(Skkn 2023) một số biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học thực hành và trải nghiệm môn toán cấp trung học phổ thông

Chương trình tổng thể Ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 đã nêu rõ “Giáo dục Toán học hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

Số điện thoại : 0983488551

Nghệ An, tháng 4 năm 2023

MỤC LỤC

I CƠ SỞ LÍ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 3

1.1.1 Khái niệm về hoạt động thực hành 3 1.1.2 Khái niệm hoạt động trải nghiệm 4 1.1.3 Vị trí của hoạt động thực hành và trải nghiệm trong chương trình

1.1.4 Vai trò của hoạt động thực hành và trải nghiệm trong dạy học

II MỘT SỐ BIỆN PHÁP THIẾT KẾ DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ

2.5 Kế hoạch bài dạy về dạy học thực hành và trải nghiệm 30

Phụ lục 6: MỘT VÀI BẢN TRÌNH BÀY VÀ BÁO CÁO QUÁ TRÌNH

THỰC HÀNH VÀ TRẢI NGHIỆM CỦA HỌC SINH 62 Phụ lục 7: MỘT SỐ HÌNH ẢNH THỰC HIỆN CHỦ ĐỀ THỰC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đất nước ta đang trên đà công nghiệp hóa - hiện đại hóa mạnh mẽ Toàn cầu hóa đã và đang tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Giáo dục và đào tạo cũng không nằm ngoài vòng xoáy đó Điều này đòi hỏi công tác giáo dục và đào tạo phải có những thay đổi một cách căn bản và toàn diện, từ triết lí, quan điểm, mục tiêu đến nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học,… nhằm phát triển cho người học hệ thống năng lực cần thiết để có thể tham gia hiệu quả vào thị trường lao động trong nước và quốc tế Trong bối cảnh đó, đồng thời để chuẩn bị cho quá trình đổi mới chương trình sách giáo khoa giáo dục phổ thông và đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học là yêu cầu cấp thiết đặt ra cho ngành giáo dục nước

nhà “Việc dạy học không phải chỉ là “tạo ra kiến thức”, “truyền đạt kiến thức” hay “chuyển giao kiến thức” mà phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy

tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” (Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28)

Toán học là môn khoa học cơ bản, được dạy học ngay từ đầu cấp tiểu học đến hết cấp THPT Toán học ngày càng phát huy nhiều thế mạnh khi ứng dụng rất sâu rộng vào đời sống thực tiễn Các công cụ có cơ sở lí thuyết xuất phát từ Toán học đang dần trở nên vô cùng hữu hiệu đối với đời sống hàng ngày

Chương trình tổng thể Ban hành theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày

26/12/2018 đã nêu rõ “Giáo dục Toán học hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học với các thành

tố cốt lõi: năng lực tư duy và lập luận toán học, năng lực mô hình hóa toán học, năng lực giải quyết vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học, năng lực sử dụng các công cụ và phương tiện học toán; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để HS được trải nghiệm, áp dụng toán học vào đời sống thực tiễn, giáo dục toán học tạo dựng sự kết nối giữa các ý tưởng toán học, giữa toán học với các môn học khác và giữa toán học với đời sống thực tiễn”

Cụ thể hóa cho những nhận định này, ngoài việc đưa nhiều bài toán khởi động, ví dụ, bài tập xuất phát từ thực tiễn,… Chương trình tổng thể đã dành một thời lượng nhất định để HS có điều kiện thực hiện một số chủ đề thực hành và trải nghiệm, tăng cường cơ hội để các em có thể kiểm nghiệm lại các công thức,

định lí thông qua thực tế, vận dụng các kiến thức toán và các tình huống thực tiễn bằng các năng lực chung và năng lực toán Việc TH & TN toán là tiền đề quan trọng để các em không những có kiến thức tổng hợp, liên môn, linh hoạt trước các tình huống thực tế mà còn bước đầu giúp các em định hướng nghề nghiệp cho bản thân

So với chương trình toán 2006 thì các chủ đề TH & TN là vấn đề hoàn toàn mới HS và cả GV chắc chắn không tránh khỏi những khó khăn nhất định, những bỡ ngỡ khi tiến hành dạy học

Mặc dù chương trình giáo dục môn Toán 2006 không có những chủ đề yêu cầu bắt buộc thực hiện theo phương pháp TH & TN; song một số GV cũng đã được tiếp cận và đã thực hiện Một số chủ đề của chương trình 2006 cũng phù hợp cho việc áp dụng dạy học bằng TH & TN Những năm vừa qua, hưởng ứng

tinh thần “mỗi thầy giáo, cô giáo là một tấm gương đạo đức tự học và sáng tạo”, chúng tôi đã thực hiện một số chủ đề Toán học bằng những hình thức mới

Kết quả mang lại là rất đáng khích lệ

Nhằm góp một phần nhỏ vào việc thiết kế giáo án, triển khai thực hiện các chủ đề mới này, chúng tôi xin được trình bày kinh nghiệm thông qua sáng kiến:

“Một số biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học TH & TN môn Toán

cấp trung học phổ thông”

II TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Bên cạnh các chủ đề TH & TN ở lớp 10 theo cấu trúc chương trình Giáo dục 2018, đề tài đã có sự phân tích, đề xuất một số chủ đề dạy học ở lớp 11 và

12 theo chương trình Giáo dục 2006, tiến hành thực nghiệm dạy học cụ thể và đạt được hiệu quả rất khả quan Nhiều chủ đề trong đó vẫn đang phù hợp khi áp dụng vào chương trình mới ở lớp 11 và lớp 12

Tính mới của đề tài nằm ở việc đề xuất đa dạng hình thức tiến hành dạy học TH & TN, thuận lợi với nhiều đối tượng HS Việc thực hiện có thể từ những cách thức đơn giản như thực hành đo đạc, các phép tính toán, đến sử dụng các phần mềm toán học, lập các bảng thống kê và đánh giá số liệu,… cũng

có thể là những cách thức nâng cao như dạy học tích hợp liên môn, dạy học dự

án, dạy học theo định hướng giáo dục STEM, STEAM, dạy học gắn với di sản,…

Tính mới của đề tài còn nằm ở việc không chỉ giúp HS thuận lợi ghi nhớ kiến thức, biết phân tích để vận dụng hiệu quả các kiến thức toán học vào thực tiễn, phát triển các phẩm chất năng lực mà còn rèn luyện các kĩ năng mềm quan trọng như kĩ năng lắng nghe, kĩ năng thuyết trình, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng lãnh đạo, kĩ năng quản lí xung đột, kĩ năng tổ chức công việc hiệu quả,…

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lí luận, tìm hiểu, phân tích thực trạng, từ

đó đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học TH & TN ở môn toán cấp THPT

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đề tài được nghiên cứu và thực nghiệm tại các trường THPT trên địa bàn huyện Diễn Châu

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Tiến hành thu thập tài liệu qua sách, báo, các văn bản liên quan đến đề tài Trên cơ sở đó phân tích, tổng hợp và rút ra những vấn đề cần thiết của đề tài

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Trong quá trình nhiều năm tham gia công tác dạy học và quản lí, trực tiếp tham gia và tổ chức các hoạt động đổi mới về phương pháp và hình thức dạy học, bản thân sử dụng các phương pháp như: điều tra, tổng kết kinh nghiệm, trao đổi lấy ý kiến, khảo sát GV và HS,… Đó là những cơ sở cho việc triển khai cũng như khả năng ứng dụng của đề tài

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lí luận của đề tài

1.1.1 Khái niệm về hoạt động thực hành

1.1.1.1 Khái niệm thực hành

Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê - 2003), thực hành là áp dụng lí thuyết vào thực tiễn Thực hành là động từ chỉ hoạt động lặp đi lặp lại nhằm mục đích cải thiện hoặc làm chủ nó

Trong dạy học, thực hành là những hoạt động của HS nhằm ứng dụng những hiểu biết công thức, quy tắc, kĩ thuật vào thực tế

Dạy học thực hành là quá trình sư phạm do GV tổ chức nhằm củng cố hiểu biết, tạo ra những cơ sở hình thành kĩ năng, kĩ xảo, kĩ thuật cho HS và thực hiện chức năng giáo dục

1.1.1.2 Ý nghĩa của hoạt động thực hành trong quá trình dạy học

- Hoạt động thực hành giúp HS củng cố, hoàn thiện, vận dụng và khẳng

định sự đúng đắn các kiến thức lí thuyết

- Thực hành góp phần giúp HS hoàn thành và rèn luyện các kĩ năng, kĩ

xảo kỉ thuật, phát triển tư duy, bồi dưỡng năng lực, phẩm chất, kĩ thuật

1.1.1.3 Quy trình thực hiện hoạt động thực hành

Bước 1: Xác định tài liệu cho thực hành

Bước này bao gồm việc tập trung chú ý của HS về một kĩ năng cụ thể hoặc những sự kiện cần luyện tập hoặc thực hành

Bước 2: Giới thiệu mô hình thực hành

Khuôn mẫu để HS bắt chước hoặc làm theo được GV giới thiệu, có thể thông qua ví dụ cụ thể

Bước 3: Thực hành sơ bộ

HS tìm hiểu về tài liệu để thực hành HS có thể tự thử kĩ năng của mình và

có thể đặt câu hỏi về những kĩ năng đó Việc nhắc lại sơ bộ có thể được tiến hành trong hoạt động của cả lớp với sự hướng dẫn của GV

Bước 4: Thực hành đa dạng

GV đưa ra các bài tập đòi hỏi HS phải sử dụng nhều kiến thức, định lí, công thức,… Các bài tập càng đa dạng thì HS càng có cơ hội rèn luyện kĩ năng, phát triển năng lực vận dụng các kiến thức khác nhau để giải quyết nhiệm vụ đặt ra

Bước 5: Bài tập cá nhân

HS có thể thực hành những bài tập có trong sách giáo khoa, sách bài tập hoặc các bài tập tham khảo khác nhau nhằm phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề

và rèn luyện các năng lực

1.1.2 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

1.1.2.1 Khái niệm trải nghiệm

Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê – 2003) thì trải nghiệm nghĩa là trải qua, kinh qua

Khái niệm “trải nghiệm” dưới góc nhìn sư phạm được hiểu theo một số ý nghĩa sau:

- Trải nghiệm là một hệ thống kiến thức và kỹ năng có được trong quá trình giáo dục và đào tạo chính quy

