như: sự cân đối, tỉ lệ phù hợp, tính chất có mức độ, sự hài hoà Các tiêu chuẩn này về cái đẹp trong nhiều trường hợp thường có cả cơ sở sinh lí của nó Chẳng hạn, một bản nhạc

êm dịu làm thần kinh bớt căng thẳng, một bức tranh có màu sắc hài hoà, tươi mới làm cho con người thấy phấn khởi, dễ chịu Điều này giải thích vì sao hiện tượng cây thích “nghe” nhạc, rắn nghe nhạc, cá nhảy múa theo nhạc Nếu căn cứ vào đây để nói rằng sinh vật cũng có cảm giác thẩm mĩ thì điều đó mới chỉ đúng một phần nhỏ Quả thật sinh vật cũng “thích” cái đẹp, nhưng chúng chỉ thích những yếu tố tự nhiên nào phù hợp với sinh lí, bản năng của chúng mà thôi

Đối với con người không phải chỉ như vậy Bằng cớ là có những cái rất cân đối, hài hoà nhưng không gây nên cảm xúc thẩm mĩ; trong khi nhiều sự vật, hiện tượng không mang đặc tính gì đặc biệt có thể gây nên cảm giác dễ chịu về sinh lí thì vẫn được xem là đẹp Plekhanov dẫn ra tài liệu của nhà dân tộc học kể lại rằng, ở nhiều bộ lạc châu Phi, phụ nữ thường đeo vòng sắt ở tay và chân Đôi khi các thiếu phụ nhà giàu còn đeo vào mình hơn 16kg đồ trang sức loại đó Khi có người hỏi vì sao đeo nhiều sắt thế, họ trả lời: để cho đẹp Lại có trường hợp khác, ở miền thượng lưu sông Dămberơ, người đàn ông nào không bẻ g3y các răng cửa hàm trên thì bị coi là xấu xí(1)

Điều đó chứng tỏ rằng cái đẹp không phải chỉ có cơ sở tự nhiên mà còn có cơ sở x3 hội Bản chất của cơ sở x3 hội này nằm ở chỗ con người đánh giá sự vật hiện tượng theo quan niệm của mình Nhà mĩ học dân chủ cách mạng Nga nổi tiếng Sécnưsepxki đ3 phát biểu một tư tưởng rất sâu sắc:

“Một tồn tại được gọi là đẹp, – ông viết, – là tồn tại trong đó chúng ta nhìn thấy cuộc sống đúng như quan niệm của mình ”(2)

Có thể xuất hiện câu hỏi: Nếu cái đẹp là cái phù hợp với quan niệm của con người thì đó là quan niệm nào? Bởi vì, quan niệm của con người rất nhiều mặt: cái đẹp có thể gắn với quan niệm

về chân lí, về đạo đức, về sự duyên dáng, v.v Thực tế cho thấy, quan niệm về cái đẹp là một quan niệm có tính tổng quát rất cao Cái đẹp gắn liền với ý niệm về những điều mong ước, về cái

có tính lí tưởng Những gì là hình ảnh, dấu hiệu biểu hiện của cái mà con người thiết tha mong muốn, khao khát đạt tới thường gợi ra cảm xúc về cái đẹp Cánh đồng lúa chín vàng đẹp vì nó nằm trong liên tưởng về một mùa bội thu hứa hẹn, về sự no đủ mà người làm ruộng hằng mong mỏi, chờ đợi Cái cây tươi tốt, cành lá sum suê vì nó là hình ảnh của sự sung m3n mà con người

(1) Plêkhanốp, Nghệ thuật và đời sống xã hội, NXB Văn hoá - Nghệ thuật H., 1963, tr.134 – 135

(2) N Sécnưsepxki, Quan hệ thẩm mĩ của nghệ thuật với hiện thực, NXB Văn hoá - Nghệ thuật

H., 1962, tr 22

bao giờ cũng mơ ước đạt tới Nhà văn Pháp Stendhal nói: “cái đẹp là sự mời gọi hạnh phúc” có lẽ cũng chính trong nghĩa như vậy Cái đẹp là một hình thức mơ ước của lí tưởng, nó thường mang trong mình những yếu tố của cái được đánh giá ở mức cao nhất, tức là những cái ít nhiều mang tính chất lí tưởng

Chính vì vậy cái đẹp gắn rất chặt với khái niệm về sự hoàn thiện Hoàn thiện là tiêu chuẩn cao nhất của cái đẹp Những gì đạt tới sự phát triển cao nhất, trình độ cao nhất so với sự vật, hiện tượng cùng loại với chúng thường gợi ra cái đẹp Trong một hàng cây, cái cây đẹp là cây phát triển đầy đủ, dồi dào sức sống Trong nhiều người, người đẹp là người mà sự sống đạt tới mức phát triển cao, khoẻ mạnh, cân đối, hoàn thiện về cả hình thể và đời sống tinh thần Điều này giải thích vì sao sự hài hoà thường được xem là đẹp Cấu trúc về sự hài hoà chính là cấu trúc lí tưởng của tự nhiên và đời sống x3 hội Không hài hoà là trạng thái tạm thời, còn hài hoà là nguyên lí phổ biến của sự sống, là cái đích lí tưởng mà mọi cấu trúc, từ thế giới vô cơ đến hữu cơ đều vươn tới Một sự vật có hình dáng hoặc tổ chức bên trong hài hoà thường khơi gợi cảm xúc thẩm mĩ có

lẽ vì trong cơ sở sâu xa của mình nó gợi ra ý niệm về sự hoàn thiện, về cái mang tính chất lí tưởng

là một trong những đặc điểm vô cùng quan trọng của cái đẹp Đốtxtôiépxki có một câu nói nổi tiếng: “Cái đẹp cứu thế giới” Nó không cứu thế giới bằng sức mạnh vật chất, nhưng nó cứu bằng cách làm cho nhân loại không bao giờ mất lòng tin vào những điều tốt đẹp, vào tương lai Còn ước mơ, còn hi vọng còn tin vào tương lai, con người sẽ vượt qua khó khăn, cải tạo hoàn cảnh, biến

đổi thế giới ở đây, khi xác định cái đẹp như trên, chúng ta sẽ giải quyết được vấn đề mối quan hệ giữa cái đẹp, cái chân và cái thiện Cái đẹp gắn liền với cả hai So với sự giả dối, chân lí là cái đẹp, cũng như so với điều ác, cái thiện là đẹp Còn trong nội bộ cái chân hoặc cái thiện thì cái đẹp là tuỳ thuộc vào mức độ tính hoàn thiện, sự hài hoà, tính lí tưởng của chúng

Đồng thời, khi xem xét cái đẹp như một phạm trù giá trị, gắn nó không chỉ với thuộc tính vật chất khách quan mà còn với quan niệm của con người về cái mong ước, chúng ta phải tính đến vai trò của các yếu tố x3 hội – lịch sử mà quan niệm này tất yếu phải có Nói cách khác, nếu cái đẹp

là ý niệm thì nó nhất định có quan hệ thế này hoặc thế kia với các quan điểm chính trị – x3 hội, với đặc điểm tâm lí dân tộc, với sở thích cá nhân của mỗi người cũng như với sự thay đổi của lịch

sử Trước hết phải thừa nhận rằng ý niệm về cái đẹp, trong những mức độ khác nhau, thường mang dấu ấn quan điểm chính trị – giai cấp của con người Điều này hoàn toàn dễ hiểu, bởi vì mỗi khi cái đẹp là sự đánh giá sự vật, hiện tượng theo tiêu chuẩn về mức độ hoàn thiện và tính lí tưởng, thì trong một chừng mực nào đó quan niệm về sự hoàn thiện và lí tưởng cũng có những nội dung rất khác nhau ở những người có địa vì và quyền lợi x3 hội khác nhau Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta phủ nhận tất cả các yếu tố thẩm mĩ chung đối với con người và bao giờ cũng phân định thật rạch ròi mọi hiện tượng theo ranh giới giai cấp để rồi từ đó đi đến kết luận rằng cái

đẹp đối với giai cấp này không thể có bất cứ khía cạnh nào đẹp với giai cấp khác

Quan niệm về cái đẹp cũng mang sắc thái dân tộc rất rõ nét, nhất là về ý niệm về sự hài hoà

cụ thể, về các phẩm chất tự nhiên của cái đẹp Chẳng hạn, với dân tộc này màu vàng được ưa chuộng nhưng ở dân tộc khác, màu vàng lại gắn liền với một định kiến nào đó không hay Người nước này ưa cái đẹp nhuần nhị kín đáo, người nước kia lại thích cái đẹp ồn 3, sôi động Những

điều kiện tự nhiên – x3 hội, tâm lí và tính cách dân tộc để lại dấu vết rất sâu trong quan niệm về cái đẹp

Riêng trong lĩnh vực thẩm mĩ, bên cạnh các yếu tố trên đây, cần phải chú ý cả đến vai trò của

sở thích cá nhân khi đánh giá cái đẹp Người ta có thể không thích cái mà mọi người thích, hoặc ngược lại, thích cái mà nhiều người không ưa chuộng Điều đó nên được tôn trọng Song ở đây tuyệt nhiên không được đồng nhất sở thích cá nhân với giá trị thẩm mĩ khách quan của sự vật hiện tượng Thích hay không thích tuỳ anh, nhưng không nên xem điều đó đ3 là chân lí Trong một bức thư gửi bạn, L Tônxtôi có viết: “Mấy hôm rồi, để kiểm tra nhận xét của mình về Shakespeare, tôi

đọc Vua Lia và Hamlet, và nếu tôi đ3 từng có đôi chút hoài nghi rằng mình đ3 ghét Shakespeare một cách không đúng, thì bây giờ nghi ngờ ấy hoàn toàn biến mất Hamlet quả thực là một tác

phẩm thô bạo, phi đạo đức, bỉ ổi và vô nghĩa”(1) Chúng ta thấy rõ ràng ở đây nhà văn vĩ đại đ3 không đúng

Cuối cùng là sự biến đổi lịch sử quan niệm về cái đẹp Một thể thơ trước đây được xem là hay bây giờ không được ưa thích nữa; cách hát ấy trước đây được ưa chuộng, ngày nay ít người còn thích, v.v Điều đó hoàn toàn hợp quy luật Nó chỉ chứng tỏ sự phong phú và đa dạng của trí tuệ

và tâm hồn con người mà thôi Có điều, ở đây cần lưu ý rằng, sự biến đổi của quan niệm về cái

đẹp, không có nghĩa là có cái đẹp sau cao hơn cái đẹp trước, cái đẹp hôm nay cao hơn cái đẹp hôm qua Vấn đề tiến bộ của các giá trị thẩm mĩ hết sức phức tạp Khi xem xét vấn đề này phải

có quan điểm lịch sử – cụ thể và phải nhìn con người như một chủ thể năng động, phong phú, luôn luôn phát triển thông qua sự tác động qua lại với hoàn cảnh thực tiễn Trong quá trình bộc lộ dần dần với tính chất độc đáo, không lặp lại nhưng đồng thời cũng mỗi ngày một đa dạng hơn, sâu sắc hơn

Cái đẹp là một trong những hiện tượng thẩm mĩ vô cùng phong phú và phạm vi bộc lộ rộng r3i Nó bao gồm các lĩnh vực sau đây:

Thiên nhiên là nơi bắt đầu của mọi cái đẹp Vẻ đẹp của mây, gió, trăng, hoa, núi, sông, là nguồn cảm hứng và đồng thời là đối tượng mô tả của nghệ thuật Vẻ đẹp của thiên nhiên ngày một phong phú là nhờ hoạt động thực tiễn của con người Chính trong mối quan hệ với thực tiễn đó, thiên nhiên mỗi ngày lại có thêm một nét đẹp mới Nhiều hiện tượng thiên nhiên trở thành đối tượng trực tiếp của cảm thụ thẩm mĩ, đi vào nghệ thuật là nhờ quan hệ của chúng với thực tiễn Chinh phục tự nhiên và bảo vệ thiên nhiên đang là một trong những vấn đề sống còn của thời đại chúng ta và mai sau Giữ gìn cái đẹp của phong cảnh, môi trường là nghĩa vụ x3 hội của mỗi công dân trong thời đại hiện nay ở đây, thẩm mĩ đang trở thành đạo đức của ngay ngày hôm nay

Những sản phẩm do con người làm ra là “thiên nhiên thứ hai” (Gorki) được sáng tạo bằng bàn tay lao động của con người Khác với cái đẹp của thiên nhiên, cái đẹp của tác phẩm, công trình có

được không phải chỉ do chúng gắn liền với những ý niệm nào đó về lí tưởng, về sự hoàn thiện mà vì chính chúng được tạo ra theo những thước đo của sự hoàn thiện, theo khuôn mẫu lí tưởng Cái

đẹp này hết sức phổ biến, ở đâu có lao động ở đó có cái đẹp có khả năng xuất hiện bởi vì đây là quy luật chung của hoạt động sáng tạo Marx viết: “Súc vật chỉ nhào nặn vật chất theo thước đo và nhu cầu của giống loài của nó, còn con người thì có thể sản xuất theo thước đo của bất cứ giống

