NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Cơ sở lý luận và thực tiễn về hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng
1.1 Khái niệm poster và các loại poster sử dụng trong dạy học lịch sử
Poster, hay áp phích quảng cáo, là một tác phẩm nghệ thuật được thiết kế để truyền tải thông tin từ tác giả đến người xem Trong tiếng Pháp, "Affiche" cũng mang ý nghĩa tương tự, thể hiện thông điệp qua từ ngữ và hình ảnh đồ họa Áp phích thường ngắn gọn, nổi bật và hấp dẫn, nhằm thu hút sự chú ý và tuyên truyền về sản phẩm, sự kiện, lòng yêu nước, hoặc các vấn đề xã hội.
Poster là một tác phẩm nghệ thuật có tính thẩm mỹ cao, được thiết kế để truyền đạt thông tin về sản phẩm, sự kiện hoặc vấn đề nào đó đến người xem.
- Các loại poster sử dụng trong dạy học lịch sử:
Poster thông tin tóm tắt (sơ đồ tư duy):
Poster được thiết kế để lưu trữ và sắp xếp thông tin theo thứ tự ưu tiên thông qua từ khoá và hình ảnh chủ đạo Mỗi từ khoá hoặc hình ảnh trong sơ đồ tư duy kích hoạt những ký ức cụ thể, tạo ra những suy nghĩ và ý tưởng mới, giúp người học có cái nhìn tổng quan về nội dung bài học Poster thông tin tóm tắt hoạt động như một bản đồ thông tin cho bộ não, giúp cải thiện khả năng lưu trữ và ghi nhớ thông tin lâu hơn.
Khi học theo phương pháp truyền thống, học sinh thường có tư thế buồn ngủ do chỉ sử dụng não trái, tập trung vào tư duy logic Tuy nhiên, việc áp dụng sơ đồ tư duy giúp kích thích cả hai bán cầu não, từ đó tăng cường khả năng tưởng tượng và hình ảnh, giúp học sinh hoạt động 100% công sức.
Poster thông tin tóm tắt bao gồm các thành phần chính như chủ đề, nhánh con, từ khóa, hình ảnh gợi nhớ, liên kết, màu sắc, kích cỡ hình ảnh và thông tin.
Poster truyền tải thông điệp: Đây là những poster chứa các câu danh ngôn và thông điệp khích lệ, tạo cảm hứng cho người khác Những poster này nhằm nhắc nhở con người, mang lại sức mạnh và niềm tin trong cuộc sống.
Poster truyện tranh là một công cụ giáo dục được thiết kế dưới dạng câu chuyện với 5-7 bức tranh hoặc nhiều hơn, tùy thuộc vào mục đích của giáo viên và nội dung kiến thức cần truyền tải.
Poster tuyên truyền (Propaganda Poster):
Poster thiết kế kết hợp hình ảnh, tranh vẽ và câu chữ để truyền tải thông điệp và nâng cao nhận thức cộng đồng về các vấn đề như bảo vệ môi trường, ngược đãi trẻ em, du lịch và bảo tồn di sản văn hóa Những poster này không chỉ cung cấp thông tin mà còn bao gồm thông tin liên lạc của tổ chức hoặc quỹ để khuyến khích sự tham gia đóng góp Các nhà thiết kế thường sử dụng hình ảnh bắt mắt và thông tin chi tiết, khiến loại poster này trở nên phổ biến ở khắp nơi.
1.2 Ý nghĩa, vai trò của việc xây dựng và sử dụng poster trong dạy học lịch sử
Lịch sử luôn gắn liền với con người, sự kiện, không gian và thời gian Việc học lịch sử giúp chúng ta hiểu những điều đã xảy ra trong quá khứ Để nắm bắt quá khứ, chúng ta không thể quan sát trực tiếp mà phải dựa vào tài liệu, dấu tích, đồ vật, hình ảnh, biểu đồ và sơ đồ để tái hiện bức tranh lịch sử.