- Trải nghiệm là kiến thức, kỹ năng mà HS nhận được bên ngoài các cơ sở giáo dục: thông qua sự giao tiếp với nhau, với người lớn, hay qua những tài liệu tham khảo không được giảng dạy trong nhà trường,…

- Trải nghiệm (qua thực nghiệm, thử nghiệm) là một trong những phương pháp đào tạo, trong điều kiện thực tế hay lý thuyết nhất định, để thiết lập hoặc minh họa cho một quan điểm lý luận cụ thể

Có thể hiểu trải nghiệm là kiến thức hay sự thành thạo một sự kiện hoặc một chủ đề bằng cách tham gia hay chiếm lĩnh nó Người ta chia trải nghiệm thành các loại khác nhau như trải nghiệm vật chất, trải nghiệm trí tuệ, trải nghiệm tình cảm, tinh thần, trải nghiệm gián tiếp và mô phỏng

1.1.2.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

- Hoạt động trải nghiệm làm tăng tính hấp dẫn trong học tập Hình thức

dạy học trải nghiệm là hình thức giáo dục HS theo hình thức dạy học ngoài thực tế, trên các vật thật có vị trí, vai trò rất quan trọng, là cầu nối giữa hoạt động giảng dạy và học tập trên lớp với giáo dục HS ngoài lớp

- Phát huy được tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo cho HS Khai thác

tiềm năng của HS bằng sự nỗ lực của chính bản thân mình Học tập trải nghiệm chú trọng vào việc giúp HS khai thác những tiềm n ă n g sẵn có, định hình những thói quen, tính cách tốt ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để tạo nền móng vững chắc cho sự phát triển tiếp theo Khuyến khích tối đa sự sáng tạo của HS

- Hoạt động trải nghiệm điều kiện kết nối các kiến thức khoa học liên ngành Nội dung học tập trải nghiệm rất phong phú và đa dạng mang tính tổng

hợp kiến thức kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm

mĩ và thể chất,… Chính nhờ đặc trưng này mà học tập trải nghiệm trở nên gần gũi, thiết thực với cuộc sống, giúp các em vận dụng vào trong cuộc sống một cách dễ dàng và thuận lợi hơn

- Hoạt động trải nghiệm giúp gắn kết giữa các lực lượng giáo dục trong

và ngoài nhà trường Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo có sức hút

mạnh mẽ, có sự tham gia, phối hợp liên kết với lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: cha mẹ HS, chính quyền địa phương, những tổ chức,… Tùy thuộc nội dung, tính chất của từng hoạt động mà sự tham gia của các lực lượng có thể là trực tiếp hay gián tiếp

- Hoạt động trải nghiệm gắn kết giữa người dạy và người học Dạy học

bằng trải nghiệm đòi hỏi người dạy phải tuân theo phong cách người hỗ trợ,

hướng dẫn để giúp người học thu được kiến thức từ những kinh nghiệm thực

tế, đồng thời phải phù hợp với phong cách của người học nhằm phát huy tốt nhất khả năng và sự sáng tạo ở người học

- Hoạt động trải nghiệm là mô hình học tập tiên tiến nhằm giúp HS hoàn thiện bản thân mình Tạo ra sự tự tin cho HS trong học tập, hình thành năng lực

học tập cho HS: lập kế hoạch, tổ chức làm việc nhóm, thu thập và xử lí thông tin, lập báo cáo, thuyết trình, đánh giá và tự đánh giá Qua các giờ học đó, HS

sẽ cảm thấy yêu thích môn học và hiểu kiến thức một cách sâu sắc hơn Ngoài

ra, học tập trải nghiệm là điều kiện học hỏi lẫn nhau, giúp HS phát huy tính tích cực tự học, sáng tạo, tính tự giác, giúp các em phát huy tốt các kỹ năng như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác

Hoạt động trải nghiệm có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục và được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau Mỗi một hình thức trên đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhất định Sau đây, chúng tôi điểm qua một số hình thức trải nghiệm, chẳng hạn như:

- Sân khấu tương tác,…

1.1.2.3 Một số phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.1.2.3.1 Phương pháp làm việc nhóm

Một trong những yếu tố thành công của một chương trình, dự án hoặc một tiết học chính là sự khơi nguồn, dẫn lối từ những sáng kiến, ý tưởng sáng tạo về phương pháp, cách thức tổ chức của người GV trong chương trình đó Làm việc theo nhóm là phương pháp tổ chức dạy học – giáo dục, trong đó GV sắp xếp HS thành những nhóm theo hướng tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên,

từ đó HS trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm, khi tiến hành làm việc theo nhóm trong hoạt động trải nghiệm, cần tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị cho hoạt động

- GV hướng dẫn HS trao đổi, đề xuất vấn đề, xác định mục tiêu, nhiệm

vụ, cách thực hiện và lập kế hoạch; tự lựa chọn nhóm theo từng nội dung; phân công nhóm trưởng và các vai trò khác cho từng thành viên;

Bước 2: Thực hiện

- GV quan sát, nắm bắt thông tin từ HS xem các nhóm có hiểu rõ nhiệm

vụ không, có thể hiện kĩ năng làm việc theo nhóm đúng không

- Giúp đỡ những nhóm vận hành đúng hướng và duy trì mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực;

- Điều chỉnh hoạt động của nhóm khi thấy cần thiết,…

Bước 3: Đánh giá hoạt động

- Lôi cuốn HS nhận xét, đánh giá về kết quả hoạt động của nhóm,

mức độ tham gia của từng thành viên;

- Đưa ra kết luận gồm kết quả hoạt động và mức độ thể hiện các kĩ năng

- Sau buổi báo cáo kết quả, các nhóm khác cùng tham gia đánh giá

1.1.2.3.2 Phương pháp giải quyết vấn đề

Giải quyết vấn đề là một phương pháp giáo dục nhằm phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề của HS Các em được đặt trong tình huống có vấn

đề, thông qua việc giải quyết vấn đề giúp HS lĩnh hội tri thức, kĩ năng và phương

pháp Phương pháp trên được tiến hành theo các bước cụ thể như sau:

Bước 1: Nhận biết vấn đề

Bước 2: Tìm phương án giải quyết

Bước 3: Quyết định phương án giải quyết

1.1.2.3.3 Phương pháp tích hợp liên môn

Hình thức dạy học tích cực, mang lại nhiều kết quả, phát huy tính chủ động sáng tạo hiệu quả đối với người học, phù hợp lứa tuổi và có tính thực tiễn nên sinh động, hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho HS Học các chủ đề tích hợp, liên môn, HS được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức

một cách máy móc

1.1.2.3.4 Phương pháp dạy học dự án

Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, có tạo

ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính

tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế họach, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực

hiện Làm việc nhóm là hình thức cơ bản của dạy học dự án

1.1.2.3.5 Phương pháp dạy học theo định hướng giáo dục STEM

STEM là một cách tổ chức chương trình giảng dạy thực tế trong đó có tích hợp: Science – khoa học, Technology – công nghệ, Engineering – kĩ thuật và Math – toán học Đối với HS phổ thông, việc theo học các môn học STEM còn

có ảnh hưởng tích cực tới khả năng lựa chọn nghề nghiệp tương lai Khi được học nhiều dạng kiến thức trong một thể tích hợp, HS sẽ chủ động thích thú với việc học tập thay vì thái độ e ngại hoặc tránh né một lĩnh vực nào đó, từ đó sẽ khuyến khích người học có định hướng tốt hơn khi chọn chuyên ngành cho các bậc học cao hơn và sự chắc chắn cho cả sự nghiệp về sau

1.1.2.3.6 Phương pháp dạy học theo định hướng giáo dục STEAM

STEAM được tạo thành từ thuật ngữ “STEM” và “Nghệ thuật (Art)” Chủ trương của nền giáo dục hiện đại đánh giá cao tầm quan trọng của Nghệ thuật trong việc thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo Ủy ban Nghệ thuật và Nhân văn Mỹ

đã ban hành một bản báo cáo tại Hội nghị Đối tác giáo dục nghệ thuật (AEP) nêu rõ “khi HS được tham gia vào các bộ môn nghệ thuật, thành tích học tập của các em có thể tăng gấp bốn lần, điểm số GPA/SAT cũng cao hơn, và các em còn có thể cải thiện chỉ số IQ về không gian-thời gian của mình lên đến 56% Trình độ Toán học của HS phổ thông được nâng lên một cách đáng kể và trở nên tự tin và trình bày quan điểm của mình tốt hơn nhiều so với trước kia”

1.1.3 Vị trí của hoạt động TH & TN trong chương trình Toán cấp THPT hiện nay

Từ xưa đến nay, từ Đông sang Tây, mọi khoa học đều hết sức đề cao tính gắn kết giữa lí luận và thực tiễn Nhà triết học người Đức Johan Wolfgang

Goethe đã nhận định: “Mọi lí thuyết chỉ là màu xám Chỉ có cây đời mãi mãi xanh tươi”.Còn Bác Hồ thì luôn khẳng định: “Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn

là lý luận suông” Như vậy, ta có thể thấy rằng mọi khái niệm, định lí, định luật

hay quy luật đều được sinh ra từ thực tiễn thông qua quá trình nhận thức của con người Rồi, từ những thành quả lí luận đó sẽ tác động trở lại thực tiễn nhằm cải tạo thực tiễn được tốt dần lên Hoạt động TH & TN trong chương trình Toán cấp THPT hiện nay cũng không nằm ngoài quy luật đó

Theo chương trình Giáo dục 2006, các kiến thức toán học chủ yếu được hình thành qua quá trình suy diễn hoặc quy nạp toán học Rất ít các kiến thức

được hình thành từ thực tiễn cuộc sống Tiếp đến, những kiến thức này chủ yếu

để phục vụ giải toán Một minh chứng rõ ràng là số bài toán xuất phát từ thực tiễn cuộc sống nằm trong Sách giáo khoa Toán theo chương trình Giáo dục

2006 chiếm một tỉ trọng rất thấp (khoảng 7%)

Những năm gần đây, với sự quan tâm và chỉ đạo kịp thời của Đảng, giáo dục nói chung và Toán học cấp THPT nói riêng đã có những chuyển biến quan trọng Quan điểm đổi mới phương pháp dạy học chuyển từ hướng tiếp cận nội dung sang tiếp cận phẩm chất năng lực đã trở thành một luồng gió mới đầy sinh lực cho giáo dục Việc xây dựng hệ thống bài tập xuất phát từ thực tiễn đã được quan tâm nhiều hơn Các câu hỏi thuộc hệ thống các đề kiểm tra, khảo sát hay

kì thi lớn cũng đã có sự chuyển biến mạnh mẽ từ nặng tính hàn lâm sang liên hệ thực tế Tuy nhiên, cấu trúc của chương trình Sách giáo khoa vẫn chưa thay đổi Các hoạt động TH & TN mặc dù được nêu ra song số nhà trường, GV triển khai thực hiện còn rất ít ỏi