(1) Tônxtôi, Về văn học, NXB Văn học, Mátxcơva, 1955, tr 308

nào và ở đâu cũng có thể áp dụng thước đo thích dụng cho đối tượng; do đó con người cũng nhào nặn vật chất theo quy luật của cái đẹp”(1) Nói như thế không có nghĩa là bất cứ sự lao động nào cũng tất yếu sinh ra cái đẹp Từ cái đẹp nảy sinh ra một cách tự phát bên cạnh cái có ích, người ta dần dần có ý thức tạo ra những ngành sản xuất chuyên biệt về cái đẹp Hiện nay trên thế giới các ngành mĩ học kĩ thuật hay mĩ thuật công nghiệp (design) đang phát triển rất mạnh Việc sản xuất hàng loạt theo một dây chuyền công nghệ tạo ra nguy cơ hạ thấp chất lượng thẩm mĩ của các sản phẩm, cảm thụ thẩm mĩ của con người trở nên đơn điệu, nghèo nàn Bởi vậy, việc nâng cao chất lượng thẩm mĩ của các sản phẩm công nghiệp không phải chỉ có ý nghĩa kinh tế – thương mại mà còn có ý nghĩa nhân văn sâu sắc Tạo ra môi trường thẩm mĩ không phải chỉ bằng cây cối, chim muông mà còn bằng những sản phẩm đẹp do con người làm ra, từ lọ hoa đến ngôi nhà hoặc cả thành phố, là nhiệm vụ rất quan trọng Đó cũng là một hình thức giáo dục thẩm mĩ, cải tạo thị hiếu và bồi dưỡng năng lực thẩm mĩ cho con người

Cái đẹp trong hoạt động của con người thể hiện ở tất cả các lĩnh vực của đời sống x3 hội, từ vui chơi, giải trí đến cưới xin, ma chay, từ thể thao, hội hè đến lao động sản xuất, thậm chí ở cả hoạt động quân sự Ngày nay, người ta đ3 bắt đầu nói đến mĩ học trong thương nghiệp, mĩ học trong y tế, mĩ học trong thể thao, mĩ học quân sự, v.v Cái đẹp trong các lĩnh vực này rất phong phú, nhiều màu nhiều vẻ, nó phối hợp được cả vẻ đẹp của màu sắc, âm thanh, hình dáng, cả vẻ

đẹp bên ngoài với vẻ đẹp bên trong bắt nguồn từ những quan niệm chính trị – đạo đức, những truyền thống phong tục v.v Mỗi trường hợp như vậy đều đòi hỏi phải xem xét cụ thể

Cái đẹp của con người cũng là đối tượng khảo sát của mĩ học Con người là sản phẩm của tự nhiên nên cũng có những vẻ đẹp mang tính vật chất Có thể gọi đó là vẻ đẹp bên ngoài, thể hiện trên khuôn mặt, ở hình thể (tay chân, mắt, mũi, vóc dáng ) và trang phục (quần áo, mũ nón, đồ trang sức ) Coi nhẹ vẻ đẹp này không đúng Song ngoài cái đẹp trên đây, con người còn có một

vẻ đẹp khác – vẻ đẹp bên trong toát ra từ hành vi hoạt động của toàn bộ thế giới tinh thần của nó Văn hoá thẩm mĩ của lời nói, cách cư xử, hành động là một trong những biểu hiện cao cả của trình

độ văn hoá của con người Vẻ đẹp tinh thần là vẻ đẹp không nhìn thấy nhưng có thể cảm thấy và nhận thức được Nó bộc lộ trong sự hoàn thiện của phẩm chất đạo đức, trong tính nhân đạo và tính tiên tiến của các quan điểm chính trị – x3 hội, trong sự phát triển cao của năng lực tinh thần của trình độ văn hoá, trong sự hài hoà giữa các yếu tố bên trong và bên ngoài Phấn đấu làm cho con người ngày thêm đẹp đẽ, có điều kiện phát triển đầy đủ và hài hoà – đó là mục tiêu cao cả và nhân

đạo của x3 hội văn minh

Cái đẹp trong nghệ thuật thể hiện tập trung nhất quan hệ thẩm mĩ của con người với hiện thực Nói cách khác, trong bất kì hoạt động nào, con người cũng đều sáng tạo theo quy luật của cái đẹp nhưng không ở đâu quy luật ấy lại bộc lộ rõ nét, không ở đâu việc sáng tạo ra cái đẹp lại chiếm một vị trí quan trọng như trong nghệ thuật ở đây, tạo ra cái đẹp là một trong những mục tiêu chủ yếu mà nghệ sĩ đặt ra từ đầu Nghệ thuật không phải là nơi độc quyền sản xuất ra cái đẹp, nhưng nó là hình thức chuyên nghiệp, chuyên môn hoá nhất, tập trung nhất, l3nh trách nhiệm nặng nề nhất trong việc thảo m3n nhu cầu thẩm mĩ của x3 hội

(1) K Marx, F Engels, V Lenine, Về văn học và nghệ thuật, NXB Sự thật, H., 1977, tr 173

Chính từ đây xuất hiện đặc điểm của cái đẹp trong lĩnh vực này – đó là sự hoàn chỉnh, tính gọt giũa, trau chuốt của các yếu tố hình thức trong tác phẩm nghệ thuật Xét về sự phong phú, tươi mới, nguồn gốc và tính có trước thì rõ ràng cái đẹp của tự nhiên cao hơn cái đẹp của nghệ thuật Nhưng đứng về phương diện khác thì lại không thể Nhờ quá trình sáng tạo theo nguyên tắc điển hình hoá mà nhiều sự vật hiện tượng của đời sống khi bước vào nghệ thuật như trải qua một khoảng cách thần diệu, cái bình thường cũng thành đẹp đẽ, cái vốn đ3 đẹp thì đẹp hẳn lên Nghệ

sĩ thường góp nhặt, thâu tóm cái đẹp khắp nơi để tạo ra cái đẹp cho tác phẩm của mình bởi vậy tác phẩm thường có vẻ đẹp hoàn thiện và hấp dẫn Hoàng Đức Lương nói: “Đến như văn thơ, thì lại là sắc đẹp ngoài cả sắc đẹp, vị ngon ngoài cả vị ngon, không thể đem mắt tầm thường ra mà xem, miệng tầm thường ra mà nếm được”(1)

Đặc điểm thứ hai là so với cái đẹp trong thiên nhiên, thậm chí cả trong lĩnh vực công nghiệp, các nhân tố vật chất tạo thành cái đẹp trong nghệ thuật mang sắc thái biểu cảm rất rõ Một màu hoa tự nhiên đẹp là do thuộc tính vật lí của nó hoặc do những liên tưởng chủ quan mà người ngắm gán cho nó Còn trong bức tranh, một màu đẹp bên cạnh sắc độ dễ coi, thường chứa đựng một

điều gì đó mà nghệ sĩ chủ động, cố tình thể hiện trong nó Bởi vậy âm thanh tự nhiên và âm nhạc, màu tự nhiên và màu hội hoạ rất khác nhau

Từ đây xuất phát một đặc điểm quan trọng nữa của cái đẹp nghệ thuật là sự thống nhất giữa nội dung được thể hiện và hình thức thể hiện nó So với cái đẹp trong tự nhiên, cái đẹp nghệ thuật

là cái đẹp có tính nội dung Tính nội dung này thể hiện không phải chỉ ở chỗ, cái đẹp trong nghệ thuật nằm cả trong hình thức và nội dung được thể hiện (cái đẹp thiên nhiên không có nội dung này), mà còn ở chỗ, bản thân hình thức nghệ thuật cũng mang tính nội dung Đồng thời sự gắn bó giữa nội dung với hình thức ở đây chặt chẽ hơn so với các sản phẩm khác do con người làm ra và cũng có cái đẹp Nếu màu sắc của chiếc mày cày chủ yếu mang tính trang trí, không phụ thuộc hoàn toàn vào ý nghĩa, chức năng của nó và nếu thay đổi vẫn không ảnh hưởng đến chức năng đó; thì ngược lại, trong tác phẩm nghệ thuật, thay màu này bằng màu kia, thay âm này bằng âm khác, chữ này bằng chữ khác, đều làm biến đổi tính chất của hình tượng Ngược lại, trong trường hợp nội dung tác phẩm sai lầm (chẳng hạn, tư tưởng được thể hiện là vô nhân đạo) chất lượng thẩm mĩ của nó cũng sẽ bị giảm sút nghiêm trọng

Cái đẹp trong nghệ thuật bộc lộ trước hết ở cái đẹp của hiện thực được phản ánh Đó có thể là

vẻ đẹp của phong cảnh thiên nhiên, vẻ đẹp của con người, của những hoạt động, của những tư tưởng, những tình cảm Không phải nghệ thuật chỉ truyền đạt cái đẹp Nó viết, vẽ cả cái xấu Song nói chung cái đẹp vẫn là đối tượng chính của nghệ thuật Nghệ sĩ nào cũng khao khát ghi lại càng nhiều càng tốt, diễn tả càng đạt, càng hay những cảnh đẹp, nét đẹp trong cuộc sống, và thường thì những người sáng tác bao giờ cũng tìm cách khuyếch đại, phóng to lên để cái đẹp rực

rỡ, lộng lẫy hơn

Trong trường hợp phải mô tả cái xấu, cái ác, tác phẩm nghệ thuật vẫn có thể trở thành đối tượng của sự cảm thụ thẩm mĩ nhờ hai cách Thứ nhất là nhờ vẻ đẹp của tư tưởng – tình cảm tác

(1) Từ trong di sản NXB Tác phẩm mới, H., 1981, tr 28

giả, vẻ đẹp của lí tưởng mà nhà văn đ3 xuất phát khi mô tả, đánh giá cái xấu Gôgôn, văn hào Nga

thế kỉ XIX, tác giả của vở kịch Quan thanh tra, đ3 từng nói rằng trong tác phẩm này, tất cả các

nhân vật đều là phản diện, chỉ có một nhân vật tích cực duy nhất đó là tiếng cười Tiếng cười của nhà văn gắn liền với lí tưởng x3 hội tiến bộ, xuất phát từ tiêu chuẩn rất cao về con người, vì vậy nó cũng gắn liền với sự hoàn thiện với cái đẹp Đồng thời, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm, cũng như trong bất kì trường hợp nào khác, không phụ thuộc toàn bộ vào đối tượng mà nó miêu tả, đánh giá Cái đẹp có thể toát ra từ bản thân hình thức nghệ thuật của tác phẩm, trong kết cấu, bố cục, trong trình độ làm chủ chất liệu, trong cách xây dựng nhân vật, tổ chức tác phẩm, v.v Tiêu chuẩn cơ bản để xác định các phương tiện hình thức với nội dung cần thể hiện Trong rất nhiều trường hợp, đặc biệt là đối với những kiệt tác, sự hoàn thiện, trình độ nghệ thuật điêu luyện đem lại cho tác phẩm hiệu quả thẩm mĩ vô cùng to lớn

Tuy nhiên, không nên đồng nhất cái đẹp và nghệ thuật, không nên xem xét cái đẹp chỉ trong nghệ thuật cũng như trong nghệ thuật chỉ thấy có vấn đề cái đẹp Đừng quên rằng, nghệ thuật chỉ

là một trong những lĩnh vực có cái đẹp và nghệ thuật không phải chỉ có nhiệm vụ tạo ra cái đẹp Nghệ thuật là một hoạt động tinh thần thực tiễn của con người, nhưng đồng thời cũng là một phương tiện để giao tiếp, một hành động nhận thức, có khả năng tác động rất lớn đối với con người và x3 hội

II Cái cao cả, cái bi, cái hài

mĩ học đ3 trả lời câu hỏi đó theo cách khác nhau

Cái cao cả tồn tại khách quan, vốn là đặc tính của các sự vật, hiện tượng trong mối quan hệ của nó đối với con người Cái cao cả là cái có tầm vóc lớn lao, phi thường, có thể gây ra ở con người cảm giác choáng ngợp, chiêm ngưỡng, kính phục, đôi khi pha lẫn chút bối rối, sơ h3i Cái cao cả có trong tự nhiên (dông b3o, thác đổ, núi cao, sông rộng, trời xanh, biển động, v.v ) trong x3 hội (các biến động lịch sử, chiến công, các vĩ nhân, anh hùng, v.v ) và trong nghệ thuật (hình tượng Prométhée trong tác phẩm của Eschille hay hình tượng Thánh Gióng trong truyện cổ Việt Nam, v.v ) Phạm trù cái cáo cả không chỉ liên quan đến đặc tính của các sự vật, hiện tượng khách quan mà còn có quan hệ với tình cảm chủ quan của con người Có cái cao cả của núi ngất trời, nhưng đồng thời cũng có cái cao cả của tình cảm, khát vọng Trong nghệ thuật, cái cao cả

được tạo thành bằng cả hai nguồn đó

Cái cao cả có những điểm gần gũi với cái đẹp (Hégel cho rằng cái cao cả là cái đẹp ở mức tuyệt đỉnh) Nét tương đồng chủ yếu giữa hai loại hiện tượng này là cả hai đều gợi ra những cảm giác tích cực Cái đẹp là ước mơ lí tưởng gần gũi, dịu dàng Cái cao cả là lí tưởng cao siêu, con

người chủ yếu chỉ chiêm ngưỡng, hướng tới nhưng dường như không dám mơ ước đạt tới Đồng nhất cái cao cả với cái đẹp là tước mất tầm vóc, sự kì vĩ của nó Ngược lại, đối lập hai yếu tố với nhau sẽ làm cho cái cao cả chỉ còn là cái gì ghê gớm, đáng sợ, mất đi chất l3ng mạn, vẻ huyền bí hấp dẫn