Hiện nay, học sinh có thể học môn Lịch sử bằng hai cách: học thuộc lòng máy móc hoặc sử dụng poster và sơ đồ tư duy để nâng cao hiệu quả học tập Để đáp ứng mục tiêu giáo dục CT GDPT 2018, học sinh cần áp dụng nhiều hình thức học khác nhau, trong đó có việc sử dụng poster Việc hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng poster trong dạy học lịch sử là rất cần thiết, vì poster có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình dạy của giáo viên và học của học sinh.
Việc sử dụng poster lịch sử trong dạy học không chỉ nâng cao chất lượng bộ môn mà còn giúp giáo viên kết nối tri thức với học sinh Giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng và khai thác poster lịch sử, từ đó giúp các em chọn lọc kiến thức hiệu quả Đồng thời, việc này cũng tạo điều kiện cho giáo viên tổ chức các hoạt động học tập mới và ôn tập dễ dàng hơn.
Poster lịch sử hỗ trợ giáo viên trong việc tiếp cận tri thức mới một cách dễ dàng, giúp hình thành các biểu tượng trực quan về lịch sử Điều này không chỉ nâng cao năng suất làm việc của giáo viên mà còn giảm thiểu tính chất giảng dạy một chiều, thường được gọi là kiến thức “hàn lâm”.
Poster lịch sử cải thiện phương pháp giảng dạy của giáo viên và thay đổi cách học của học sinh Giáo viên tập trung vào học sinh, khuyến khích họ chủ động trong việc tiếp cận tri thức.
Poster lịch sử là công cụ trực quan quan trọng cho giáo viên, giúp cung cấp tri thức bổ sung khi sách giáo khoa chưa đề cập đầy đủ.
GV đã phát triển một trang online cho các bài tập của học sinh, tạo ra một kho dữ liệu phong phú với tính tương tác và khả năng chia sẻ cao.
Hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng poster khi dạy học chuyên đề “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá ở Việt Nam” lớp 10 THPT
2.1 Hướng dẫn học sinh xây dựng poster trong dạy học lịch sử ở trường THPT
2.1.1 Nguyên tắc xây dựng poster trong dạy học lịch sử ở trường THPT
Nguyên tắc đầu tiên trong thiết kế poster là gây chú ý bằng cách lựa chọn hình ảnh đồ họa đẹp và ấn tượng Việc sử dụng khoảng trống hợp lý cũng có thể tạo ra hiệu ứng thị giác độc đáo Hơn nữa, việc đặt một câu hỏi gây tò mò với kiểu chữ đậm sẽ giúp thu hút sự chú ý của người xem, khiến họ dừng lại và tập trung vào poster Thông thường, người xem không dành quá nhiều thời gian cho một tấm poster, vì vậy việc tạo ấn tượng ngay từ cái nhìn đầu tiên là rất quan trọng.
14 gian để quan sát sản phẩm nên cần truyền đạt thông tin một cách nhanh chóng và ấn tượng
Khi thiết kế poster, cần tránh việc sử dụng quá nhiều chữ Thay vào đó, hãy tập trung vào ý tưởng chính thông qua màu sắc và các yếu tố đồ họa Một poster hiệu quả nên đơn giản, vì vậy hãy sử dụng ít từ nhất có thể để truyền tải thông điệp.
“Đắt” không chỉ đơn thuần là giá trị cao mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, dễ dàng ghi dấu ấn trong tâm trí người đọc Học sinh có thể cung cấp thông tin chính xác và hướng dẫn người xem cách tìm kiếm thông tin chi tiết một cách dễ dàng hơn.
Sử dụng font chữ lớn là một cách hiệu quả để tạo dấu ấn cho thiết kế poster, nhưng cần tránh việc sử dụng quá nhiều loại font khác nhau để không gây lộn xộn Nên chọn các font chữ không chân (sans serif) để mang lại sự sáng tạo và mềm mại Tránh các font chữ quá cầu kỳ, vì chúng có thể gây rối mắt Cần chú ý đến khoảng cách dòng hợp lý để dễ nhìn, và các tiêu đề nên được thiết kế bằng những font chữ dễ đọc và nổi bật.