Những bất cập và khó khăn của chương trình Giáo dục 2006 đã được điều chỉnh Trong chương trình Giáo dục tổng thể 2018, nội dung TH & TN được đưa vào cấu trúc bắt buộc từ 2 đến 4 chủ đề tương đương 6 đến 8 tiết học Với từng chủ đề, GV hoàn toàn chủ động về mức độ các hoạt động thực hành hay trải nghiệm tùy vào đặc thù của từng nhà trường, từng đối tượng HS Ngoài ra,

ở từng chủ đề, từng bài học, HS cũng có thể được thực hiện các hoạt động này qua hệ thống phong phú và đa dạng các bài tập liên quan đến thực tế

1.1.4 Vai trò của hoạt động TH & TN trong dạy học toán

Căn cứ vào chương trình Giáo dục phổ thông môn Toán 2018, hoạt động

TH & TN là hoạt động nhằm tổ chức cho HS vận dụng kiễn thức và kĩ năng vào thực hiện/ giải quyết một tình huống thực tiễn, trong đó xem toán học là công

cụ Hoạt động TH & TN là nội dung bắt buộc, được tổ chức sau khi HS đã hoàn thành các nội dung về kiến thức và kĩ năng Như vậy, có thể thấy rằng hoạt động TH & TN có các vai trò sau:

- Giúp HS vận dụng những kiến thức, kĩ năng và kinh nghiệm đã được tích lũy từ giáo dục toán học vào thực tiễn

- Phát huy cho HS các năng lực chung và các năng lực toán học như: phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn, tổ chức và quản lí hoạt động, giao tiếp,…

- Bước đầu giúp HS xác định được sở trường của bản thân nhằm định hướng và lựa chọn nghề nghiệp

- Đây còn là một trong những hoạt động giúp GV phát hiện năng khiếu của mỗi HS để có định hướng và biện pháp bồi dưỡng phù hợp trong dạy học và giáo dục

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Về mặt cơ sở khoa học thì dạy học bằng hình thức TH & TN mang lại rất nhiều giá trị bổ ích đối với cả HS và GV Về công tác định hướng và chỉ đạo từ các cấp quản lí giáo dục thì thực chất hoạt động này cũng đã được thực hiện ở nhiều năm học với các tiết dạy mang tên trải nghiệm, dạy học dự án, hay giáo dục STEM, STEAM,… Song, thực tế dạy học theo chương trình Giáo dục

2006 hay theo chương trình Giáo dục 2018, những chủ đề dạy học này vẫn đang thách thức không nhỏ khi tiến hành thực hiện Các nhà trường đã và đang triển khai dưới dạng sinh hoạt nhóm chuyên môn qua nghiên cứu bài học chứ chưa được thực hiện một cách rộng rãi ở các lớp

1.2.1 Khảo sát

Để có cái nhìn đầy đủ và khách quan về việc tiếp cận và thực hiện các chủ

đề dạy học theo hình thức TH & TN, chúng tôi đã điều tra, khảo sát 250 HS và

60 GV dạy học Toán tại các trường trên địa bàn huyện Diễn Châu

Về phía HS, chúng tôi đã khảo sát qua phiếu thăm dò sau:

Phiếu khảo sát thực tiễn hoạt động dạy học TH & TN

Họ và tên HS Lớp Trường Hãy trả lời câu hỏi dưới đây bằng cách đánh dấu x vào ô trống trong bảng

có câu trả lời phù hợp với em

chưa

Em có từng nghe về dạy học bằng hình thức TH & TN ở

môn Toán hay chưa?

Em đã từng được học chủ đề TH & TN nào ở bộ môn Toán

Chưa từng

Đã được

Chưa từng

16/50 32%

34/50 68%

6/50 12%

44/50 88%

2 2022

-2023

THPT Diễn Châu 2

11/50 22%

39/50 78%

0/50 0%

50/50 100%

3 2022

-2023

THPT Diễn Châu 3

13/50 26%

37/50 74%

5/50 10%

45/50 90%

4 2022

-2023

THPT Diễn Châu 4

9/50 18%

41/50 82%

4/50 8%

46/50 92%

5 2022

-2023

THPT Diễn Châu 5

6/50 12%

44/50 88%

0/50 0%

50/50 100% Như vậy, từ kết quả khảo sát ở HS, chúng ta nhận thấy rằng:

- Số HS biết về dạy học TH & TN ở môn Toán là rất thấp (12% đến 32%)

- Số HS đã từng được học về thực hành trải nghiệm cũng hết sức thấp (có 2 trường 0%, còn lại không quá 10%)

Về phía GV, phiếu thăm dò như sau:

Phiếu khảo sát thực trạng của GV về việc tổ chức dạy học TH & TN Câu 1: Trong quá trình dạy học Toán, thầy (cô) đã từng dạy học theo hình thức

thực hành hay trải nghiệm chưa?

Kết quả thu được như sau:

Ở câu 1, chúng tôi có bảng tổng hợp dưới đây :

Nội dung khảo sát

Đã thực hiện

Chưa từng thực hiện

1 2022 - 2023 THPT Nguyễn Xuân Ôn 4/12

33,3%

8/12 66,77%

2 2022 – 2023 THPT

Diễn Châu 2

2/12 16,7%

10/12 83,3%

3 2022 – 2023 THPT Diễn Châu 3 3/12

25%

9/12 75%

4 2022 – 2023 THPT Diễn Châu 4 3/12

25%

9/12 75%

5 2022 – 2023 THPT Diễn Châu 5 2/12

16%

10/12 83,3%

Ở câu 2, kết quả thu được như sau:

1 Thiếu tài liệu hướng dẫn thực hiện hay giáo án tham

khảo

42

4 Mất nhiều thời gian và công sức, kinh phí 28

Những lí do khác được đưa ra như: tổ chức ngoài khuôn viên lớp học nên không thuận lợi, khó quản lí HS, nếu tổ chức ngoài nhà trường thì khó khăn trong việc sắp xếp thời khóa biểu,…

1.2.2 Thực trạng dạy học của GV

Qua tìm hiểu từ GV đang giảng dạy môn Toán tại trường và một số trường bạn trên địa bàn tỉnh Nghệ An, chúng tôi thấy rằng đã có sự thay đổi đáng kể việc áp dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích cực trong môn Toán Nhưng để nâng cao hiệu quả việc dạy học bằng TH & TN để giúp

HS có điều kiện được thực sự thực hành và trải nghiệm thì chưa tổ chức một cách bài bản, do nhiều nguyên nhân như:

+ Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng được

+ Thiếu tài liệu hướng dẫn, giáo án minh họa về hoạt động TH & TN cho môn Toán THPT

+ GV phải xây dựng kế hoạch phức tạp, rườm rà,…

+ Mất nhiều thời gian, công sức, kinh phí

+ Việc tổ chức, theo dõi, giám sát và đánh giá khó khăn hơn nhiều so với cách dạy học theo những hình thức truyền thống

+ Mặc dù dạy học TH & TN là đang bắc những nhịp cầu quan trọng giữa lí thuyết và thực tiễn, giữa giờ học trên lớp và không gian ngoài nhà trường, giữa Toán học và các khoa học khác,… song chương trình toán vẫn đang khá nặng, kiểm tra đánh giá thì vẫn thiên về các kĩ năng giải toán Do đó, có thể chủ đề dạy học này chỉ là hình thức, còn nội dung thì GV lại dành để luyện tập, củng

cố các dạng toán

1.2.3 Thực trạng học tập của HS

Toán học là môn khoa học mà HS không những phải chỉ đơn thuần nhớ được, hiểu được khái niệm mà còn phải vận dụng được các công thức, quy tắc, quy trình vào giải toán Các năng lực chung và năng lực toán học được hình thành và phát triển nhiều ở quá trình luyện tập Các em sẽ được “rèn giũa” qua

hệ thống bài tập từ đơn giản đến phức tạp, hoặc qua các bài tập tương tự để thành thạo các dạng toán Còn việc vận dụng kiến thức toán học và TH & TN thì hết sức hạn chế Hơn thế, khi GV không có một kế hoạch bài bản, cụ thể, phân công nhiệm vụ đơn điệu thì HS sẽ thấy hình thức học tập này rất đơn điệu, nhàm chán Rất có thể, chỉ một số ít HS tham gia một cách tích cực Số còn lại tham gia chiếu lệ, chơi nhiều hơn học Hệ lụy là tiết TH & TN lại “ươm mầm” cho sự ỉ lại, chây lười, thiếu trách nhiệm,…

Chúng ta thường nghe câu “thi gì học nấy” Ở chương trình 11 và 12 hiện hành, cùng với cấu trúc đề thi của các kì kiểm tra, đánh giá quan trọng lại nặng

về quy trình giải toán, cần giải nhanh để có kết quả, ít sử dụng đến các bài toán

có tính thực tiễn càng làm cho việc dạy học TH & TN ở môn Toán khó có cơ hội phát triển

Cấu trúc nội dung Toán 10 theo chương trình Giáo dục 2018 đã nhận ra những giá trị thực sự của hoạt động TH & TN 7% số tiết cho hoạt động dạy học này chính là cách nhìn nhận rất hợp lí và tiến bộ Song, nếu việc thiết kế bài dạy sơ sài, đặt mục tiêu không rõ ràng, việc chuyển giao nhiệm vụ cho HS một cách mơ hồ, nhận xét đánh giá không có tiêu chí thì vô hình chung, GV sẽ “khai tử” hoạt động TH & TN trong Toán học

1.2.4 Thực trạng về cơ sở vật chất

Để việc dạy học TH & TN được tiến hành thuận lợi đòi hỏi nhà trường cần

có một cơ sở vật chất phù hợp như phòng ốc, sân chơi, bãi tập,… Các hoạt động được thực hiện ngoài khuôn viên nhà trường cũng hết sức cần thiết, bới đây là môi trường vô cùng trực quan sinh động, và nó cũng là cái đích hướng tới để các em giải quyết các vấn đề của thực tiễn thông qua khoa học nói chung và Toán học nói riêng