Cái cao cả rất cần cho đời sống Nó làm cho cuộc sống không bị tầm thường và nhỏ bé đi, làm cho thế giới hiện ra lúc nào cũng to lớn, hùng vĩ, khó khăn nhưng cũng đầy cảm hứng về những thử thách, chiến công, sự phiêu lưu và những thử thách, chiến công, sự phiêu lưu và những hành

động phi thường Cảm giác về cái cao cả biến đổi theo lịch sử chinh phục tự nhiên và x3 hội của con người: dòng sông hôm qua chảy xiết hung dữ nay đ3 trở nên hiền hoà, núi ngày xưa cao hiểm trở, không có dấu chân người, nay đ3 có đường xe lửa chạy qua, nhà mọc ngay trên đỉnh Nhưng cái cao cả không bao giờ mất, lại sẽ xuất hiện những hiện tượng mới chưa bị chinh phục, chưa

được nhận thức Sự sùng bái, khuất phục hoàn toàn cái cao cả sẽ thủ tiêu óc sáng tạo, tính tích cực chủ quan, dẫn đến sự phục tùng mù quáng Đồng thời coi thường cái cao cả, không xem có cái gì thiêng liêng nữa cũng sẽ làm cho cuộc sống trở nên tầm thường

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của nghệ thuật, nhất là nghệ thuật trong những bước

ngoặt trọng đại của lịch sử, là dấy lên ở con người tình cảm cao cả, lớn lao: David của Michel Ange, Tự do trên chiến luỹ của Delacroix, Giao hưởng anh hùng của Beethoven, Hamlet của

Shakespeare, v.v Nghệ thuật thấm nhuần chất lí tưởng nhưng không chấp nhận lí tưởng hóa đơn

điệu Bằng cảm hứng anh hùng và l3ng mạn chân chính, nó chắp cánh cho con người vươn tới những chiến công trong sự nghiệp cải tạo hoàn cảnh và biến đổi thế giới

2 Cái bi

Là một phạm trù thẩm mĩ, khác với bi kịch thuộc thể loại kịch và sân khấu, cái bi được đề cập

một cách sâu sắc và hệ thống lần đầu tiên trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca của nhà lí luận cổ Hy

Lạp Aristote

Khi nói đến cái bi là một phạm trù thẩm mĩ, rõ ràng chúng ta thấy khái niệm thẩm mĩ ở đây

có nội dung rất khác với cái đẹp Cái đẹp có cả trong tự nhiên và x3 hội, cái bi như một phạm trù thẩm mĩ chủ yếu chỉ có trong nghệ thuật Cái đẹp có cả trong nội dung và hình thức của nghệ thụât, còn cái bi chủ yếu có trong nội dung tác phẩm Cái đẹp thì vui, hào hứng, còn cái bi thì buồn, đau thương mất mát Cái đẹp gắn liền với sự hài hoà, còn cái bi thì gắn với những xung đột Bản chất của cái bi là sự xung đột Nội dung cụ thể của xung đột này thay đổi qua các thời kì lịch sử và có trong biểu hiện độc đáo trong từng lĩnh vực khác nhau Chẳng hạn, trong nghệ thuật

cổ Hy Lạp, cái bi thường thể hiện ra mâu thuẫn giữa con người với định mệnh; trong chủ nghĩa cổ

điển thì đó là giữa dục vọng và nghĩa vụ; còn trong nghệ thuật phương Tây hiện đại thì nó là xung

đột giữa cá nhân và x3 hội, con người và hoàn cảnh Hoàn cảnh này có thể được mô tả dưới dạng

những lực lượng x3 hội đen tối và độc ác (như trong Chí Phèo của Nam Cao) hoặc những chuẩn mực đạo đức quan phương trống rỗng, tàn nhẫn (như trong Anna Karênina của L Tônxtôi)

Do cái bi là sự xung đột giữa “tự do và tất yếu” nên nó không bị hạn chế chỉ trong phạm vi cá nhân Có những cái bi cá nhân (trong tình yêu gia đình) và có những cái bi lịch sử (như thất bại của phong trào yêu nước) Trong lịch sử nghệ thuật thế giới, có những tác phẩm chủ yếu mô tả số

phận bi kịch của cá nhân, có những tác phẩm khác dành cho những xung đột x3 hội – lịch sử

Đồng thời cũng có những xung đột x3 hội to lớn, mang tầm vóc lịch sử Hamlet của Shakespeare,

là một trong các tác phẩm như vậy

Cái bi thường gắn với sự mất mát, đau thương Song không phải xung đột nào dẫn đến mất mát đau khổ cũng đều mang tính bi Nhà văn Anh thế kỉ XIX J.Ruskin có nói rằng thơ ca chỉ có thể lên tiếng về nỗi buồn của cô gái khóc thương tình yêu trong trắng bị tan vỡ, chứ không thể viết

về giọt nước mắt của kẻ hà tiện đánh mất tiền Cũng tương tự như vậy, nhân vật và lực lượng bi kịch phải có sức mạnh lớn lao, phẩm chất cao cả, đại diện cho sự tiến bộ của lịch sử, mang trong mình những lí tưởng đẹp đẽ, khát vọng chân chính Tính cách nhân vật bi kịch không thể yếu

đuối, càng không thể tiêu cực hoặc phản động Sự kháng cự của lực lượng đ3 mất hết ý nghĩa tiến

bộ, bị lịch sử bỏ rơi, không còn chất bi, mà ngược lại chỉ mang tính hài sâu sắc Cái bi là sự mất mát, nhưng là sự mất mát của lí tưởng, của cái cao cả, cái đẹp Bởi vậy cái bi rất gần gũi với cái cao cả

Việc thể hiện trong nghệ thuật những xung đột mang tính bi có ý nghĩa nhận thức và giáo dục rất sâu sắc Nó giúp chúng ta lĩnh hội cuộc sống trong sự phong phú, phức tạp có thật của nó,

đồng thời khơi dậy tình cảm cao cả lành mạnh, kích thích những hành động m3nh liệt và sự tham gia tích cực vào cuộc sống

3 Cái hài

Cái hài được nghiên cứu rất sớm Các nhà tư tưởng thời cổ Hy Lạp như Platon, Aristote đ3 xem xét và nêu lên những tư tưởng sâu sắc về đặc điểm của cái hài Quan niệm của Kant, Diderot, Schiller, Hegel, Sécnưsépxki về cái hài, tuy ở mức độ khác nhau, nhưng đều chứa đựng những kiến giải độc đáo, nhiều điều cho tới ngày nay vẫn còn giá trị Việc tìm hiểu cái hài thể hiện nguyện vọng muốn khám phá bản chất của một quan hệ đặc thù của con người đối với thế giới, một hình thức độc đáo của nhận thức và đánh giá hiện thực trong nghệ thuật, bởi vì khác với cái

đẹp, cái hài không phải là một phạm trù thẩm mĩ phổ biến mà trước hết là một phạm trù của nghệ thuật

Cái hài thường gắn với cái cười Không thể hình dung cái hài thiếu cái cười Song cũng không phải cái cười nào cũng mang tính hài Khi bị cù, khi trong lòng cảm thấy sung sướng, thoả m3n, người ta có thể cười Đó cái cười thiên về bản năng, sinh lí Cái cười mang tính hài đòi hỏi, trước hết, phải có một đối tượng cười, tức là có thể gây cười và bị cười Vậy những gì có thể cười? Trong cuộc sống rất nhiều hiện tượng có thể gây cười, mỗi thứ một vẻ, hết sức đa dạng song nói chung những cái gây cười, xét về bản chất là cái có mâu thuẫn kiểu như là sự đối lập, không cân xứng, không hài hoà Khái quát lại, đó có thể là mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung, giữa bộ phận với toàn thể, giữa cái được phép và và không được phép, quen và không quen, bình thường

và không bình thường Có cái có thể gây cười có rồi (đối tượng) lại còn phải có chủ thể cười Đây

là mặt thứ hai – mặt chủ quan – của cái hài, không có nó, không có cái hài Bản thân đối tượng cười không thể gây nên tiếng cười nếu chủ thể không nhận thức được những mâu thuẫn chứa đựng trong nó Điều này có thể giải thích vì sao có người xem tranh vui, đọc truyện cười mà không cười

đến lúc hiểu ra thì mới cười Cái hài, do vậy, là một nhận thức Đặc điểm của loại nhận thức gắn với tiếng cười là sự phát hiện ra một mâu thuẫn nào đó trong sự vật hiện tượng và quan sát chúng

ở một bình diện khác, từ phía khác, từ góc độ cái buồn cười Xét theo phép biện chứng, điều này

có ý nghĩa rất quan trọng Platon đ3 từng viết: “Trong thực tế, không thể nhận thức được cái nghiêm chỉnh nếu thiếu cái buồn cười, và nói chung, cái đối lập được nhận thức nhờ cái đối lập với nó”(1)

Đồng thời, tiếng cười trong cái hài cũng mang khuynh hướng x3 hội, thể hiện không chỉ nhận thức mà còn cả thái độ Cười là một hình thức chế ngự cái xấu Dám cười cái xấu là dám tin, tự khẳng định sự tốt đẹp của mình hoặc ít ra cũng là tự thừa nhận ngầm rằng cái xấu là xấu, đáng ghét, đáng cười Cái hài là một hình thức đánh giá, thể hiện trình độ con người làm chủ đối tượng, làm chủ bản thân mình “Khi cười cái xấu, chúng ta trở nên cao hơn nó”(1) Cái cười chân chính, bởi vậy không thể là vũ khí của kẻ yếu, của những lực lượng đ3 mất hết vai trò lịch sử Nó thuộc

về chính nghĩa, tương lai

Cái hài có nhiều loại Sự đa dạng này phụ thuộc cả vào tính chất nhiều mâu thuẫn bề ngoài và mang nhiều màu nhiều vẻ của đối tượng có thể gây cười lẫn chủ thể cười Nhìn chung có mấy loại sau đây:

thoải mái

chất sự vật, hiện tượng hơn Tiếng cười trong trường hợp này thường có ý nghĩa nhận thức

nhẹ nhàng, không mang tính chất thù địch, nó giành cho những hiện tượng buồn cười, thậm chí

mù quáng nhưng có thể sửa chữa được

tính chất phủ định Trong trường hợp này có thể không có tiếng cười hoặc chỉ cười một cách nghiêm chỉnh

Các loại hài trên đây đều ý nghĩa x3 hội riêng của mình Không nên coi thường tiếng cười hài hước, vui tươi, nhẹ nhàng, xem nó như thứ gì vô bổ Mặt khác cũng chú ý sao cho tiếng cười không chỉ đa dạng phong phú, mà còn có ý nghĩa nhờ chất trí tuệ và khuynh hướng x3 hội sâu sắc Cái hài vượt ra ngoài khuôn khổ của nghệ thuật Nó thuộc lĩnh vực văn hóa chung của con người Nghệ thuật là nơi tập trung cao nhất của cái hài Nhưng cũng có khi “văn hoá cười” (chữ dùng của nhà bác học Xô viết M.Bakhtin) của x3 hội không bộc lộ trong nghệ thuật chính thống

mà thể hiện rất phong phú trong các sinh hoạt văn hoá khác và một phần trong văn học dân gian, như thời kì trung thế kỉ ở châu Âu Vấn đề vị trí của văn hoá cười dân gian trong đời sống tinh thần của x3 hội, cũng như ảnh hưởng, mối quan hệ của nó với văn viết, với nhà văn, nhà thơ trào phúng là một vấn đề rất hấp dẫn Trải qua nhiều thế kỉ phát triển, nghệ thuật đ3 làm cho cái hài phong phú hơn rất nhiều Loại hình nghệ thuật nào cũng có các thể loại hài, chẳng hạn thơ trào

(1) Platon, Tác phẩm, tập 3, Mátxcơva, 1972, tr 298

(1) N Sécnnưsépxki, Toàn tập, tập 2, Mátxcơva, 1949, tr 191

phúng, truyện tiếu lâm trong văn học, hài kịch trong sân khấu, tranh châm biếm đả kích trong hội hoạ, phim hài trong điện ảnh, v.v Các thủ pháp tạo cái hài cũng rất đa dạng và mỗi ngày càng

được hoàn thiện dần (nói thêm, nói bớt, tạo kết cấu bất ngờ, sử dụng động tác ngoại hình, cử chỉ, nét mặt, v.v )

Cái hài có ý nghĩa x3 hội rất quan trọng bởi vì tiếng cười gắn bó với nó, xuất phát từ nhận thức và đánh giá đối tượng, sẽ làm lại niềm vui, sự sảng khoái và do đó, cũng là sức khoẻ cho con người Tiếng cười thể hiện sự thông minh, sức mạnh và phẩm chất của con người Hơn nữa, tiếng cười còn là một vũ khí phê phán các thói hư tật xấu và đấu tranh chống các lực lượng kìm h3m tự

do và sự phát triển của con người Mức độ phổ biến của cái hài là một trong những biểu hiện nói lên nhu cầu và trình độ dân chủ của x3 hội

Chương IV: Nghệ thuật như một lĩnh vực thẩm mĩ

I Nghệ thuật – đỉnh cao trong quan hệ thẩm mĩ của con người với thế giới

Như đ3 nói ở trên, cái đẹp có mặt trong nhiều lĩnh vực Nhưng có lẽ không ở đâu cái đẹp hiện

ra đậm nét như ở trong nghệ thuật Nếu khi làm một bộ bàn ghế, người ta quan tâm trước hết đến giá trị thực dụng của nó, nghĩa là làm sao nó chắc chắn, ngồi không bị g3y, thuận tiện khi đọc sách hay tiếp khách rồi sau đó mới tính đến vẻ đẹp của nó, thì khi tạo ra một tác phẩm nghệ thuật,

sự việc diễn ra có hơi khác Nghệ sĩ vẽ một bức tranh, sáng tác một khúc nhạc hoặc viết một bài thơ, cuốn truyện không phải chỉ nhằm bộc lộ tình cảm, ý nghĩa của mình và ghi lại những sự kiện, những cảnh đời mà còn muốn đồng thời tạo ra một cái gì đẹp đẽ, gây được đến mức cao nhất hứng thú thẩm mĩ, có sức hấp dẫn và lôi cuốn người xem, người nghe, người đọc Nói cách khác, việc

đem lại một tác phẩm có tính thẩm mĩ cao đ3 nằm ngay trong mục đích của sáng tạo nghệ thuật, trong ý định ban đầu của nghệ sĩ Người thợ thủ công khi đóng cái bàn, cái ghế cũng muốn làm cho nó đẹp Nhưng ở đây ý muốn làm đẹp chỉ là một nhu cầu phụ, có tính chất kèm theo Công việc của thợ thủ công về cơ bản, bị chi phối không phải bởi giá trị thẩm mĩ của đồ vật mà bởi giá trị sử dụng của nó Còn đối với nghệ sĩ, ý nghĩa thẩm mĩ nằm ngay trong giá trị chung của nó, là một thành phần tạo nên giá trị chung đó

Điều đó nói lên rằng sáng tạo nghệ thuật, dù cũng là một hoạt động thẩm mĩ như nhiều hoạt

động khác, nhưng ở nó “tỉ lệ” thẩm mĩ cao hơn, vị trí của cái đẹp quan trọng hơn, quan hệ của cái

đẹp với các chức năng khác cũng bình đẳng hơn

Cái đẹp là một trong những điều kiện đầu tiên của nghệ thuật Dù đó là bài thơ hay bức tranh, pho tượng hay vở kịch, điệu múa hay bài ca, dù đó là câu chuyện về một cô công chúa tuyệt mĩ hay là về một mụ phù thuỷ ghê tởm, dù đó là âm điệu du dương nói lên nỗi đắm say của tình yêu, hạnh phúc hay khúc tưởng niệm bi thương tang lễ, dù đó là bức tranh vẽ bông hồng đang chớm nở hay miêu tả một con cóc xấu xí, dù đó là vở kịch tràn đầy niềm vui và chiến thắng của chính nghĩa hay dựng lên cảnh chết chóc hy sinh, v.v thì tất cả đều phải đẹp Một cái ghế, cái bàn

đóng xấu xí có thể dùng được Một ngôi nhà xây không đẹp những chắc chắn vẫn là nơi ở tốt Còn những câu chữ xếp đặt vụng về thì không thể gọi là thơ Bức vẽ không đẹp thì không xứng là bức tranh Những dòng nhạc viết ra không theo quy luật của tiết tấu và hoà thanh sẽ chẳng thành nhạc Chính trong ý nghĩa này, V.G Biêlinxki đ3 viết: “Cái đẹp là điều kiện không thể thiếu được của nghệ thuật, nếu thiếu cái đẹp thì không có và không thể có nghệ thuật, đó là một định lí”(1) Nghệ

sĩ chính là những người cảm thấy điều đó sâu sắc hơn ai hết Vì vậy, đối với nhà văn, hoạ sĩ, nhạc

sĩ, việc trau dồi kĩ thuật để có thể đem lại cho tư tưởng, tình cảm của mình một hình thức hoàn chỉnh, có ý nghĩa thẩm mĩ cao, bao giờ cũng là vấn đề đặt ra rất gay gắt Nhà điêu khắc danh tiếng Pháp Rodin đ3 nói: “Nghệ thuật không phải cái gì khác hơn là tình cảm Nhưng nếu không

có các hiểu biết về khối hình, về sự cảm hứng, màu sắc và thiếu đi một cây bút điêu luyện, thì bất kì tình cảm sinh động nào cũng bị tê liệt”

(1) A G Biêlinxki, Toàn tập, NXB Văn chương, tập 2, Mátxcơva, tr 353

Danh hoạ ý thời Phục hưng là Leonard de Vince bao giờ cũng bộc lộ sự khao khát không

cùng đối với sự hoàn thiện, vẻ đẹp của tác phẩm Riêng bức Madona Lize (La Joconde) ông vẽ

gần bốn năm trời Có lẽ vì vậy mà hàng bao thế kỉ về sau tranh của ông vẫn là những kiệt tác đạt

đến sự hài hoà cao không bị vượt qua

Nghệ thuật là nơi hội tụ của cái đẹp Điều đó biểu hiện không phải chỉ ở chỗ, trong hoạt động này, sự sáng tạo theo những quy luật của cái đẹp diễn ra tập trung hơn cả, hoàn thiện hơn cả, mang tính chất cố ý và chuyên nghiệp hơn cả, mà còn thể hiện ở ngay bản thân nội dung của nghệ thuật

Tác phẩm nghệ thuật, ngoài việc thể hiện vô vàn hiện tượng khác nhau trong đời sống, bao giờ cũng quan tâm ghi lại những gì hài hoà, đẹp đẽ trong cuộc đời Và thường thì những cái trong hiện thực vốn đ3 đẹp khi bước vào tác phẩm lại trở nên đẹp đẽ hơn Thậm chí cả những sự vật, hiện tượng mà trong đời chỉ là bình thường, chỉ đẹp vừa vừa, nhưng qua bàn tay của nghệ sĩ lại hiện ra hết sức đáng yêu, kiều diễm Tại sao vậy? Đây là một vấn đề thú vị nhưng lí giải không dễ dàng

Đúng là trong đời sống có biết bao nhiêu cái đẹp và cái đẹp thực sự nằm chính trong thiên nhiên, trong cuộc đời đang diễn ra hàng ngày trước mắt chúng ta Song không phải lúc nào chúng

ta cũng có thể thưởng thức được những hiện tượng đẹp đẽ đó Ngoài những phút hiếm hoi, khi vui sướng đến bất chợt như ánh sáng đột ngột bừng lên khiến ta thấy thế giới xung quanh bỗng hiện

ra trong ánh hào quang rực rỡ, cái gì cũng trở nên đáng yêu, xinh đẹp, hay khiến chúng ta phát hiện ra vẻ lộng lẫy trong cái bình thường, cái duyên dáng trong sự giản dị, cái sôi nổi thiết tha trong âm thanh – ngoài những giờ phút ấy ra chúng ta ít có điều kiện để nhìn ra cái đẹp Chúng ta

bị hạn chế ở góc độ nhìn hoặc chìm ngập trong các chi tiết, trong cái vụn vặt, trong những ấn tượng bề bộn hàng ngày Muốn phát hiện ra vẻ đẹp của sự vật phải có một khoảng cách, một góc

độ nhất định Phải biết lùi ra xa một chút giống như khi ngắm một bức tranh Lúc đó, tất cả những gì gồ ghề, những vết dơ, những cái tủn mủn, vặt v3nh mà khi ta ở trong cuộc sống, khi đứng gần

đập vào mắt, sẽ bắt đầu nhoà đi, bị quên l3ng, thậm chí hiện ra trong một màu sắc khác Lúc đó cái vốn đẹp đẽ thì trở nên đẹp đẽ hơn Điều đó giải thích vì sao kỉ niệm bao giờ cũng đẹp Trong

ánh hào quang của hồi ức, đôi khi cả nỗi khổ cũng trở nên đáng yêu, cả nỗi bất hạnh cũng có phần thú vị Chúng ta nhớ về quá khứ như người lính nhớ lại những cuộc chinh chiến của mình Thời gian dường như đ3 xoá đi tất cả, chỉ để lại những kỉ niệm ngọt ngào Nỗi đắng cay dẫu còn lại cũng đ3 trở thành đối tượng của thi ca Kinh nghiệm sáng tác của nhiều nhà văn đ3 khẳng định

điều này: khó mà nói về nỗi đau hay diễn ta nó khi nó vừa mới xảy ra, khi nghệ sĩ còn phải chịu

đựng gánh nặng trực tiếp của nó Muốn viết về nó phải có một khoảng cách

Có một khoảng cách về không gian và thời gian nhất định, đó chính là một trong những điều kiện làm cho con người có khả năng nhìn ra vẻ đẹp của sự vật hoặc khiến cho sự vật có được ý nghĩa thẩm mĩ, trở nên đẹp đẽ và dễ thương hơn trong cảm thụ của chúng ta Từ đời sống bước vào nghệ thuật, tất cả những gì phản ánh trong tác phẩm đều đi qua khoảng cách ấy Trong ý nghĩa này có thể nói nghệ thuật đẹp hơn hiện thực

Ai đ3 từng xem bức Mùa thu vàng của hoạ sĩ Nga Levitan đều kinh ngạc về vẻ quyến rũ của

nó và đều có cảm giác nó đẹp hơn cả mùa thu thực Vì tài nghệ của hoạ sĩ, vì cái khoảng cách thần diệu của nghệ thuật, vì vẻ đẹp của mùa thu được trình bày trong cái dạng tiêu biểu nhất, tập trung nhất ở đây diễn ra một quá trình chung vốn là đặc tính của mọi hoạt động sáng tạo nghệ thuật: nghệ sĩ lựa chọn trong muôn ngàn hiện tượng giống nhau một cái tiêu biểu nhất để giới thiệu với công chúng, đồng thời cũng cố gắng miêu tả cái tiêu biểu nhất đó sao cho thu hút mạnh

mẽ Đó chính là quá trình kết tinh trong nghệ thuật Nhờ đó, cái đẹp trong cuộc đời đi vào nghệ thuật trở nên rực rỡ hơn và hấp dẫn hơn Bức vẽ bông hồng lôi cuốn được là vì nó mang trong mình vẻ đẹp của một trăm hay một ngàn bông hoa hồng khác mà hoạ sĩ đ3 quan sát, nghiên cứu tìm tòi và lựa chọn

Hiện thực cuộc sống bao giờ cũng là nguồn cảm hứng vô tận của nghệ thuật Và xét trong toàn bộ, vẻ đẹp hiện thực bao giờ cũng là vẻ đẹp cao nhất, bởi vì nó vô cùng phong phú, sinh dộng

và trần thế Nhưng trong tác phẩm nghệ thuật, cái đẹp của đời sống được thể hiện tập trung hơn Tác phẩm nghệ thuật chính là nơi hội tụ cái đẹp của cuộc đời Nếu cái đẹp của cuộc đời là quặng vàng thì trong nghệ thuật nó đ3 biến thành vàng được luyện, thành vàng trên huân chương, vàng trên đôi nhẫn cưới

II Tính chất của cái đẹp trong nghệ thuật

Con người bao giờ cũng sáng tạo theo “quy luật của cái đẹp” Nghĩa là khi làm ra bất kì sản phẩm nào, trong đó có tác phẩm nghệ thuật, ngoài những mục đích thiết thực khác, người ta luôn luôn nghĩ đến làm sao cho nó vừa mắt, dễ coi Cái đẹp mắt, dễ coi đó cũng là một phần của cái

đẹp ở đây có thể nảy ra câu hỏi: nếu cái đẹp phổ biến như vậy, không chỉ có trong nghệ thuật mà còn có rất nhiều trong hoạt động khác nữa của con người, thì đặc điểm của cái đẹp trong nghệ thuật nằm ở đâu? Phải chăng cái đẹp của bức tranh cũng giống như vẻ đẹp của phong cảnh được vẽ? Phải chăng cái đẹp của bài thơ cũng như vẻ đẹp của ngôi nhà hay của bộ bàn ghế mây xuất khẩu?