Tuy nhiên, cơ sở vật chất của các nhà trường hiện nay chủ yếu được thiết

kế phù hợp với các hoạt động dạy học theo kiểu truyền thống Các phòng chức năng chỉ đủ đáp ứng một phần cho các môn khoa học khác như Vật lí, Hóa học, Sinh học, Tin học hay Giáo dục thể chất

Khi tiến hành dạy học TH & TN ở ngoài khuôn viên trường học cũng gặp nhiều khó khăn, phức tạp, chẳng hạn như việc di chuyển, giao và giám sát hoạt động, quản lí HS,… Nếu không có một phương pháp thiết kế, tổ chức và giám sát hoạt động phù hợp thì đây chính là một trong những khó khăn không nhỏ cho GV khi thực hiện dạy học TH & TN

1.2.5 Thực trạng về tài liệu tham khảo

Tôi đã tiến hành khảo sát các loại tài liệu tham khảo:

1 Sách giáo khoa Toán 10 (Bộ Cánh diều, Kết nối tri thức và cuộc sống, Chân trời sáng tạo)

2 Sách GV Toán 10 (Bộ Cánh diều, Kết nối tri thức và cuộc sống, Chân trời sáng tạo)

3 Trần Văn Hạo (chủ biên), Sách GV (tập 1), NXB Giáo dục Việt Nam

2013

4 Trần Vinh (chủ biên), Thiết kế bài giảng Hình học 12 (tập 1), NXB Hà

Nội

5 Nguyễn Văn Dũng, Nguyễn Tất Thu (chủ biên), 18 chủ đề Hình học 12,

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

6 Xây dựng môi trường học tập cho HS trung học phổ thông, Phạm Hồng

Quang – Lê Hồng Sơn (Module THPT 6 Bồi dưỡng thường xuyên)

7 Kế hoạch hoạt động giáo dục HS trong nhà trường trung học phổ thông,

Phan Thanh Long - Hồ Thị Nhật - Vũ Bá Tuấn (Module THPT 28 Bồi dưỡng thường xuyên)

8 Giáo dục HS trung học phổ thông qua các hoạt động giáo dục, Phan

Thanh Long - Trần Thị Cẩm Tú (Module THPT 29 Bồi dưỡng thường xuyên)

Từ kết quả khảo sát đó, chúng tôi có nhận xét như sau:

+ Thứ nhất, Sách giáo khoa và Sách GV đưa ra một số chủ đề cùng với việc hướng dẫn thực hiện một cách tổng thể chứ chưa đề ra các hướng tổ chức hoạt động, cách giao nhiệm vụ học tập, cách thức giám sát, kiểm tra, đánh giá,… nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học theo hướng TH & TN Khác với các chủ đề dạy học truyền thống, việc tổ chức thực hiện các chủ đề TH & TN còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện cơ sở vật chất từng nhà trường, khả năng sử

dụng các phương tiện công nghệ (đặc biệt liên quan đến công nghệ) của GV và

HS ở từng vùng cũng khác nhau

+ Thứ hai, trong sách tham khảo, các tác giả đã có những đề xuất thể hiện tính đổi mới phương pháp dạy học nhưng mang tính chất chung chung, chưa thể hiện được sự sáng tạo trong quá trình thực hiện, từ đó có thể khó tạo được hứng thú cho HS Ngoài ra, hiệu quả của hình thức dạy học này không chỉ là thiết kế các hoạt động mà còn là việc chia nhóm, giao nhiệm vụ, thực hiện nhiệm vụ đó thế nào, báo cáo thế nào, cách đánh giá sản phẩm ra sao thì các tài liệu cũng chưa đề cập đến

Như vậy, mặc dù dễ dàng nhận thấy được những giá trị to lớn về phát triển, rèn luyện các phẩm chất, năng lực, gắn kết lí thuyết với thực tiễn mà dạy học

TH & TN đem đến cho HS, song để đạt được kết quả như kì vọng, đòi hỏi quá trình nghiên cứu kĩ lưỡng để thiết kế các hoạt động thực sự thích hợp

1.2.6 Thực trạng về việc kiểm tra, đánh giá, thi cử

Việc kiểm tra, đánh giá và thi cử hiện nay vẫn chủ yếu được thực hiện trên giấy Sản phẩm của công việc này là câu trả lời, bài làm của HS Còn khi tiến hành dạy học bằng hình thức TH & TN thì sản phẩm của HS không chỉ là hữu hình như các hình vẽ, mô hình, đồ vật mà còn vô hình như những năng lực, kĩ năng, thao tác các em được rèn luyện, những kĩ năng mềm trong quá trình trao đổi, thảo luận, hợp tác, thuyết trình, phản biện, lắng nghe, những phẩm chất các

em được bồi bổ như chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm,…

Thoạt qua, chúng ta thấy rằng TH & TN mang lại rất nhiều giá trị nếu được tiến hành một cách bài bản Song, cũng bởi lẽ thói quen “thi gì thì học nấy”, mà việc chuẩn bị cho một chủ đề TH & TN thì rất tốn thời gian và công sức nên nhiều GV sẽ “hoán đổi” các tiết này thành rèn luyện các dạng toán Mặt khác, các chủ đề này thường được bố trí cuối các chương hay cuối kì – thời điểm dễ trùng với việc kiểm tra giữa kì hay cuối kì, nên để vừa dễ thực hiện, vừa có thời gian ôn tập cho HS, GV sẽ thay thế bằng việc cho HS làm các đề ôn luyện các dạng toán đã học và sẽ thi Đây là một thực tế trong quá trình dạy học toán Chỉ khi nhà trường hay tổ nhóm chuyên môn yêu cầu nội dung này thành chủ đề nghiên cứu bài học hoặc GV thực sự tâm huyết, nhận thức được vai trò quan trọng trong việc hình thành các năng lực, phẩm chất, kĩ năng mềm đối với HS thì nội dung dạy học TH & TN mới được triển khai đúng như kì vọng

Như vậy, mặc dù những giá trị mà hình thức TH & TN mang đến cho HS

là rất nhiều và thiết thực song giữa mục tiêu giáo dục và thực tiễn vẫn còn một khoảng trống lớn Để lấp đầy khoảng trống này thì nhiệt tình, tâm huyết của GV thôi là chưa đủ, mà cần phải có một kế hoạch thực hiện bài bản và nghiêm túc

II MỘT SỐ BIỆN PHÁP THIẾT KẾ DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ TH

- Quan điểm giáo dục của UNESCO về giáo dục: Học để biết, học để làm, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình là minh chứng cho

việc học cần gắn liền với thực tiễn Các nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới cũng rất quan tâm đến hình thức dạy học này Với sự hội nhập sâu rộng như hiện nay, các chủ đề dạy học TH & TN ở những quốc gia này sẽ là nguồn học liệu quý giá để chúng ta học tập, giao lưu

- Trước khi thực hiện Chương trình giáo dục 2018, đã có nhiều buổi tập huấn cho GV về cấu trúc, về quan điểm cũng như là cách thức thực hiện một số chủ đề mới, trong đó có dạy học TH & TN

- Mặc dù chưa có yêu cầu chính thức ở Chương trình giáo dục 2006 về dạy học theo hình thức TH & TN, song đã có nhiều chương trình tập huấn về tổ chức dạy học bằng các hình thức dạy học tích cực, trong đó có hình thức dạy học này

- Covid - 19 đã tác động nghiêm trọng đến mọi mặt của đời sống, trong đó

có giáo dục Bên cạnh những tổn thất nặng nề và ghê gớm mà đại dịch gây nên,

sự thay đổi dạy học từ trực tiếp sang trực tuyến đã tạo ra một phong trào tự học,

tự sáng tạo và giao lưu mạnh mẽ trong đội ngũ GV và HS về công nghệ thông tin Đây là những cơ sở hết sức thuận lợi để tổ chức các hoạt động có liên quan nhiều đến công nghệ thông tin như dạy học TH & TN

- Hiện nay, các phòng tin học tại các nhà trường phổ thông cơ bản đáp ứng được việc dạy học thực hành ở môn Tin học cũng như một số môn khoa học tự nhiên nói chung Bên cạnh đó, tại các phòng học ở nhiều nhà trường, hệ thống tivi hay máy chiếu cũng có thể giúp GV và HS thực hiện được các hoạt động thực hành hay báo cáo quá trình trải nghiệm

2.1.2 Khó khăn

Bên cạnh những thuận lợi, do đây là hình thức tổ chức mới nên dạy học

TH & TN cũng có những khó khăn khi thực hiện Chẳng hạn như:

- Cơ sở vật chất của các trường học hiện nay chủ yếu phù hợp với các hoạt động trong khuôn viên lớp học

- Thời gian học các tiết chính khóa thường được sắp xếp vào buổi sáng Đối với Toán học, không quá 2 tiết kế nhau Tuy nhiên, các chủ đề dạy học TH

& TN sẽ thuận lợi hơn nhiều nếu khi thực hiện ở những buổi học độc lập

- Sự an toàn khi tham gia ngoài khuôn viên trường học cũng là một vấn đề rất đáng phải quan tâm khi tổ chức

Ngoài ra, dạy học TH & TN còn có một số khó khăn khác như khâu chuẩn

bị đòi hỏi phải phức tạp hơn, để đạt hiệu quả cao thì không chỉ phải đầu tư về thời gian mà còn là công sức, kinh phí Song hiện nay, thời gian HS phải tham gia các hoạt động giáo dục khác tại trường học cũng rất nặng Vì thế, để thuận lợi cho HS thực hiện hiệu quả các hoạt động TH & TN, GV phải có kế hoạch sớm, lên phương án thực hiện phải đầy đủ, các phương pháp theo dõi, giám sát, kiểm tra phải thực sự phù hợp với từng đối tượng HS

2.2 Những căn cứ khi thực hiện dạy học các chủ đề TH & TN

2.2.1 Căn cứ pháp lí

- Theo quan điểm của UNESCO, thì “Giáo dục phải được tiến hành và tiếp thu bằng nhiều cách khác nhau Điều quan trọng không phải là học theo cách nào mà là học cái gì và học được cái gì”

- Căn cứ theo Luật giáo dục 2005: “Hoạt động giáo dục phải thực hiện

theo nguyên lí học đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với sản xuất, lí luận phải gắn liền với thực tiễn”