Không hẳn như vậy Cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật có nhiều điểm khác nhau với cái đẹp của thiên nhiên cũng như cái đẹp của các sản phẩm khác do bàn tay con người tạo ra

Trước hết, nếu chỉ xét về phương diện thẩm mĩ thì tác phẩm, nghệ thuật là những công trình phức tạp, tinh vi nhất H3y thử so sánh màu sắc chiếc lọ hoa bằng gốm Đồng Nai với màu sắc trên

bức tranh Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngộc Vân mà xem Trong trường hợp này, chúng ta gặp

sự phối trí hài hoà giữa các màu tự nhiên để tạo ra cảm giác ưa nhìn và dễ chịu Trong trường hợp kia, chúng ta đứng trước sự tìm tòi thực sự về màu sắc, về những khả năng kết hợp của nó, về hiệu quả sáng tối, hoặc dày mỏng, ấm hay lạnh, cứng hay mềm của màu ở đây, toàn bộ bức tranh toát

ra một sắc độ nhẹ nhàng, mềm mại Cả một mảng màu đơn giản của chiếc áo dài buông xuống duyên dáng như tương phản, làm tôn lên những chi tiết phong phú và màu sắc tươi tắn của lọ hoa huệ gây nên ấn tượng sâu sắc về một phong cảnh nghệ thuật đậm đà truyền thống dân tộc nhưng

đồng thời cũng rất mới mẻ, hiện đại

Trong âm nhạc cũng vậy So với vẻ đẹp của âm thanh tự nhiên, vẻ đẹp của tác phẩm nhạc phức tạp hơn nhiều Từ nhịp đi của bước chân con người, từ nhịp đập của trái tim, nhịp thời gian thay đổi bốn mùa, những tiết tấu tự nhiên đ3 đi vào âm nhạc, trở thành đủ loại nhịp khác nhau (nhịp 2/4, 3/4, 4/4, 6/8, 12/8, v.v ) thành các kiểu tiết tấu biến hoá vô cùng đa dạng (hành khúc, van-xơ, tăng-gô, bô-lê-rô, v.v ) Tác phẩm âm nhạc, đặc biệt là tác phẩm giao hưởng, nhạc có chương trình, là một bằng chứng thuyết phục nói lên tính chất phức tạp, tinh vi của cái đẹp trong nghệ thuật, nói lên sáng tạo vô biên của con người

Thơ ca cũng là một lĩnh vực của lời nói Nhà thơ không sử dụng từ ngữ nào khác hơn là những

từ ngữ trong vốn từ vựng chung, trong ngôn ngữ dân tộc, trong tiếng nói hằng ngày Nhưng từ lời nói hằng ngày đến lời thơ thì đó là một khoảng cách lớn Câu thơ cũng là lời nói, nhưng là một kiểu lời nói đặc biệt được tổ chức theo những quy luật nghệ thuật của thẩm mĩ Bởi vậy vẻ đẹp của lời thơ là vẻ đẹp của vàng tinh luyện, của ngọc đ3 mài, của nước nho đ3 chưng cất thành rượu

Điều đó giải thích vì sao cũng là những lời nhắn gửi bộc bạch tâm tình, mà những câu ca dao như:

Núi cao chi lắm núi ơi

Núi che mặt trời không thấy người thương

Hay:

Chàng ơi cho thiếp đi cùng

Đói no thiếp chịu, lành lùng thiếp cam

bất chấp thời gian vẫn sống trong kí ức nhân dân từ thế hệ này sang thế hệ khác

Song dù cả khi trau chuốt óng ả, cân đối, nhịp nhàng hay khi trần trụi, đa dạng như chính bản thân cuộc sống, câu thơ lúc nào cũng giữ một khoảng cách nhất định với lời nói bình thường Lời nói hằng ngày cũng có vẻ đẹp riêng của nó Nhưng câu thơ hay hơn, đẹp hơn, cái đẹp của nó và của ngôn ngữ trong nghệ thuật nói chung tinh vi, phức tạp hơn lời nói của mọi lời nói khác, dù đó

là lời nói thường hay lời nói khoa học, báo chí chính luận, v.v

Một đặc điểm quan trọng khác của cái đẹp trong nghệ thuật là tính biểu cảm, sức truyền cảm của nó Nói một cách đơn giản, cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật bao giờ cũng có hồn, chứa đựng một tư tưởng, tình cảm của nào đó

Ngắm một bông hoa rực rỡ sắc hương hay đứng trước dòng sông xanh in bóng những hàng dừa, chúng ta đều thấy có một cảm giác dễ chịu, vui tươi Cái đẹp của sự hài hoà, sự sống tiềm ẩn trong cảnh vật mang lại cho con người khoái cảm thẩm mĩ Nhưng bản thân cái đẹp của màu sắc

âm thanh tự nhiên, của phong cảnh vẫn là cái đẹp của thế giới tự nhiên, tự chúng không chứa

đựng một nội dung nào cả, cái đẹp loại này mang tính chất trung tính Bởi vậy nó phụ thuộc rất nhiều vào tâm trạng của người thưởng thức:

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ

(Nguyễn Du – Truyện Kiều)

Những nội dung tình cảm khác nhau, cái hồn của các hiện tượng thẩm mĩ trong tự nhiên là do

ta gán vào, thổi vào sự vật

Trong nghệ thuật không phải như vậy Chúng ta h3y quan sát bức tranh lụa Chơi ô ăn quan

của hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh Sắc độ màu nâu trong tác phẩm thật mềm mại, có sức hấp dẫn thẩm mĩ độc đáo Nhưng rõ ràng ở đây màu sắc không nhằm mục đích tự thân Nó truyền đạt cảm giác dịu dàng, đằm thắm về làng quê Vẻ đẹp mượt mà của màu nâu và hoà sắc chung của bức tranh làm cho toàn bộ khung cảnh được miêu tả bỗng như chìm vào kỉ niệm, như lùi ra xa, hiện lên như một mảng của hồi ức, của tuổi thơ, của tình yêu quê hương, dân tộc sâu kín đậm đà Cái đẹp trong nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với tình cảm hay một tư tưởng nào đó, bởi vì

đây là cái đẹp nhân tạo, cái đẹp do nghệ sĩ tạo nên để ghi lại cái đẹp trong đời, để diễn đạt cảm xúc thẩm mĩ đang dâng lên trong lòng mình hoặc để mượn nó, thông qua nó mà gửi đến những người khác những điều mình đang nung nấu, yêu thương, căm thù hay đau khổ Cũng chính ở đây, cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật phân biệt với cái đẹp của những sản phẩm khác do con người làm

ra Như ta biết, các sản phẩm này cũng được sáng tạo theo quy luật của cái đẹp Nhưng cái đẹp của một bộ ấm chén chẳng hạn, không thể gợi ra những rung động sâu xa, những tình cảm m3nh

liệt như bức hoạ Guernica của Picasso được(1) Khi làm bộ ấm chén, bộ bàn ghế đẹp, khi cắt những bộ quần áo hợp thời trang, dĩ nhiên người thợ cũng để lại trên các “tác phẩm” ấy dấu ấn tài năng, thị hiếu thẩm mĩ của mình Song khó mà có thể nói rằng họ đ3 gửi gắm vào đây niềm vui hay nỗi buồn gì, khó có thể biết họ làm các “tác phẩm” ấy để nói lên cái gì, bênh vực ai, chống lại

ai Cả nghệ sĩ và người thợ thủ công đều mang lại cái đẹp cho cuộc đời Nhưng ngoài cái chung

đó ra, mỗi người phải theo đuổi mục đích riêng của mình Và sự khác nhau đó đ3 tác động trở lại

sự giống nhau, làm cho cái đẹp giữa bức tranh và chiếc lọ gốm, vốn cùng tuân theo quy luật chung của sự hài hoà, lại có thêm những nét riêng biệt

Vấn đề tính truyền cảm của cái đẹp liên quan trực tiếp tới đặc điểm của các phương tiện hình thức trong tác phẩm nghệ thuật Khi nghệ sĩ diễn tả trên trang giấy, trên khung vải trên tường, trên sân khấu hay trên màn ảnh những điều mình muốn nói ra, thì khi đó các yếu tố hình thức phải

đóng vai trò là một phương tiện truyền đạt nội dung tình cảm ấy Các phương tiện này không chứa

đựng nội dung theo kiểu vỏ chai dùng để đựng nước, mà chính là những hình thức, những con

đường mà qua đó nghệ sĩ vật chất hoá được những điều mình rung động, suy nghĩ mà cũng nhờ

đó mà người đọc, người xem, người nghe biết được, hiểu được những gì nghệ sĩ nung nấu, muốn thổ lộ Bởi vậy, phẩm chất cơ bản của các yếu tố hình thức là ở chỗ chúng diễn đạt thành công

đến mức nào điều mà nghệ sĩ cần nói với công chúng, với người đọc, người xem

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức hiểu theo nghĩa đó làm cho cái đẹp của các phương tiện có thêm đặc điểm mới ở đây cái đẹp không phải chỉ là sự hài hoà bình thường mà là hài hoà mang đầy sắc thái biểu cảm Cái đẹp gắn bó với sức truyền cảm của nghệ thuật Từ đây, chúng ta hiểu vì sao tiếng đàn bầu lại có thể gây ra những ấn tượng thẩm mĩ mạnh mẽ đối với cả thính giả phương Đông và phương Tây Cái hay ở đàn bầu không phải chỉ là sự hài hoà âm thanh độc đáo

mà là còn ở chỗ vẻ đẹp của âm thanh quyện chặt với chất thiết tha tình cảm của tiếng đàn Có lẽ

(1) Pablo Picasso (1881 – 1973): hoạ sĩ vĩ đại Tây Ban Nha, nhập quốc tịch Pháp

đàn bầu là một trong những nhạc cụ mà khi chơi, người ta có khả năng chuyển trực tiếp những sự rung động của mình lên tiếng đàn nhiều nhất Cấu tạo và cách đàn bầu cho phép sử dụng và phát huy đến mức tối đa hiệu quả của lối nhấn láy, vuốt và sự tiếp xúc trực tiếp của ngón tay, bàn tay lên các bộ phận rung của dây đàn, làm cho sắc thái tình cảm của tiếng đàn trở nên hết sức tinh tế Tóm lại, cái đẹp trong nghệ thuật cũng như mọi cái đẹp khác trong đời, nhưng lại không hoàn toàn giống với chúng Bông hoa trong tranh không phải là bông hoa ngoài vườn Vẻ đẹp của bông hoa trong vườn cũng không giống bức tranh đẹp vẽ bông hoa Cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật lại cũng khác với vẻ đẹp của các sản phẩm, các công trình do bàn tay con người tạo nên Có giống chăng thì nhiều nhất cũng là cái đẹp của chính con người, bởi vì tác phẩm nghệ thuật cũng là một cơ thể sống, hơi thở linh hồn của con người và bản thân nó cũng sinh động, toàn vẹn như con người vậy

III Những biểu hiện của cái đẹp trong tác phẩm nghệ thuật

Tìm cái đẹp trong nghệ thuật có nghĩa là xét xem trong nghệ thuật, cái đẹp bộc lộ như thế nào, hiện ra ở đâu Trước hết, chúng ta bắt đầu từ nội dung của tác phẩm

Nội dung nghệ thuật rất phong phú, bởi vì hiện thực mà nghệ thuật nghiền ngẫm, tư tưởng mà

nó thể hiện hết sức rộng lớn, đa dạng Song có thể nói rằng một trong những đối tượng bao trùm,

đối tượng cơ bản được yêu thích nhất của nghệ thuật chính là cái đẹp Đó là cái đẹp tinh khiết của bông hoa mùa xuân:

Cỏ non xanh tận chân trời, Cành lê trắng điểm một vài bông hoa

(Nguyễn Du – Truyện Kiều)

Hay một buổi hoàng hôn bảng lảng yên tĩnh:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không;

Cô em xóm núi xay ngô tối Xay hết lo than đã rực hồng

(Hồ Chí Minh – Chiều tối)

Có thể nói những gì đẹp trong thế giới chúng ta, từ một chiếc lá, một giọt sương đến một quảng trường, một phong cảnh, một ngày hội quần chúng đều đi vào âm nhạc, thơ ca và hội hoạ,

điêu khắc, sân khấu và điện ảnh Không có cái đẹp nào xa lạ với nghệ thuật

Điều đó không có nghĩa là tác phẩm nghệ thuật không miêu tả cái xấu Trái lại, đưa cái xấu vào tác phẩm để phê phán, để phủ định nó cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của nghệ thuật, đặc biệt là đối với những giai đoạn lịch sử nhất định, khi trong x3 hội cái xấu đang hoành hành, điều ác đang tạm tời thắng thế Song phải thừa nhận một thực tế là trong lịch sử mĩ thuật, cái xấu bước vào khá muộn Suốt mười mấy thế kỉ liên tục, nghệ thuật thế giới chủ yếu hướng vào mô tả cái dệp, cái cao thượng Truyền thống đó bắt nguồn từ nghệ thuật Hy Lạp, được tái sinh trong thời Phục hưng, xuyên suốt chủ nghĩa cổ điển và tiếp tục phát huy với chủ nghĩa

l3ng mạn Trong giai đoạn này, đôi khi việc miêu tả cái xấu lại trở thành điều cấm kị đối với nghệ thuật Điều đó giải thích vì sao hài kịch đ3 không được công nhận trong chủ nghĩa cổ điển, vì sao các hoạ sĩ của châu Âu thế kỉ XVII – XVIII chỉ chú ý tới cái đẹp, cái thanh cao Khi vẽ cây chẳng hạn thì không bao giờ họ vẽ gốc lởm chởm, xù xì hoặc nếu có thì cũng tìm cách làm cho nó khuất

đi sau những vật trang nh3 khác

Trong lịch sử văn chương, tấn bi kịch của lí tưởng nhân văn, sự khủng hoảng của cái đẹp và hài hoà chỉ mới bắt đầu diễn ra chủ yếu từ hậu kì Phục hưng với những tác phẩm của Shakespeare Còn âm nhạc thì biết đến quá trình này muộn hơn, vào những giai đoạn cuối của chủ nghĩa l3ng mạn với các tác phẩm của Beethoven Trong lịch sử hội hoạ, những bức tranh trình bày cái xấu trước đây rất ít ỏi

Điều đó chứng tỏ rằng dẫu buộc phải nói đến cái xấu, nghệ thuật vẫn giành ưu tiên cho cái

đẹp Cái đẹp vẫn là đối tượng cơ bản, lâu dài, xuyên suốt của nghệ thuật Trở về với sự hài hoà của thế giới và của con người, đó chính là ước mơ, là sự phấn đấu, là cái đích cuối cùng của nhân loại

Và đó cũng chính là tương lai của nghệ thuật, thể hiện chủ nghĩa nhân văn của nó

Thể hiện những rung động đẹp đẽ về hiện thực sẽ góp phần làm phong phú thêm nội dung thẩm mĩ của nghệ thuật Đứng trước một tác phẩm nghệ thuật, nhiều khi chúng ta cảm thấy phấn chấn, thoả m3n về mặt thẩm mĩ không phải chỉ do cái đẹp của bản thân sự vật được mô tả, mà còn

do tình cảm của nghệ sĩ Xúc cảm thẩm mĩ của nghệ sĩ truyền sang chúng ta, làm cho chúng ta cũng có những rung động tương tự Điều này bộc lộ rõ nét trong những trường hợp mà chúng ta gọi là “sự thi vị hoá cuộc sống”

H3y lấy bức tranh Tát nước đồng chiêm của hoạ sĩ Trần Văn Cẩn làm ví dụ Trước mắt chúng

ta là cảnh người nông dân tát nước Đây là một cảnh hết sức bình thường, bề ngoài không có gì nên thơ cả Song với con mắt nghề nghiệp, hoạ sĩ đ3 phát hiện ra một số nét thi vị của đối tượng Các nét này lại được tô điểm nhân lên nhờ cảm xúc thẩm mĩ tràn ngập trong lòng người vẽ Điều này làm cho cảnh vật được miêu tả trở nên sinh động và đẹp đẽ hẳn lên: những tà áo và dải thắt lưng bay lên theo chiều gió như ca hát, như hoà nhịp với những cánh tay đang kéo gầu nước bạc, hình ảnh của các bà, các chị nghiêng ngả, tát nước mê say, toàn bộ khung cảnh lao động toát lên không khí vui tươi, nhịp nhàng giống như một điệu múa vui sản xuất, nổi lên giữa thiên nhiên bao

đời nay của con người

Rõ ràng là cảm xúc của tác giả cũng là một trong những đối tượng của thưởng thức nghệ thuật Cùng với vẻ đẹp của chính bản thân cái được phản ánh (cảnh, vật, con người) cảm xúc này tạo thành mặt thẩm mĩ quan trọng của nội dung tác phẩm

Những chẳng lẽ tác phẩm chỉ đẹp khi nó mô tả cái đẹp của cuộc sống hay diễn tả cảm xúc thẩm mĩ của nghệ sĩ? Nếu vậy thì ý nghĩa thẩm mĩ của tác phẩm bộc lộ như thế nào, chẳng hạn

như trong bức hoạ Khúc khải hoàn ca của chiến tranh của hoạ sĩ V Versaghin(1)? Trên khung vải chỉ có những chiếc sọ người chất thành một đống cao với đàn quạ đen, con thì đậu, con đang bay

đến từ xa, nổi lên giữa cánh đồng hoang vắng, trơ trọi Tìm cái đẹp ở đâu đây?

(1) V Versaghin (1842 – 1904): hoạ sĩ Nga

Nhà triết học Pháp Pascal nói: “Không một con rắn hay một con quái vật nào được nghệ thuật sửa sang mà không trở nên đẹp Nhưng xin bạn chớ vội nghĩ rằng như vậy là cái xấu khi bước vào nghệ thuật sẽ bớt xấu hơn, cái ác sẽ trở nên bớt ghê tởm hơn, còn sự giả dối thì đáng khoan dung hơn”

Câu nói của Pascal liên quan đến một vấn đề quan trọng của mĩ học: nghệ thuật không từ chối cái xấu, cái thô thiển nhưng dù mô tả cái đẹp, cái xấu hay cái thô thiển thì tác phẩm bao giờ cũng phải đẹp

Điều này hoàn toàn dễ hiểu Thực tế cho thấy vẽ cái xấu và cái xấu không phải là một, cũng như vẽ cái đẹp và cái đẹp không phải bao giờ cũng đồng nhất với nhau Có khi người cầm bút vẽ

một sự vật rất đẹp mà bức tranh lại chẳng đẹp chút nào Một nhân vật trong truyện Kiệt tác chưa biết đến của Balzac có lần đ3 thay mặt nhà văn thốt lên rằng: “Nào bạn h3y dùng thạch cao nặn y nguyên cánh tay người yêu của mình và đặt nó lên bàn mà xem, bạn sẽ chẳng thấy một chút giống nhau nào cả, đó sẽ là cánh tay của một xác chết và lúc ấy bạn phải nhờ đến nhà điêu khắc là người không phải mang lại một bản sao chính xác mà truyền đạt sự vận động và cuộc sống”

Trong ý nghĩa này, lỗi phản ánh hiện thực theo kiểu tự nhiên chủ nghĩa rõ ràng không phải chỉ làm cho giá trị tư tưởng của tác phẩm bị hạ thấp mà còn tỏ ra kém cỏi về mặt thẩm mĩ Bê nguyên xi tất cả những cái trong đời vào nghệ thuật, dù là những cái hấp dẫn và xinh đẹp, đều không phù hợp với sáng tạo nghệ thuật Một cô gái hằng ngày trông rất đẹp nhưng nếu bước lên sân khấu mà không trang điểm, sẽ trở nên vụng về và nhợt nhạt giữa phong cảnh phông màn rực

rỡ và dưới ánh sáng của hàng chục ngọn đèn

Xét về phương diện hình thức; nghệ thuật bao giờ cũng phải đẹp Chính nhờ tài năng của nghệ

sĩ mà ngay cả trong những trường hợp tác phẩm trực tiếp mô tả cái xấu, cái ác chúng ta vẫn vui lòng thưởng thức tác phẩm và có được những rung cảm thẩm mĩ nhất định Chẳng hạn, trong

Truyện Kiều, khi tả Tú Bà đánh đập Thuý Kiều, Nguyễn Du viết:

Hung hăng chẳng hỏi chẳng tra,

Đang tay vùi liễu dập hoa tơi bời

Thịt da ai cũng là người, Lòng nào hồng rụng thắm rời chẳng đau Hết lời thú phục khẩn cầu

Uốn lưng thịt đỏ, dập đầu máu sa,

Đây là cảnh hành hạ con người bằng roi vọt, chửi mắng, chẳng đẹp đẽ gì Nhưng những câu thơ diễn tả cảnh khảo ta ấy lại rất hay và đẹp

Cũng tương tự như vậy, có thể nói đến Bản giao hưởng số 5 cung đô thứ của Beethoven Tiếng

gõ cửa của thần chết, sự khủng khiếp của định mệnh đ3 được nhà soạn nhạc hình tượng hoá trong

những âm thanh bất hủ Còn trong tác phẩm Guernica, Picasso thể hiện sự huỷ diệt tàn khốc mà

bọn phát xít đ3 gây ra trong một cuộc ném bom vào làng Guernica ở Tây Ban Nha Cao hơn nữa, hoạ

sĩ muốn phác hoạ tội ác của chủ nghĩa phát xít và tính chất khủng khiếp của chiến tranh Tất cả những cảnh tượng và nội dung đó rõ ràng không có cái gì chung với cái đẹp Nhưng Picasso đ3

diễn tả nỗi kinh hoàng ấy bằng một ngòi bút tuyệt vời, khiến cho Guernica cùng với bức Chim bồ câu m3i m3i tượng trưng cho tiếng nói nhân đạo, tiếng nói chống chiến tranh và nguyện vọng hoà

bình của các dân tộc Với Gurnica và Chim bồ câu, Picasso đ3 đi bằng hai con đường khác nhau

để đến cùng mục đích: ông vẽ cả cái xấu và cái đẹp, nhưng cả hai cùng chung một chủ đề hoà bình, nhân đạo và cả hai đều là những kiệt tác về mặt thẩm mĩ

Nói tóm lại, trong những trường hợp trên đây, ngoài cái đẹp của lí tưởng x3 hội, của tình cảm của nghệ sĩ (trong chừng mực lí tưởng và tình cảm này gợi chúng ta quan niệm về cuộc sống và sự hài hoà), phẩm chất thẩm mĩ của các tác phẩm còn bộc lộ ở cái đẹp của hình thức nghệ thuật Tiêu chuẩn của cái đẹp này chính là sự hoàn thiện của phương tiện hình thức và sự phù hợp của chúng với nội dung cần diễn đạt

Trước hết, hình thức tác phẩm muốn đẹp thì phải thật sự hoàn thiện, nghĩa là phải hoàn hảo về mặt kĩ thuật, kĩ xảo Yêu cầu này bắt buộc đối với tất cả các yếu tố hình thức, kể từ việc lựa chọn một chữ hay một âm đến việc tổ chức toàn bộ tác phẩm thành một chỉnh thể hệ thống ở đây, quy luật của sáng tạo thẩm mĩ đề ra những tiêu chuẩn hết sức nghiêm ngặt Tác phẩm không được thiếu mà cũng không được thừa Mọi chi tiết đều phải được cân nhắc, tính toán chặt chẽ Các bản viết tay của Fontaine đầy ngập những chỗ gạch xoá Có bài ngụ ngôn ông phải làm đi làm lại mười hai lần J.J Rousseau cũng thổ lộ: “Các bản viết tay của tôi có biết bao chỗ gạch xoá, bẩn lộn xộn, khó đọc, nói lên công sức mà tôi phải bỏ ra Không có một tác phẩm nào mà tôi không

phải chép lại tới bốn năm lần trước khi in” Flaubert viết tác phẩm Bà Bovary mười lần Pascal viết đi viết lại đến mười lăm lần một số chỗ trong Tập thư gửi người nhà quê, v.v Tất cả những

cái đó nói lên nguyện vọng của nhà văn muốn đạt tới sự hoàn thiện, tới cái đẹp

Mặt khác, bản thân sự hoàn thiện của kĩ thuật, kĩ xảo sẽ giảm đi rất nhiều ý nghĩa nếu nó không gắn với nội dung cụ thể nào đó, không nhằm diễn đạt một tư tưởng, một tâm trạng nào đó Sức mạnh của hình thức không phải chỉ phụ thuộc vào sự hoàn hảo của bản thân nó, mà còn toát

ra từ quan hệ của nó với nội dung Quan hệ này có hai mặt Thứ nhất, các phương tiện hình thức

có khả năng truyền đạt đầy đủ và chính xác đến đâu cái mà nghệ sĩ cần diễn tả, biểu hiện ở đây, phẩm chất thẩm mĩ của một hình ảnh hay một tính từ chẳng hạn là ở chỗ chúng nói lên được hết

những gì mà nhà văn gửi gắm Mở đầu Truyện Kiều, khi tả mùa xuân, Nguyễn Du viết:

Cỏ non xanh tận chân trời, Cành lê trắng điểm một vài bông hoa

Câu thơ không chỉ phác ra cảnh tuyệt đẹp của trời đất ngày xuân, mà còn diễn tả vẻ tinh khiết của tiết thanh xuân, lúc mà Thuý Kiều lần đầu tiên bước ra với cuộc đời mang theo đôi mắt ngỡ ngàng, bỡ ngỡ và bao nhiêu ước mơ của người con gái ngây thơ, trong trắng Đó là vẻ đẹp của thiên nhiên, vẻ đẹp và tâm trạng của con người, mà cũng là cái yên lặng của đất trời trước những cơn dông, của một số phận tài hoa trước khi trở thành “bạc mệnh” Câu tả cảnh vừa là chuẩn bị, như khúc dạo đầu của một bi kịch, vừa như một vế của sự tương phản, làm nổi bật lên sự đối lập giữa hai nửa đời Kiều

ở chỗ khác, tả Sở Khanh lén lút chui vào lầu xanh để tính kế lừa dối Kiều, Nguyễn Du viết

Tường đông tay động bóng cành

Rẽ song đã thấy Sở Khanh lẻn vào

Nhiều người cho rằng với từ “lẻn”, nhà thơ đ3 giết chết nhân vật Từ này vừa diễn tả đúng hành động mờ ám của Sở Khanh, lại vừa nói lên đầy đủ thái độ của tác giả đối với loại người như vậy

Rõ ràng trong cả hai trường hợp trên đây, hình ảnh và từ ngữ đ3 làm tròn chức năng của chúng

Mặt thứ hai của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức bộc lộ ở chỗ: vẻ đẹp của hình thức phụ thuộc rất nhiều vào tính đúng đắn hay lệch lạc của nội dung được nó diễn tả Nếu nội dung thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn sâu sắc hay gắn liền với tư tưởng tiến bộ thì vẻ đẹp của hình thức tác phẩm sẽ được nhân lên rất nhiều lần Ngược lại, dù câu thơ có lộng lẫy đến mức nào, màu sắc

và bố cục của bức tranh có đẹp đến đâu, nhưng nếu chúng nhằm thể hiện một tư tưởng giả dối, để

ca ngợi tội ác, thì sức mạnh thẩm mĩ của chúng sẽ bị giảm sút nghiêm trọng, hoặc có khi bị phá huỷ hoàn toàn

VI Phân biệt hai khái niệm: cái đẹp và nghệ thuật

Chúng ta nói nghệ thuật là nơi tập trung cao nhất quan hệ thẩm mĩ của con người với hiện thực, và đ3 nói là nghệ thuật thì phải đẹp, không đẹp không thành nghệ thuật Nhưng tại sao lại không thể nói: cái đẹp là nghệ thuật?