- Căn cứ theo quan điểm giáo dục khi xây dựng chương trình Toán 2018

cho rằng: “Chương trình môn Toán chú trọng tính ứng dụng, gắn kết với thực tiễn hay các môn học, hoạt động giáo dục khác, đặc biệt với các môn học nhằm thực hiện giáo dục STEM, gắn với xu hướng phát triển hiện đại của kinh tế, khoa học, đời sống xã hội và những vấn đề cấp thiết có tính toàn cầu (như biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, giáo dục tài chính, ) Điều này còn được thể hiện qua các hoạt động TH & TN trong giáo dục toán học với nhiều hình thức như: thực hiện những đề tài, dự án học tập về Toán, đặc biệt là những đề tài và

dự án về ứng dụng toán học trong thực tiễn; tổ chức trò chơi học toán, câu lạc

bộ toán học, diễn đàn, hội thảo, cuộc thi về Toán, tạo cơ hội giúp học sinh vận dụng kiến thức, kĩ năng và kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn một cách sáng tạo”

- Căn cứ vào chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ năm học của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo, của Nhà trường

2.2.2 Căn cứ vào tình hình thực tế tại nhà trường

- Về điều kiện cơ sở vật chất của Nhà trường, mặc dù vẫn còn một số khó khăn, song có thể khắc phục để thực hiện các hoạt động dạy học TH & TN Chẳng hạn, HS có thể thực hành các phần mềm toán học tại các phòng tin học của nhà trường HS cũng có thể đưa máy tính cá nhân lên lớp để thực hiện các nhiệm vụ Ngoài ra, gần như các phần mềm hiện nay đều có phiên bản dành cho điện thoại, nên nếu biết phát huy thì đây cũng là một phương tiện rất hữu ích cho quá trình học tập của các em

- Về tình hình đội ngũ GV: Hiện nay tại các trường THPT, đội ngũ GV gần như có độ chín của sự nghiệp, tuổi nghề chủ yếu khoảng từ 10 năm đến 25 năm

Họ được học tập bài bản, được đào tạo, tập huấn đầy đủ về các hình thức dạy học mới Sau đại dịch Covid – 19, đa số GV lĩnh hội được các kĩ năng thiết yếu

về công nghệ thông tin như một số phần mềm về thiết kế bài dạy cũng như dạy học trực tuyến

- Về năng lực học tập của HS: Mặc dù vẫn đang còn một khoảng cách nhất định giữa HS ở các vùng, miền khác nhau, song hiện nay khi công nghệ thông tin đã phát triển rất mạnh mẽ thì các ranh giới đó dần bị xóa mờ Tương tự như

GV, đại dịch Covid – 19 đã buộc tất cả HS không phân biệt về vị trí địa lí phải tham gia vào những “lớp học lớn” về công nghệ thông tin Do đó, khi tổ chức dạy học TH & TN, các em có thể hoàn toàn đủ khả năng để thực hiện các yêu cầu mà GV chuyển giao

2.3 Quy trình học qua TH & TN

2.3.1 Quy trình học qua thực hành

2.3.1.1 Quy trình

Giai đoạn 1 Chuẩn bị

GV chọn đề tài thực hành; xác định phương án thực hành; chuẩn bị thiết bị, dụng cụ; phân công vị trí thực hành; kiểm tra, sắp xếp dụng cụ

Giai đoạn 2 Thực hiện

Giai đoạn này gồm 4 bước cơ bản

- Bước 1: Mở đầu bài dạy (khơi động cơ học tập đối với nội dung học, giúp HS hiểu được nhiệm vụ học tập)

- Bước 2: GV thuyết trình và làm mẫu (GV thuyết trình kèm diễn trình để

HS quan sát và tiếp thu)

- Bước 3: HS làm lại và giải thích (tạo cơ hội cho HS triển khai sự tiếp thu thành hoạt động chân tay ở giai đoạn đầu tiên có sự giúp đỡ, kiểm tra của GV)

- Bước 4: Luyện tập độc lập (HS tự luyện tập kĩ năng đến khi thành thạo)

Sau bước 4, HS tiến hành thực hành theo nhóm, tổ hay cá nhân và GV tiếp tục theo dõi để kiểm tra, đôn đốc, hướng dẫn điều chỉnh, sửa chữa kịp thời cũng như giải đáp những thắc mắc mà HS đưa ra trong quá trình thực hành

Giai đoạn 3 Kết thúc

GV phân tích kết quả thực hiện so với mục đích yêu cầu; giải đáp các thắc mắc và lưu ý những sai sót mà HS mắc phải; củng cố kiến thức thông qua nội dung thực hành Kết thúc bài thực hành, GV nhắc nhở HS dọn dẹp cũng như cất lại dụng cụ học tập

2.3.2.2 Hướng dẫn HS học qua thực hành

Từ thực tế cho thấy, nhiều HS tỏ ra ngại thực hành, thao tác cơ bản trên máy vi tính hay máy tính bỏ túi còn yếu, đa số HS tham gia tích cực làm thực hành trên máy là HS khá, giỏi Số còn lại chỉ ngồi quan sát nên khi bắt tay vào làm thì lúng túng, không đạt yêu cầu Để khắc phục điều này đỏi hỏi GV dạy học thực hành phải có khâu chuẩn bị tốt từ giáo án, kế hoạch giảng dạy, thiết bị

hỗ trợ, phòng máy thực hành, đặc biệt là cần xây dựng một hệ thống bài tập thực hành phân bậc tốt Hệ thống bài tập phân bậc tốt là hệ thống trong đó các bài tập được sắp xếp từ đơn giản đến phức tạp, yêu cầu được nâng lên theo từng mức, phù hợp với nhiều đối tượng HS cũng như kích thích sự hứng thú, chủ động của HS khi tham gia làm bài

Áp dụng hình thức phân nhóm trong thực hành xen kẽ với làm việc cá nhân: làm việc nhóm sẽ tạo điều kiện cho HS học hỏi, hỗ trợ lẫn nhau thay vì chỉ tiếp thu một chiều từ GV Không những vậy, việc đổi vai làm nhóm trưởng, nhóm phó,… trong mỗi bài thực hành sẽ giúp cho HS có động lực, hứng thú và trách nhiệm hơn trong công việc để đảm bảo thành tích của nhóm Chia nhỏ bài thực hành hay hướng dẫn HS tham khảo tài liệu trên mạng cũng là một cách giúp phát triển năng lực nghiên cứu, tìm tòi của HS để giải quyết vấn đề

Một ý tưởng tốt khác nữa là cho HS trình bày và giới thiệu sản phẩm hoàn thiện của mình hay nhóm để kích thích hứng thú học tập cũng như rèn luyện

năng lực báo cáo, thuyết trình trước đám đông

2.3.2 Quy trình học qua trải nghiệm

2.3.2.1 Quy trình

Quy trình học qua trải nghiệm gồm có 4 giai đoạn:

Giai đoạn 1.Trải nghiệm – kinh nghiệm cụ thể:

HS tham gia vào trải nghiệm một tình huống cụ thể nào đó và theo dõi những ảnh hưởng của nó Đó là những kinh nghiệm cụ thể của bản thân HS hoặc của người khác

Giai đoạn 2 Xử lí trải nghiệm/chiêm nghiệm – quan sát phản chiếu:

Tìm hiểu những điều ta đã làm, đã suy nghĩ và cảm nhận được trong khi trải nghiệm

Giai đoạn 3.Tổng quát hóa/khái quát hoá – khái niệm trừu tượng

Hiểu những quy tắc chung (được gọi là sự tổng quát hóa) đằng sau mối quan hệ giữa hành động và những tác động của nó

Giai đoạn 4: Vận dụng – thử nghiệm tích cực

Ứng dụng những quy tắc, nguyên lý, định lý,… vừa được tổng quát/khái quát trong tình huống mới

4 giai đoạn trong quy trình học qua trải nghiệm được miêu tả bằng sơ đồ sau:

Theo Divid A Kolb (1984), chu kì học tập qua trải nghiệm bao gồm 4 giai đoạn như sau:

2.3.2.2 Hướng dẫn HS học qua trải nghiệm theo quy trình

2.3.2.2.1 Trải nghiệm

Trải nghiệm thường là quá trình làm việc ngoài không gian lớp học, có thể

là ngoài không gian trường học Môi trường học tập chắc chắn sẽ rộng lớn hơn nhiều khuôn viên lớp học Để quá trình trải nghiệm diễn ra đúng theo kế hoạch

đề ra, cần có một số lưu ý sau:

- Tổ chức hoạt động và đưa ra các hướng dẫn rõ ràng

- Trao đổi rõ ràng mọi rủi ro có thể xảy ra

- Tạo một môi trường an toàn về cả thể chất và tinh thần cho HS

- Trả lời các câu hỏi, thắc mắc trước và trong khi diễn ra hoạt động

Kinh nghiệm

cụ thể (1)

Quan sát phản chiếu (2) Khái quát hóa

trừu tượng (3)

Thực hành

chủ động

(4)

- Di chuyển quanh các nhóm để chủ động hướng dẫn HS, cùng hợp tác với các em và tạo điều kiện để các em tự định hướng khi học

2.3.2.2.2 Phân tích/xử lí trải nghiệm

- GV cần chắc chắn tạo ra sự tương tác giữa người học với người học, người học với nội dung bài học, người học với người hướng dẫn và người hướng dẫn với nội dung bài học Hãy nghĩ những câu hỏi có thể đưa ra

- Quan sát những phản ứng và hành động của HS trong quá trình trải nghiệm

- Cho HS thời gian tự phân tích/chiêm nghiệm lại trong khi diễn ra hoạt động

2.3.2.2.3 Tổng quát hoá/khái quát hóa

- Yêu cầu từng HS miêu tả những điều đã trải nghiệm và phân tích những ý nghĩa của các trải nghiệm đó cho bản thân các em

- Đưa ra phản hồi, đánh giá một cách tích cực và cởi mở

- Yêu cầu HS nêu lên những điều mà các em quan tâm hơn là nói với chúng những điều thầy/cô mong đợi

Cần thấy rõ vai trò, tầm quan trọng của quá trình tổng quát/khái quát Phân tích/chiêm nghiệm là một phần của quá trình tổng quát/khái quát Tổng quát/ khái quát là tên gọi dùng để chỉ những hoạt động GV sẽ làm trên lớp học nhằm giúp HS phân tích thông tin và tổng quát hóa những kinh nghiệm từ những trải nghiệm của các em

Tổng quát hóa/ khái quát hóa là một bước quan trọng của phương pháp học qua trải nghiệm vì nó giúp HS:

- Học thông qua sự phân tích/chiêm nghiệm về những việc các em đã làm

- Đúc kết những quan điểm, lý thuyết, định lý, quy luật,… và sự khái quát của các em về chủ đề được học thông qua quá trình phân tích/chiêm nghiệm với

sự hướng dẫn của GV

- Áp dụng những điều các em vừa học vào những tình huống mới

2.3.2.2.4 Vận dụng

- Yêu cầu HS nêu những cách thức áp dụng những điều vừa mới học

- Hướng dẫn các em xác định bất kỳ thay đổi hành vi nào mà các em có thể làm sau hoạt động trải nghiệm này

- Tạo thêm những cơ hội để các em có thể áp dụng hoặc bàn luận những điều các em học được với những người khác

1.3.3 Những câu hỏi dự kiến khi tổ chức dạy học TH & TN

Đối với một hoạt động dạy học nói chung, GV cần xác định được mục tiêu

để từ đó thiết kế được các hoạt động phù hợp sao cho đạt được mục tiêu đề ra Thiết kế các hoạt động dạy học TH & TN cũng vậy Song, đây là hình thức dạy học mà quá trình tiến hành thường nằm ở ngoài phạm vi lớp học, việc thực hiện nhiệm vụ chủ yếu ở HS Thế nên, GV cần nắm thật vững vàng các bước khi thiết kế hoạt động Với từng bước cụ thể, GV lại cần xác định được những phương án trả lời tối ưu cho các tình huống thực tế Sau đây, chúng tôi xin nên một số bước xây dựng hoạt động tương ứng với các câu hỏi mà GV cần trả lời hoặc lường trước được các phương án có khả năng xảy ra

Các bước xây dựng hoạt

động

Các câu hỏi giáo viên cần trả lời

Mục tiêu chính của hoạt động Mục đích, mục tiêu học tập, hoạt động chính

của HS là gì?