Đó là vì cái mệnh đề khá quen tai và tưởng như hoàn toàn tự nhiên, hoàn toàn hợp lí kia, có thể gây ra những hiểu lầm liên quan trực tiếp đến cách nhìn nhận bản chất của cái đẹp và nghệ thuật, đến các hành động cụ thể trong sáng tác và cảm thụ nghệ thuật, có thể dẫn đến sự lẫn lộn nghệ thuật với cái đẹp

Nguyên nhân sự lẫn lộn này một phần là do từ ngữ tạo nên Trong tiếng Việt hiện đại, từ

“nghệ thuật” được dùng ít nhất với nghĩa sau đây:

a) Chỉ những hoạt động gì thật khéo léo, đạt đến trình độ điêu luyện, tay nghề cao Chúng ta vẫn thường nghe nói: “nghệ thuật mổ xẻ”, hay “một đường chuyền bóng nghệ thuật”, bởi vì theo

từ nguyên, “thuật” là những hoạt động kĩ thuật, còn “nghệ” là tài năng Trong tiếng Pháp và tiếng Anh “art” đầu tiên cũng có nghĩa là khéo léo, kĩ sảo, tài nghệ, sau mới có thêm nghĩa “mĩ thuật”,

“nghệ thuật” Trong tiếng Nga cũng vậy

b) Chỉ những hoạt động và sản phẩm hài hoà, đẹp mắt, có thể mang lại cho người ta khoái cảm thẩm mĩ Trong nghĩa này, chúng ta gọi một bộ bàn ghế mây tre xuất khẩu, một chiếc thuyền bằng sừng để bàn, một cái gạt tàn thuốc bằng gỗ sơn mài khảm xà cừ, một bộ quần áo thêu nhiều màu của phụ nữ dân tộc ít người, một buổi đồng diễn thể dục, v.v là tác phẩm nghệ thuật, là công trình nghệ thuật Gần đây lại xuất hiện thêm các khái niệm: “thể dục nghệ thuật”, “trượt băng nghệ thuật”, “bơi nghệ thuật”, v.v “nghệ thuật” ở đây chính là đẹp

c) Chỉ một loại hoạt động đặc thù của con người nhằm tạo ra một loại sản phẩm đặc biệt, không phải chỉ đẹp mắt, êm tai, hài hoà mà còn có ý nghĩa tư tưởng x3 hội sâu sắc Trong nghĩa này, chỉ có hội hoạ, điêu khắc, múa, âm nhạc, văn chương, sân khấu, điện ảnh, ảnh nghệ thuật, kiến trúc, mới được gọi là nghệ thuật

Như vậy, trong thực tế, từ “nghệ thuật” được dùng theo những nghĩa khác nhau, tình trạng những sự vật khác nhau được gọi chung bằng một tên dễ tạo ra cảm giác rằng chúng là một, đặc biệt là đối với các hiện tượng thuộc nghĩa thứ hai và thứ ba(1)

Song sự lẫn lộn giữa khái niệm nghệ thuật và cái đẹp còn có nguyên nhân khác nữa, bắt nguồn sâu xa trong mĩ học Trước Sécnưsépxki, mĩ học chủ yếu là khoa học về cái đẹp của nghệ thuật Mở đầu những bài giảng về mĩ học nổi tiếng của mình, Hegel viết: “Những bài giảng này nhằm nói về mĩ học, đối tượng của mĩ học là vương quốc bao la của cái đẹp, nói đúng hơn là lĩnh vực của sáng tạo nghệ thuật”(2) Quan niệm trên đây có truyền thống lâu đời, đạt đến sự phát triển cao nhất trong hệ thống của Hegel và tồn tại m3i cho tới hiện nay

Sau Hegel, mĩ học dần dần mở rộng phạm vi nghiên cứu của mình, không có hoàn toàn bị giới hạn trong lĩnh vực nghệ thuật Tuy nhiên quan niệm cũ vẫn chưa phải đ3 mất hẳn và thói quen hễ nói đến cái đẹp là nói đến nghệ thuật vẫn làm cho người ta nghĩ rằng hai khái niệm này là tương tự nhau, đồng nghĩa với nhau

Thật ra, cái đẹp và nghệ thuật là hai khái niệm tuy có gần gũi nhau, nhưng rất khác nhau Cái đẹp là phạm trù chỉ những giá trị thẩm mĩ tồn tại khắp nơi, trong thiên nhiên, trong x3 hội, ở con người, trong sản phẩm vật chất và tinh thần, trong nghệ thuật Hoạt động thẩm mĩ là hoạt động nhằm tạo ra các giá trị thẩm mĩ, đáp ứng nhu cầu con người về cái đẹp Hoạt động này rất đa dạng, có mặt trong hầu hết các lĩnh vực thực tiễn của con người Nó quy tụ thành ba nhóm cơ bản:

a) Các hoạt động nhằm cải tạo thế giới vật chất, đem lại những sản phẩm vật chất có giá trị sử dụng và giá trị thẩm mĩ Việc tạo ra giá trị thẩm mĩ (cái đẹp) tuy không phải là nhu cầu số một, nhưng cũng là nhu cầu nội tại của các hoạt động này, nằm ngay trong khuynh hướng và mục đích của chúng Tiêu biểu cho cách hoạt động này là: nghề thủ công, thiết kế mĩ thuật và kiến trúc

b) Các hoạt động hướng vào việc thay đổi, tô điểm, làm đẹp cho chính bản thân con người, từ quần áo, giày dép và da dẻ, cơ thể đến cử chỉ, cách ăn nói, đối xử và thế giới bên trong của con người Nhóm này gồm các ngành may mặc, trang phục, trang điểm, thể dục thể thao, hùng biện, thẩm mĩ hành vi, giáo dục nghệ thuật và giáo dục thẩm mĩ

c) Sáng tạo nghệ thuật như một hoạt động đặc thù, tập trung cao nhất quan hệ thẩm mĩ của con người, với cuộc sống và hiện thực những chức năng x3 hội to lớn khác Hoạt động này bao

(1) Xem chương 5: Các loại hình nghệ thuật

(2) Hegel, Mĩ học, tập 1, MXB Nghệ thuật, Mátxcơva, 1968, tr.7

gồm sáng tác hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc, múa, văn học, sân khấu, điện ảnh, ảnh nghệ thuật với kiến trúc nghệ thuật

Nghệ thuật là một phương cách tồn tại của ý thức con người, một hoạt động sáng tạo độc đáo, một hình thức giao tiếp x3 hội đặc biệt của con người, một lĩnh vực của cái đẹp

Cũng như nhiều hình thái ý thức khác, nghệ thuật gắn chặt với hiện thực khách quan tồn tại ngoài ý thức con người Hiện thực đó trước hết là đời sống x3 hội với những cơ sở kinh tế, chính trị, pháp lí, đạo đức, v.v của nó, là sinh hoạt tinh thần của cộng đồng Nghệ thuật của một x3 hội bao giờ cũng gắn liền với x3 hội ấy Bởi vậy, một khi đời sống x3 hội thay đổi, nghệ thuật cũng biến đổi theo, dù có thể là không cùng ngay một lúc

Nghệ thuật, xét ở phương diện khác, là một hoạt động sáng tạo của con người Giống như các loại lao động khác, nghệ thuật cũng đòi hỏi phải đổ mồ hôi, công sức và cũng đem lại những sản phẩm nhất định Có điều sáng tạo nghệ thuật không chỉ nhằm biến đổi trực tiếp thế giới khách quan hay nhận thức các quy luật phát triển của nó, mà còn có những mục đích riêng khác

Nhà thơ, nhà soạn nhạc, v.v sáng tác trước hết là để nói lên những cảm xúc, tình cảm, tư tưởng, quan niệm của mình Nguyễn Tr3i đ3 từng viết:

Liêu bả tân thi tả ngã sầu

(H3y làm bài thơ mới nói lên nỗi buồn của ta)

Ông cũng lại viết:

Hảo bả tân thi chí hướng luân

(Muốn làm bài thơ mới nói lên chí của mình) Tác phẩm nghệ thuật có khi chỉ là một cảm xúc, một tâm trạng, có khi là một quan niệm về

vũ trụ, về cuộc đời, về chính trị, về nhân sinh, v.v Nó có thể là tiếng nói tâm tình, là lời chia sẻ, gi3i bày, có thể là tiếng chim gọi đàn, tiếng kèn tập hợp

Đồng thời, bên cạnh việc thể hiện việc cảm xúc và quan niệm, nghệ sĩ còn nói lên nhận thức, sự

nghiền ngẫm của mình về cuộc đời, về hiện thực Mở đầu Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

Trăm năm trong cõi người ta, Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau

Trải qua một cuộc bể dâu, Những điều trông thấy mà đau đớn lòng

Viết Truyện Kiều, nhà thơ không chỉ bày tỏ tấm lòng của mình mà còn muốn nói về “những

điều trông thấy”, về hiện thực x3 hội đương thời Tự bản thân bức tranh Nguyễn Du vẽ ra cũng đ3

có ý nghĩa nhận thức giá trị nhân văn sâu sắc

Khác với hoạt động khác, sự hấp dẫn của nghệ thuật thể hiện không chỉ ở chiều sâu tư tưởng

và ý nghĩa nhận thức của nó, mà nó còn ở sức mạnh tình cảm và tính hình tượng của tác phẩm Nghệ thuật là quy luật tình cảm, tình cảm là đối tượng miêu tả, là nội dung biểu hiện của nghệ thuật Hơn thế nữa nó là chất men, là động lực làm cho một cảm xúc bình thường, một ý nghĩ, một tư tưởng, một điều quan sát được có thể chuyển thành bức tranh, lời thơ, nốt nhạc

Trong ý nghĩa đó, rõ ràng không có tình cảm cũng sẽ không có nghệ thuật Tình cảm vừa là chất men sáng tạo, vừa là con đường nối liền tác giả với công chúng, đưa tác phẩm đến với người đọc, người xem Khả năng tác động vô cùng to lớn của nghệ thuật sở dĩ có được một phần cũng là do

nó gắn liền với tình cảm, thông qua tình cảm

Đồng thời, sức lôi cuốn của nghệ thuật còn bắt nguồn từ bản chất hình tượng của nó Tính hình tượng này một phần nằm ngay trong bản thân cách cảm nghĩ của những người sáng tác, một phần là phương tiện mà nhà văn, nhà thơ, hoạ sĩ, v.v dùng để diễn đạt tư tưởng, tình cảm của mình và ghi lại bức tranh cuộc sống Khác với các loại hình tượng khác, hình tượng nghệ thuật không dừng lại ở sự minh hoạ và cũng không đòi hỏi giống y như thật Hình tượng nghệ thuật là kết quả sáng tạo của trí tưởng tượng của nghệ sĩ Chính bằng cách vẽ ra một bức tranh nào đó hoặc xây dựng một nhân vật nào đó mà người sáng tác có thể diễn tả những cảm xúc và suy nghĩ của mình cụ thể hơn và dễ tác động đến người đọc, người xem hơn, làm cho chúng trở nên dễ hình dung hơn, dễ nhớ và có sức khêu gợi tình cảm hơn

Tác phẩm nghệ thuật là phương tiện mang tiếng nói của nghệ sĩ đến với cuộc đời Mối quan tâm lớn nhất của mỗi người cầm bút là làm sao diễn tả được hết ý mình cho người khác hiểu và thông cảm Bởi vậy, có thể nói, ngoài quy luật của cái đẹp, tác phẩm nghệ thuật được tổ chức chủ yếu theo những quy luật của sự tiếp nhận Tất cả các biện pháp nghệ thuật, các hình thức thi pháp và các yếu tố khác của tác phẩm đều được hướng vào thực hiện nhiệm vụ ấy Điều này đúng với từng câu thơ, từng bài hát cũng như với cả bộ tiểu thuyết dày hoặc vở kịch diễn suốt nhiều đêm

Nghệ thuật tự nó là một hoạt động đa chức năng Ngoài chức năng thẩm mĩ đ3 nói ở trên ra, nghệ thuật còn có nhiều chức năng khác như giao tiếp, nhận thức, giáo dục, giải trí, v.v

Tác phẩm nghệ thuật là một trong những “kênh” giao tiếp của x3 hội, một trong những con