Mục tiêu cụ thể về năng lực Những năng lực cụ thể nào được hướng tới

trong mỗi hoạt động Mục tiêu cụ thể về phẩm chất Những phẩm chất cụ thể nào được rèn luyện

khi tổ chức hoạt động?

Mục tiêu về kĩ năng mềm Góp phần rèn luyện được kĩ năng mềm nào

cho HS?

Nội dung của mỗi hoạt động HS phải học cái gì Giáo viên phải dạy cái

gì Học sinh phải thu được kiến thức nào sau hoạt động

Các bước tiến hành, hoạt động

cụ thể

Làm thế nào để HS học những nội dung đó Làm thế nào để HS hình thành và phát triển được các năng lực, phẩm chất, kĩ năng mềm

đó Nhóm và địa điểm làm việc HS hoạt động ở đâu và làm việc, hoạt động

viên, khuyến khích và tổ chức việc học cho HS?

Hợp tác, phối hợp Cần phối hợp, hợp tác với ai để thúc đẩy việc

dạy và việc học cho HS?

Sản phẩm HS sẽ nộp sản phẩm như thế nào, báo cáo sản

phẩm của cá nhân hay nhóm bằng hình thức nào?

Đánh giá Làm thế nào để đánh giá sự tiến bộ và những

cái đã thu được của HS?

2.4 Một số hình thức khi thực hiện thiết kế và dạy học TH & TN

Theo Chương trình giáo dục 2018, Toán 10 có 2 đến 4 chủ đề dạy học TH

& TN (tùy theo từng bộ sách) Theo đó, nội dung TH & TN cũng có sự khác nhau Chương trình giáo dục 2006 cũng có một số tiết học thực hành, chủ yếu là rèn luyện kĩ năng sử dụng máy tính bỏ túi; còn hoạt động trải nghiệm thì ít được

đề cập tới Ngoài các chủ đề và các tiết học như đã đề cập, hình thức dạy học này cũng có thể được thực hiện ở một số hoạt động của chủ đề dạy học Thực chất thì không phải hình thức TH & TN độc lập với các tiết học mà nó nằm ngay trong từng nội dung dạy học Mỗi nội dung như thế đều được tiến hành theo các hoạt động: trải nghiệm, hình thành kiến thức, củng cố kiến thức mới, thực hành và luyện tập Như vậy, các chủ đề TH & TN mà chúng ta quan tâm chính là việc rèn luyện một số năng lực chung cũng như năng lực toán thông qua vận dụng linh hoạt, sáng tạo vào thực tiễn Hình thức này có thể được thực hiện sau khi kết thúc một chủ đề dạy học (TH & TN hoàn toàn), hoặc cũng có thể được triển khai sau một nội dung học tập hoặc cuối mỗi tiết học (TH & TN một phần)

Dưới đây, chúng tôi xin giới thiệu hai phương án để thực hiện dạy học TH

& TN Tùy vào đặc điểm tình hình cụ thể, GV có thể linh động lựa chọn cách thức hoặc phối hợp các hướng thực hiện nhằm đạt hiệu quả cao nhất

2.4.1 Dạy học TH & TN hoàn toàn

Cách thức dạy học này được tổ chức khi các kiến thức chính liên quan đến chủ đề đã được hoàn thành Thực hiện các chủ đề nhằm mục đích rèn luyện kĩ năng thực hành giải toán, vận dụng các kiến thức toán học và các khoa học khác vào đời sống thực tiễn Quy trình thực hiện dạy học TH & TN hoàn toàn được thực hiện như sau:

2.4.1.1 Tổ chức hoạt động thực hành

Nhiệm vụ này có thể được tiến hành hoàn toàn tại lớp học hoặc tại phòng máy và một phần rèn luyện thêm ở nhà Đó là việc GV hướng dẫn HS thực hành việc sử dụng máy tính bỏ túi với các chức năng tính toán như giải bất phương trình bậc hai, giải hệ phương trình bậc nhất ba ẩn, tính giá trị lượng giác của một góc, tính góc khi đã có giá trị lượng giác, các chức năng CALC, SOLVE hay TABLE,…Việc dạy học thực hành theo Chương trình giáo dục

2018 có thể được thực hiện trên ứng dụng GeoGebra với việc biểu diễn miền nghiệm của bất phương trình bậc nhất hai ẩn, hệ bất phương trình bậc nhất hai

ẩn, vẽ đồ thị hàm số bậc hai, các đường cônic, vẽ các hình trong hình học phẳng hay hình học không gian,… Công việc này cũng có thể được thực hiện khi tính các số đặc trưng của bảng số liệu thống kê thông qua công cụ các hàm tính ở Excel

2.4.1.2 Tổ chức hoạt động trải nghiệm

Việc tổ chức trải nghiệm cho HS có thể được tiến hành theo các hướng như sau:

Hướng thứ nhất: GV chuẩn bị trước một số mô hình hay bảng số liệu HS

(hoặc nhóm HS) sẽ tiến hành đo đạc và xử lí số liệu để từ đó rút ra kết luận Chẳng hạn, GV sẽ cung cấp một số bảng số liệu như điểm thi vào lớp 10 của trường trong một năm nào đó, bảng số liệu vật nuôi của một hợp tác xã nông nghiệp, nhu cầu tiêu thụ một mặt hàng nào đó của một công ty, cửa hàng,… Về việc đo góc, tính diện tích, đồ thị hàm số bậc hai,… GV có thể nêu bài toán và chuẩn bị trước các mô hình (theo một tỉ lệ xích phù hợp) và yêu cầu HS đo đạc, tính toán và kiểm tra các kết quả

Hướng dạy học này thuận lợi ở việc hoàn toàn có thể thực hiện ở phòng học hoặc tại phòng thực hành, nhà đa chức năng Ưu điểm của nó là không bị chi phối bởi các yếu tố khách quan như thời tiết, thuận lợi trong việc theo dõi quá trình làm việc của HS, có thể tổ chức ở các tiết học chính khóa Hạn chế của của nó là GV phải chuẩn bị đầy đủ các mô hình, các bảng số liệu,…

Hướng thứ hai: tổ chức trải nghiệm ngoài khuôn viên lớp học nhưng trong

khuôn viên trường học GV sẽ chuyển giao nhiệm vụ cho HS thực hiện một số

đo đạc, thống kê và tính toán liên quan đến khuôn viên nhà trường, chẳng hạn như đo chiều cao của một số cây, đo khoảng cách của hai điểm nào đó mà không thể tính trực tiếp, đo đạc diện tích của các phòng học, phòng chức năng,

đo đạc các số liệu của một kiến trúc có dạng vòm và kiểm tra xem có phải dạng parabol hay không,… Việc báo cáo kết quả có thể thực hiện hoàn toàn ở khuôn viên nhà trường, cũng có thể tổ chức tại lớp học

Hướng dạy học này có có nhiều điểm thuận lợi như HS có cơ hội tiếp xúc với môi trường thực tế, khuôn viên vừa đủ để GV theo dõi và quản lí được quá trình thực hiện nhiệm vụ của HS Song, nó cũng có những hạn chế nhất định như các số liệu cần thu thập thường đơn điệu, quá trình trải nghiệm có thể ảnh hưởng đến các hoạt động giáo dục khác trong nhà trường nếu GV không phân công nhiệm vụ rõ ràng, chi tiết

Hướng thứ ba: trải nghiệm ngoài khuôn viên nhà trường dưới sự tổ chức

của GV GV sẽ tổ chức HS thực hiện các nhiệm vụ tại địa điểm thực tế để đạt được những yêu cầu đặt ra HS (nhóm HS) sẽ huy động các kiến thức đã được học, các năng lực được hình thành để giải quyết các bài toán thực tiễn được GV chuyển giao

Ưu điểm của hướng trải nghiệm này là HS có thể tiếp xúc hoàn toàn với môi trường thực tế Chẳng hạn khi tính khoảng cách của 2 điểm nằm ở phía của

bờ hồ, đòi hỏi phải dùng cách gián tiếp, từ đó các em sẽ nhận thấy ý nghĩa thực tiễn của định lí cosin hay định lí sin Không những thế, việc chọn điểm thứ ba như thế nào để lập thành một tam giác thuận lợi nhất trong tính toán cũng đòi hỏi HS phải phân tích, thảo luận một cách kĩ lưỡng Tuy nhiên, bởi tổ chức ngoài khuôn viên trường học, quá trình học tập ở những môi trường đa dạng nên một số khả năng mà GV cần phải lường trước như: tổ chức đi lại, việc hướng dẫn, theo dõi và quản lí lớp học Khi tổ chức ngoài khuôn viên trường học thì sự an toàn phải được đặt lên hàng đầu

Hướng thứ tư: từng HS (hoặc nhóm HS) trải nghiệm ngoài khuôn viên

nhà trường một cách độc lập sau khi nhận nhiệm vụ và được sự hướng dẫn từ

GV Trong quá trình thực hiện, HS tương tác với GV qua các ứng dụng như điện thoại, zalo, mesenger,… HS sẽ trả bài bằng cách quay video để ghi lại tiến trình trải nghiệm

Đây là một hình thức trải nghiệm có nhiều thuận lợi đối với cả GV và HS

GV thì có thể theo dõi, giám sát thông qua các sản phẩm mà HS gửi đến HS thì

có thể thực hiện thành từng nhóm có nơi cư trú gần nhau, chọn địa điểm gần nhà, chủ động việc chọn thời gian,…Tuy nhiên, nếu GV không có một kế hoạch

rõ ràng, đưa ra những yêu cầu cụ thể, đặt mục tiêu sản phẩm phù hợp cũng như

ít tương tác với HS (nhóm HS) thì hướng trải nghiệm này có thể không đạt được hiệu quả như mục tiêu đề ra ban đầu

Như vậy, ta nhận thấy rằng có nhiều cách để tiến hành trải nghiệm Mỗi cách thức đều có những thuận lợi và khó khăn, đều có những ưu điểm và hạn chế Để thực hiện hiệu quả, tùy theo điều kiện thực tế của nhà trường, của lớp học, GV có thể linh hoạt trong việc chọn cách thức phù hợp Song bất luận

cách thức gì thì GV cũng phải có một kế hoạch thực sự chi tiết, lường trước được các khả năng xảy ra và hướng giải quyết phù hợp Nếu ngoài khuôn viên trường học thì GV cần quan tâm hàng đầu đến yếu tố an toàn trong việc di chuyển và thực hiện nhiệm vụ của HS

2.4.2 Dạy học TH & TN một phần

Tổ chức một chủ đề dạy học TH & TN với thời lượng từ hai đến ba tiết học góp phần giúp HS biết cách vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn một cách hiệu quả, rèn luyện được một số năng lực như giải quyết vấn đề, mô hình hóa toán học, sử dụng công cụ, phương tiện học toán,… bồi đắp thêm những phẩm chất chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm,… kĩ năng như thuyết trình, soạn bài trình chiếu, làm video, rèn luyện được các kĩ năng mềm như lắng nghe tích cực, làm việc nhóm, quản lí thời gian, tư duy sáng tạo,… Song, dạy học TH & TN hoàn toàn thường phải chuẩn bị tương đối kĩ lưỡng, thời lượng dài cho một hoạt động (chẳng hạn như thực hành) có thể gây cảm giác đơn điệu cho HS Dạy học

TH & TN một phần sẽ là phương án bù đắp cho những lỗ hổng trên

2.4.2.1 Dạy học thực hành một phần trong bài học

Trong toán học, việc rèn luyện các kĩ năng tính toán là hết sức quan trọng

Số lượng chủ đề có yêu cầu nhiều đến kĩ thuật tính toán cả theo Chương trình

2006 và Chương trình 2018 đều chiếm một tỉ lệ rất cao Với mục đích giúp HS biết, hiểu và thành thạo các kĩ năng tính toán, trong thiết kế bài dạy, GV dành một khoảng thời gian nhất định để rèn luyện kĩ năng thực hành là rất cần thiết

Ví dụ như phần bất phương trình và hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn, sau khi HS đã thuần thục các bước giải, GV có thể đưa ra một hệ thống bài tập biểu diễn miền nghiệm trên ứng dụng GeoGebra (sử dụng được cả trên máy tính

và điện thoại thông minh) Để sau này, khi tổ chức dạy học chủ đề STEM ứng dụng hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn vào đời sống thực tiễn, để tiết kiệm thời gian, HS sẽ tập trung nhiệm vụ chính vào việc chuyển đổi ngôn ngữ và mô hình hóa bài toán Tương tự khi dạy học phần hàm số bậc hai, GV cũng có thể dành một thời lượng nhất định để giúp HS thực hành vẽ đồ thị trên ứng dụng GeoGebra

Khi dạy học về hoán vị, chỉnh hợp, tổ hợp, GV có có thể rèn luyện kĩ năng thực hành máy tính bỏ túi cho HS thông qua hệ thống bài tập sử dụng các phím x!, nPr, nCr, CALC hay chức năng TABLE, Solve, Hệ thống bài tập thực hành có thể như sau:

Câu 1: Tính giá trị của biểu thức

9 1152

Câu 3: Cần sắp xếp 5 bạn nam và 5 bạn nữa thành một hàng dọc Hỏi có

bao nhiêu cách sắp xếp nếu:

a) Vị trí nam nữ là bất kì

b) Nữ đứng trước nam

c) Nam nữ đứng xen kẻ

Câu 4: Cần lập một số có 6 chữ số đôi một khác nhau Hỏi có thể lập được

bao nhiêu số nếu:

a) Số lập được là số lẻ

b) Số lập được là số chẵn

c) Số lập được có mặt chữ số 1

Câu 5:

Trong mặt phẳng, cho đa giác lồi A A1 2 A20

a) Có bao nhiêu tam giác có 3 đỉnh là đỉnh của đa giác lồi đã cho

b) Đa giác đã cho có bao nhiêu đường chéo

Câu 6: Cho tập X 1;2;3; ;8

a) Có thể lập được bao nhiêu số tự nhiên có 8 chữ số khác nhau từ X? b) Có thể lập được bao nhiêu số tự nhiên có 6 chữ số khác nhau từ X? c) Có bao nhiêu tập hợp con chứa 3 phần tử lấy từ X?

Dụng ý sư phạm: Câu 1 để HS làm quen với các phím giai thừa, chỉnh

hợp và tổ hợp trên máy tính bỏ túi Câu 2 để HS làm quen với chức năng phím CALC hoặc chức năng TABLE Khi hiểu được hoán vị, chỉnh hợp hay tổ hợp

thì các em sẽ giải quyết đƣợc ba bài tập tiếp theo, còn việc bấm máy tính chỉ là

sự hỗ trợ Còn với câu 6 sẽ là kiến thức tổng hợp, đòi hỏi nhiều kĩ năng ở HS Khi dạy học về giá trị lƣợng giác của một góc từ 00 đến 1800

, GV cũng có thể đƣa một hệ thống bài tập để rèn luyện kĩ năng sử dụng máy tính bỏ túi cho

HS, chẳng hạn nhƣ:

Câu 1: Tính giá trị của các biểu thức

a) Asin300sin 600sin900sin1200sin150 0

b) Bcos00cos300cos600cos900cos1200cos150 0

c) Ccot100cot 200  cot1600cot170 0

Câu 2: Tính giá trị của các biểu thức

a) A a2sin900 b2cos900 c2cos180 0

b) B sin 32 0 sin 152 0 sin 752 0 sin 872 0

Câu 3: Tính giá trị các biểu thức:

a) A sin 12 0 sin 22 0 sin 892 0 sin 902 0

b) B tan 5 tan 10 tan 15 tan 80 tan 855 0 5 0 5 0 5 0 5 0

c) C cos 13 0 cos 23 0 cos 33 0 cos 1793 0 cos 1803 0

Dụng ý sư phạm: Câu 1 ở đây đơn thuần là bấm máy tính (dĩ nhiên nếu

biết áp dụng tính chất hai góc bù nhau thì câu c sẽ có lời giải nhanh hơn nhiều) Tương tự là ở câu 2, các em cũng có thể linh hoạt giữa hai cách Với các biểu thức ở câu 3, chắc chắn HS sẽ thấy có những khó khăn hơn khi bấm máy tính đơn thuần như hai câu trên Khi đó, GV có thể định hướng cho HS hai hướng giải quyết: hoặc dùng công thức để biến đổi, hoặc dùng máy tính với các chức năng ( )

2.4.2.2 Dạy học trải nghiệm một phần trong bài học

Theo Chương trình 2018, trước khi vào nội dung tiết học thường có một bài toán mở đầu liên quan đến thực tế Phần vận dụng ở hệ thống bài tập cũng

có những câu hỏi gắn liền với đời sống thực tiễn Ưu điểm của những bài toán này giúp HS nhận thấy vai trò quan trọng của toán học trong đời sống thực tiễn Song, những bài toán này thường có đề dài nên HS thấy khó khăn khi chuyển đổi ngôn ngữ hay mô hình hóa toán học Để công việc này được thuận lợi và hấp dẫn hơn, GV có thể thiết kế dưới dạng một hình thức trải nghiệm

Chẳng hạn, trước khi vào nội dung định lí cosin, GV có thể giao HS làm một video về việc đo khoảng cách 2 điểm đối diện ở một hồ nước rộng, hoặc đo chiều cao của một công trình văn hóa trên địa bàn mà không trèo lên đỉnh được Hay việc vận dụng vào tình huống thực tế được thể hiện ở hệ thống bài tập sau từng chủ đề, GV cũng có thể giao nhiệm vụ này cho HS thể hiện lại và giải quyết bằng một bản trình chiếu hoặc video Nếu việc trải nghiệm của HS ở bài toán mở đầu hay bài toán vận dụng gặp khó khăn, GV cũng có thể thực hiện trải nghiệm “ảo” qua một đoạn video hay bài trình chiếu

Với cách thức trải nghiệm như trên góp phần giúp HS không những chủ động với bài học mà còn tạo cơ hội để các em được tiếp xúc với thực tế, hiểu thêm được nhiều ý nghĩa thực tiễn của các kiến thức trong bài học, rèn luyện được nhiều kĩ năng quan trọng khác ngoài toán học như thuyết trình, làm video, làm bài trình chiếu,… Ngoài ra, cách dạy học kết hợp hình thức trải nghiệm một phần như trên làm cho bài học trở nên sinh động và thú vị hơn rất nhiều so với cách vào bài hay chữa bài truyền thống

Tiểu kết cho biện pháp thiết kế dạy học các chủ đề TH & TN

Như vậy, nếu chỉ thoạt nhìn qua nội dung môn Toán 10 của Chương trình

2018, ta có cảm giác các chủ đề thực hành trải nghiệm là hoàn toàn mới Hình

thức dạy học chắc chắn cũng mới lạ Song, khi đi vào tìm hiểu, phân tích một cách kĩ lưỡng nội dung của từng chủ đề, các bước thực hiện, yêu cầu sản phẩm của quá trình học tập, ta nhận thấy rằng đây không phải là vấn đề gì lạ lẫm Có chăng, việc TH & TN được kết hợp lại thành một chủ đề giúp cho HS có nhiều

cơ hội hơn trong việc vận dụng một cách linh hoạt vào đời sống thực tiễn, rèn luyện được thêm những phẩm chất, năng lực, kĩ năng mềm, GV cũng có thêm

cơ hội để đa dạng hóa hình thức dạy học, có thêm thời gian để nhìn nhận, đánh giá HS dưới nhiều góc độ, khả năng