đường dẫn con người đến với con người Chừng nào một tâm hồn này còn cần đến một tâm hồn khác thì khi đó nghệ thuật còn cần đến cho con người Bằng những bài thơ, bản nhạc, bức tranh, pho tượng hay kịch bản, người này sẽ thông báo với người kia, thời đại này sẽ lưu lại cho thời đại khác tất cả những gì liên quan đến sự sinh tồn, đến hạnh phúc mà mỗi con người, mỗi thời đại xem là sâu xa, xúc động nhất, đến mức biến thành cảm hứng, thành khát vọng tràn ngập trong lòng, đòi hỏi phải nói lên, phải chia sẻ Tác phẩm nghệ thuật, bởi vậy trở thành một thứ thông

điệp độc đáo, m3nh liệt

Nghệ thuật cũng chính là phương tiện nhận thức, giúp con người hiểu được chính mình và thế giới đầy đủ hơn Trong những thế kỉ gần đây, chức năng nhận thức của nghệ thuật ngày càng được

đề cao Điều đó dễ hiểu, bởi vì thời đại chúng ta là thời đại của sự phân tích, thời đại trưởng thành của tư duy, của trí tuệ Trong bối cảnh đó, nghệ thuật diễn ra như sự khám phá, nghệ sĩ hiện ra như nhà tư tưởng Nghệ thuật của thế kỉ chúng ta đang đẩy mạnh sự tìm tòi, cùng một lúc trên cả hai hướng: khám phá những quy luật hiện thực khách quan và đi sâu vào bí ẩn của thế giới bên trong của con người Trên hướng thứ nhất, nó cố gắng khắc phục mọi biểu hiện của chủ nghĩa tự nhiên hoặc minh hoạ để nhận thức đời sống cho sâu sắc, chân thực Trên hướng thứ hai, nghệ

thuật thâm nhập vào các quá trình tư tưởng – tình cảm, vào đời sống bên trong của con người ở

đây, nó biến thành “biện chứng của tâm hồn”, thành cuộc viễn du của tâm thức và nghệ sĩ thì

đóng vai trò của nhà thám hiểm, người phiêu diêu trong cõi tâm linh kì diệu ấy

Nghệ thuật không chỉ có giá trị thông báo, nhận thức mà còn có tác dụng giáo dục hết sức sâu sắc Bản thân hoạt động sáng tạo nghệ thuật như là tiếng nói, sự chia sẻ sẽ tự nó đ3 bao hàm tính chất thuyết phục, kêu gọi sự đồng tình, tập hợp đ3 chứa đựng ý nghĩa cải tạo Nghệ thuật cải tạo con người không phải bằng cách cưỡng bức mà bằng cách đưa ra những tấm gương lớn Tấm gương nghệ thuật phản chiếu cả những hình ảnh đẹp đẽ lẫn bóng dáng xấu xa của cuộc đời Trong tấm gương ấy, cả cái đẹp và cái xấu đều được khuyếch đại lên sao cho cái đẹp thì trở đẹp hơn, rực

rỡ hơn, biến thành lí tưởng, còn cái xấu thì cũng hiện ra bần biện và độc ác hơn để con người thấy ghê tởm nó, từ bỏ nó và đấu tranh chống lại nó Đồng thời, khi mang lại cho tấm gương của chính

nó, nghệ thuật muốn mọi người tự soi mình vào trong đó, đối chiếu mình với cái hay cái dở của người khác, kiểm tra lại mình Cuộc đối thoại bên trong con người chính là quá trình tự giáo dục,

tự cải tạo vô cùng sâu sắc Nghệ thuật không trực tiệp thay đổi thế giới, nhưng nó thay đổi tư tưởng, tình cảm của con người Nghệ thuật không trực tiếp tiêu diệt bọn xâm lược, chặn tay chủ nghĩa phát xít hay chấm dứt nguy cơ của một cuộc chiến tranh hạt nhân, nhưng nó gieo vào trong lòng nhân loại tình yêu tha thiết cuộc sống, lòng căm thù tội ác và chiến tranh Từ đấy lại sinh ra sức mạnh khổng lồ khác

Có thể kể thêm những chức năng khác nữa của nghệ thuật, chẳng hạn như chức năng giải trí Trong đời sống hằng ngày, con người vẫn sử dụng nghệ thuật như phương tiện để nghỉ ngơi Sau giờ làm việc, người ta hát, múa, xem kịch, đọc sách, xem phim, v.v Nhưng bên cạnh những cách giải trí khác, nghệ thuật là hình thức nghỉ ngơi đặc biệt của con người Đặc biệt ở chỗ khi tìm sự thoải mái, giải trí bằng cách ca hát, đọc sách, xem phim, vô tình con người lại buộc phải tư duy, rung cảm Vậy mà người ta vẫn bằng lòng, sẵn sàng tìm đến với tác phẩm nghệ thuật bất kì lúc nào sau giờ làm việc Giải thích điều đó như thế nào đây? Dĩ nhiên, nghệ thuật là lĩnh vực của cái

đẹp và trong nghệ thuật có rất nhiều yếu tố giải trí thuần tuý Điều đó bao giờ cũng hấp dẫn, làm vui con người Song đó mới chỉ là một phần, quan trọng hơn là ở chỗ, nghệ thuật chính là một trong những hình thức nghỉ ngơi độc đáo nhất, theo nguyên tắc: nghỉ ngơi là thay đổi hoạt động Nói cách khác, con người nhìn thấy ở nghệ thuật một trò chơi có ích Giải trí bằng xem kịch cũng tương tự như đánh cờ vậy Đây không phải là những hình thức nghỉ ngơi chân tay, mà còn là những cách giải trí trí tuệ Trong ý nghĩa này, nội dung tác phẩm càng sâu sắc và phong phú bao nhiêu thì nhu cầu giải trí của con người càng được thoả m3n đầy đủ bấy nhiêu Đồng thời việc gia tăng yếu tố giải trí của tác phẩm cũng không phải chỉ đáp ứng nhu cầu vui chơi của con người, mà còn làm tư tưởng, nội dung của tác phẩm dễ đi vào lòng người đọc, người xem, thấm sâu vào họ Coi thường chức năng của giải trí nghệ thuật là coi thường ngay chính bản thân nhu cầu sinh tồn bình thường của con người, là bỏ mất một khả năng tác động của nghệ thuật

Như vậy, rõ ràng về một phương diện nào đó, cái đẹp rộng hơn nghệ thuật Cái đẹp không phải chỉ là trong nghệ thuật mà cả trong thiên nhiên, trong đời sống, trong sản xuất Sáng tạo nghệ thuật chỉ là một bộ phận trong hoạt động thẩm mĩ của con người Song đến lượt mình, nghệ thuật cũng không chỉ bó hẹp trong lĩnh vực cái đẹp, không phải chỉ là một hiện tượng thẩm mĩ, nó là một hoạt động thẩm mĩ của người Nó thấm nhuần cái đẹp, đồng thời cũng chứa đựng những ý nghĩa và chức năng x3 hội khác như vừa nói ở trên

Đồng nhất cái đẹp với nghệ thuật sẽ dẫn đến những sai lầm cả trong sáng tác và cảm thụ nghệ thuật

Trước hết nó có thể tạo ra cơ sở lí luận cho quan niệm duy mĩ, coi nghệ thuật chỉ có nhiệm vụ tạo ra cái đẹp, chủ yếu là cái đẹp của hình thức mà thôi Trong một mức độ nhẹ nhàng hơn nhưng lại phổ biến hơn, nó có thể dẫn đến cách cảm thụ nghệ thuật một cách hời hợt, nông cạn Đây chính là một trong những nguyên nhân đ3 dẫn tới quan niệm xem nghệ thuật chủ yếu như là thứ

để thưởng thức, mua vui Chúng ta vẫn nghe nói mấy tiếng “thưởng thức nghệ thuật” Nhưng nghệ thuật phải chăng chỉ để thưởng thức? Khi ngắm một bông hoa, một phong cảnh, một toà nhà hay một chiếc bình hoa sơn mài, đúng là chúng ta thưởng thức vẻ đẹp của chúng, tác phẩm nghệ thuật cũng mang lại cho ta những khoái cảm như vậy, song đó chưa phải là tất cả Bởi vậy, có lẽ cũng không nên ví nghệ thuật với một bông hoa, cho dù bông hoa đẹp đến đâu Nếu là hoa thì nghệ thuật cũng là loài hoa đặc biệt, không phải chỉ có sắc thắm, hương thơm mà còn có sức cảm hoá

Tóm lại, nói đến nghệ thuật thì không thể không nói đến cái đẹp vì đ3 là nghệ thuật thì phải

đẹp Song nghệ thuật cũng không chỉ có vấn đề cái đẹp: nó phải vừa đẹp lại vừa hay, vừa sâu sắc

Đó chính là những điều quan trọng những cũng rất thường bị lẫn lộn

Chương V: Các loại hình nghệ thuật

I Nghệ thuật và bảng phân loại nghệ thuật

Hệ thống hoá, phân loại và phân tích các loại hình nghệ thuật là một trong những đối tượng nghiên cứu quan trọng của mĩ học Nhưng muốn lập được bảng phân loại nghệ thuật trước tiên phải xác định nghệ thuật là gì, đó là một tiền đề lí thuyết chưa bao giờ đạt được sự nhất trí trong ngành mĩ học Tuy nhiên, qua tất cả các định nghĩa về nghệ thuật, vẫn có thể tìm thấy tiếng nói chung: một sản phẩm, một vật phẩm, được lọt vào vòng xem xét là nghệ thuật, hay không phải, chưa phải là nghệ thuật, vẫn thuộc phạm trù cái đẹp, thuộc loại hoạt động sáng tạo thẩm mĩ của con người Một toà nhà đẹp (kiến trúc), một cái gạt tàn đẹp (mĩ thuật ứng dụng), một bức hình chụp đẹp (nhiếp ảnh nghệ thuật); một vũ điệu trên băng (thể thao nghệ thuật), là những sản phẩm, những hoặt động có khi chưa được một trường phái mĩ học nào xem là nghệ thuật, vì các nhà mĩ học thuộc trường phải này muốn hạn định phạm trù nghệ thuật trong khuôn khổ của những sáng tạo thuần tuý – thuần khiết, không liên quan với việc sử dụng, với những mục đích thực tế – vật chất Nhưng trong đời sống, những hoạt động nghệ thuật thuần tuý đó luôn gắn với những hoạt

động thẩm mĩ khác, có khi kết hợp hoà lẫn với nhau để cùng phục vụ nhu cầu thẩm mĩ đa dạng của con người, ranh giới có khi khó phân biệt Một kiệt tác hội hoạ có khi xuất xứ từ một bức tranh vẽ để thờ, theo yêu cầu của tôn giáo, một giai điệu âm nhạc cổ điển có khi trở thành nhân tố tạo nên một chương quảng cáo, Do đó, để tiến tới việc xây dựng một bảng danh mục nghệ thuật, cần phải thừa nhận một phạm trù nghệ thuật theo nghĩa rộng (bao gồm tất cả các loại hình sáng tạo thẩm mĩ ở trình độ cao), sau đó sẽ phân biệt hai hệ thống, hai cấp độ khác nhau của các hoạt động đó, tạm gọi là hai hình thái, hai quá trình thẩm mĩ hoá bậc I và bậc II, đó là hai hệ thống nghệ thuật thuần nhất và nghệ thuật ứng dụng(1)

Trước khi lập bảng danh mục và phân loại nghệ thuật, nên xác định những đặc trưng bản chất của nghệ thuật, nói cách khác cần tìm một câu định nghĩa về nghệ thuật Như trên đ3 nói, có thể hình dung thực tiễn đời sống thẩm mĩ như một sơ đồ ba vòng tròn đồng tâm: vòng rộng nhất bao gồm một hoạt động lao động của con người, ở đâu dù ít nhiều, cũng đi theo “quy luật của cái đẹp” (Marx) Từ vòng tròn thứ hai, hoạt động theo quy luật của cái đẹp đạt đến một trình độ tập trung hơn, cao hơn, đó là bắt đầu của thế giới nghệ thuật – theo nghĩa rộng nhất của nghệ thuật Vòng tròn thứ ba trong cùng là hoạt động nghệ thuật thuần nhất Vậy cần có hai định nghĩa theo hai vòng tròn bên trong, một định nghĩa chung và một định nghĩa chỉ dành cho hoạt động nghệ thuật thuần nhất Vậy cần có hai định nghĩa theo hai vòng tròn bên trong, một định nghĩa chung và một

định nghĩa chỉ dành cho hoạt động nghệ thuật thuần nhất Cũng nên nói trước, định nghĩa là một thao tác khoa học rất khó, nhất là những phạm trù khoa học x3 hội, vì định nghĩa là đem nhốt cả

sự sống phong phú vào một công thức, dễ chủ quan phiến diện Nhưng là lí luận không thể trốn tránh việc định nghĩa Với nghệ thuật, ngay trong vấn đề trình bày, định nghĩa nhằm định hướng cho phân loại, và phân loại chứng minh cho định nghĩa Chẳng hạn, có thể định nghĩa để xếp

(1) Hiện nay ngành Mĩ học nước ta có một thuật ngữ có ý nghĩa đối lập với thuật ngữ nghệ thuật ứng dụng (artsappliqués) để tránh hiểu nhầm theo nghĩa thuần tuý thông tục