Tuy nhiên, nếu áp dụng một cách máy móc và miễn cưỡng, những chủ đề này vô hình chung lại trở thành rào cản với cả GV và HS

Tổ chức dạy học thực hành một cách linh hoạt dưới nhiều cách thức khác nhau chính là hướng giải quyết cho những rào cản mà GV và HS thường gặp

Đa dạng hình thức tổ chức cũng giúp cho thầy trò không bị động trước các điều kiện khách quan như thời gian biểu của nhà trường, của lớp, của tổ chuyên môn hay thời tiết, dịch bệnh,…

Việc thực hiện dạy học TH & TN một phần trong từng chủ đề thực sự là phương pháp giúp HS có thể rèn luyện những kĩ năng tính toán hay biết, hiểu và vận dụng kiến thức của bài học ngay vào các tình huống thực tiễn Đây cũng là một trong những cách thức đa dạng hóa phương pháp, đặc biệt vận dụng được các thiết bị và công nghệ hiện đại nhằm phát triển năng lực số trong quá trình dạy học

2.5 Kế hoạch bài dạy về dạy học TH & TN

2.5.1 Theo chương trình Toán 2018

Chương trình Toán 2018 dành thời lượng 7% số tiết cho việc dạy học TH

& TN Tùy theo từng bộ sách giáo khoa, việc thiết kế các chủ đề có những điểm tương đồng song cũng có những khác biệt Chẳng hạn như theo bộ sách Kết nối tri thức có các chủ đề: Tìm hiểu một số kiến thức về tài chính, Mạng xã hội: lợi

và hại, Một số nội dung cho hoạt động trải nghiệm hình học, Ước lượng số cá thể trong một quần thể Bộ sách Cánh diều thì giới thiệu 2 chủ đề về đo góc và xây dựng mô hình hàm số bậc nhất, bậc hai biểu diễn số liệu dạng bảng cùng với thực hành phần mềm GeoGebra Còn đối với bộ sách Chân trời sáng tạo thì

có bốn chủ đề được giới thiệu gồm: Dùng máy tính cầm tay để tính toán với số gần đúng và tính các số đặc trưng của mẫu số liệu thống kê, Dùng bảng tính để tính các số đặc trưng của mẫu số liệu thống kê, Vẽ đồ thị hàm số bậc hai bằng phần mềm GeoGebra và Vẽ ba đường conic bằng phần mềm GeoGebra

Mặc dù các chủ đề có những điểm khác nhau, song các bộ sách đều có điểm chung ở việc TH & TN hàm số bậc hai Để thể hiện được một cách rõ ràng

tiến trình thực hiện cũng như xét thấy điều kiện thực tế của nhà trường, chúng tôi xin trình bày kế hoạch bài dạy chủ đề Vẽ đồ thị hàm số bậc hai bằng phần mềm GeoGebra và trải nghiệm với các mô hình thực tiễn có hình dạng parabol Nội dung của chủ đề chúng tôi biên soạn và thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa hai bộ sách Cánh diều cùng Chân trời sáng tạo và cũng phù hợp thực tiễn Nhà trường

Giáo án: THỰC HÀNH VẼ ĐỒ THỊ HÀM SỐ BẬC HAI BẰNG PHẦN MỀM GEOGEBRA VÀ TRẢI NGHIỆM VỚI CÁC MÔ HÌNH

THỰC TIỄN CÓ HÌNH DẠNG PARABOL

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức, kĩ năng: giúp HS đạt các yêu cầu sau:

- Sử dụng được phần mềm GeoGebra để vẽ đồ thị hàm số bậc hai (parabol) trên mặt phẳng tọa độ

- Xem xét được sự thay đổi hình dạng của parabol khi thay đổi các hệ số a,

b, c trong công thức hàm số

- Nhận biết được các bước xây dựng mô hình đồ thị hàm số biểu diễn số liệu thống kê Kiểm chứng được một công trình dạng vòm có phải dạng parabol hay không? Nếu có thì tìm được phương trình cụ thể

- Thiết kế được mô hình parabol từ việc lựa chọn một hàm số bậc hai phù hợp

2 Năng lực

a) Năng lực chung:

- Năng lực tự chủ và tự học: tự tìm tòi, phát hiện được các bài toán thực

tiễn liên quan đến hàm số bậc hai

- Năng lực giao tiếp và hợp tác: tương tác tích cực của các thành viên

nhóm trong thực hành nhiệm vụ hợp tác

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: biết cách chọn đường parabol

phù hợp với mô hình thực tiễn để thiết kế

b) Năng lực riêng:

- Năng lực giải quyết vấn đề toán học: Nhận biết được yêu cầu, sử dụng

được lệnh để tìm hàm số đồ thị gần nhất với các điểm biểu diễn dữ liệu,…

- Năng lực giao tiếp toán học: đọc, hiểu thông tin từ đồ thị, điều chỉnh đồ

thị để đạt được kết quả mong muốn

- Năng lực mô hình hóa toán học: xác định mô hình toán học để biết cách

đo đạc và biểu diễn dữ liệu

- Năng lực sử dụng công cụ, phương tiện học toán: biết cách sử dụng các

công cụ đo đạc, chọn các vị trí thuận lợi để đo đạc, sử dụng được một số phần mềm hỗ trợ việc học toán như GeoGebra, Mathtype,…

3 Phẩm chất

- Nhân ái: có ý thức làm việc nhóm, tôn trọng ý kiến các thành viên khi

hợp tác, có ý thức giúp đỡ người khác

- Chăm chỉ: tích cực xây dựng bài, có trách nhiệm, chủ động chiếm lĩnh

kiến thức theo sự hướng dẫn của GV

- Trách nhiệm, trung thực trong quá trình làm việc và báo cáo sản phẩm

- Yêu nước qua việc tìm hiểu một số công trình kiến trúc tại địa phương

II THIẾT BỊ, HỌC LIỆU

1 Đối với GV: Sách giáo khoa, Giáo án, máy tính xách tay, ti vi, ứng dụng

GeoGebra, đồ dùng dạy học, thước thẳng có chia khoảng, phiếu học tập, hình ảnh minh họa bài học

2 Đối với HS: Sách giáo khoa, vở ghi, giấy nháp, đồ dùng học tập (bút,

thước kẻ có đơn vị độ dài,…) thước dây, bảng, nhóm, bút viết bảng, máy tính cầm tay (hoặc điện thoại thông minh) có cài đặt GeoGebra, các video hoặc bài trình chiếu về sản phẩm đã thực hiện

III Dự kiến về thời lượng: 3 tiết

Tiết 1: Hoạt động 1 và hoạt động 2

- Thực hành về việc vẽ parabol bằng cách nhập từ bàn phím và thanh trượt

- Phân nhóm và chia nhóm để trải nghiệm đo đạc, kiểm tra các công trình dạng vòm có phải hình dạng parabol hay không và thiết kế mô hình kiến trúc có hình dạng parabol

- Thảo luận, nhận xét và đánh giá quá trình trải nghiệm

IV TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

c) Sản phẩm: Kết quả trình chiếu hình vẽ các đồ thị hàm số bậc hai từ máy

tính xách tay hoặc từ điện thoại thông minh của HS

d) Tổ chức thực hiện

GV và HS cùng khởi động

phần mềm đã cài đặt trên

máy tính (hoặc điện thoại)

hoặc truy cập trực tiếp và

a) Mục tiêu: Biết sử dụng được tính năng vẽ đồ thị hàm số bậc hai bằng

thanh trượt trên ứng dụng GeoGebra

b) Nội dung: HS đọc sách giáo khoa, nghe giảng, thực hiện các nhiệm vụ

được giao

c) Sản phẩm: Kết quả trình chiếu hình vẽ các đồ thị hàm số bậc hai từ máy

tính xách tay hoặc từ điện thoại thông minh của HS

d) Tổ chức thực hiện

GV và HS cùng khởi động phần

mềm đã cài đặt trên máy tính

(hoặc điện thoại) hoặc truy cập

trực tiếp và trang web:

http//www.geogebra.org để sử

dụng phiên bản online

GV hướng dẫn HS thực hiện các

thao tác trên GeoGebra:

-Tạo các thanh trượt biểu thị các

- Quan sát sự thanh đổi hình dạng

parabol và  theo sự thay đổi các

- Khi c0 thì parabol cắt trục tung tại điểm

Từ việc thay đổi hình dạng và biệt

thức , GV cho HS đứng dậy nêu

kết luận về tính chất của đồ thị

quan sát được trên đồ thị

GV cho HS thực hành việc điều

chỉnh a, b, c để vẽ được nhiều

dạng parabol khác nhau Sau đó,

GV mời 2 đến 3 HS lên thực hiện

HOẠT ĐỘNG 3 Kiểm tra một kiến trúc dạng vòm có phải đường parabol hay không

a) Mục tiêu: Nhận biết được những công trình có cấu trúc dạng vòm có

phải là parabol hay không thông qua GeoGebra bởi hàm số Fitpoly

b) Nội dung: Tìm hiểu một công trình có dạng vòm như cổng chào, cổng

nhà, cầu, trụ cầu, đo đạc số liệu rồi kiểm tra có phải là parabol hay không qua GeoGebra

c) Sản phẩm: Bản trình chiếu Power point hoặc video về quá trình thực

hiện

d) Tổ chức thực hiện:

- GV chia lớp thành 4 nhóm Từng nhóm thực hiện công việc này tại công trình và ở nhà Sau thời gian 1 đến 2 tuần, từng nhóm báo cáo sản phẩm tại lớp Nhóm 1 và Nhóm 3 tìm hiểu về các công trình có bề lõm lên trên (như dây văng của cầu, lan can cầu, một đoạn đường trượt patin, ) Nhóm 2 và Nhóm 4 tìm hiểu về các công trình có bề lõm xuống dưới (như vòm cửa, cổng chào,…)

- Từng nhóm đo đạc ít nhất 5 số liệu của công trình

- Kiểm tra các số liệu đó trên GeoGebra bằng hàm Fitpoly và đi tới kết luận

Về việc báo cáo sản phẩm, chúng tôi xin giới thiệu sản phẩm của một nhóm ở phần trên kênh Youtube theo địa chỉ:

https://www.youtube.com/watch?v=JX2u4x6ICKM

Một số hình ảnh về quá trình thực hiện:

Quá trình đo đạc để lấy số liệu của Nhóm