Thông tin trên poster cần được sắp xếp một cách hợp lý và dễ hiểu, với những thông tin quan trọng được đặt ở đầu Việc bố trí thông tin theo thứ tự từ quan trọng đến ít quan trọng hơn giúp người xem dễ dàng theo dõi từng phần của poster, tạo cảm giác chuyên nghiệp và cẩn thận cho thiết kế.
Lựa chọn màu sắc là yếu tố quan trọng trong thiết kế, vì nó ảnh hưởng đến cảm nhận và hiệu quả hình ảnh Hiểu biết về nguyên lý màu tương phản và màu bổ trợ giúp tạo ra sự hài hòa và thu hút Các tone màu cần được chọn lựa cẩn thận để hỗ trợ lẫn nhau, từ đó nâng cao chất lượng tổng thể của sản phẩm.
Trong thiết kế poster, sự đối xứng là yếu tố quan trọng cần chú ý, tránh làm cho một phần nào đó quá nặng thông tin Một cách đơn giản để đạt được sự cân bằng là chia thiết kế thành hai nửa và đánh giá tầm quan trọng của mỗi phần một cách đồng đều Bố cục thiết kế cần được xác định rõ ràng từ đầu để không bỏ sót thông tin Ví dụ, logo và tiêu đề nên được đặt ở phần trên cùng, trong khi tên chương trình và nội dung chính nằm ở giữa, và thông tin liên hệ có thể được bổ sung ở phần cuối của poster.
Thứ bảy, việc phá vỡ quy tắc trong thiết kế poster có thể dẫn đến những ý tưởng độc đáo và ấn tượng Sự sáng tạo không bị giới hạn giúp học sinh khám phá năng khiếu và định hướng nghề nghiệp trong tương lai.
Khi thiết kế poster lịch sử, học sinh cần đảm bảo rằng nội dung và thông tin được trình bày phải chính xác, trung thực và phản ánh đúng các sự kiện lịch sử.
2.1.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng các phần mềm trong xây dựng poster lịch sử
Trong thiết kế poster lịch sử có nhiều phần mềm chuẩn GV có thể hướng dẫn
HS tìm hiểu và thực hiện thiết kế poster đơn giản, đẹp và nhanh, chuyên nghiệp
Để tạo ra một tấm poster chất lượng, học sinh có thể sử dụng các phần mềm thiết kế chuyên dụng như Canva, Office 365, Photoshop, Illustrator, CorelDraw và Indesign Những phần mềm này được thiết kế để hỗ trợ quá trình thiết kế và in ấn, mang lại sự chuyên nghiệp cho sản phẩm cuối cùng.
Khi thiết kế poster, học sinh cần thu thập thông tin và nội dung lịch sử từ nhiều nguồn khác nhau như sách giáo khoa, thực địa, bảo tàng, di tích, nhân chứng và các trang web.
2.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng poster khi dạy học chuyên đề “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá ở Việt Nam” lớp 10 THPT
2.2.1 Sử dụng poster kết hợp với các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực
Phương pháp dạy học theo nhóm/dạy học hợp tác
Để giáo viên sử dụng poster hiệu quả trong dạy học lịch sử, cần kết hợp với phương pháp dạy học theo nhóm hoặc dạy học hợp tác Phương pháp này cho phép giáo viên tổ chức học tập trong các nhóm nhỏ, nơi học sinh thực hiện nhiệm vụ cụ thể trong thời gian nhất định Trong nhóm, dưới sự hướng dẫn của nhóm trưởng, học sinh kết hợp làm việc cá nhân, theo cặp và theo nhóm, chia sẻ kinh nghiệm và hợp tác để hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Trong dạy học theo nhóm, các thành viên được phân công luân phiên các nhiệm vụ như nhóm trưởng, thư ký và người quản lý thời gian, từ đó hình thành thói quen học tập hợp tác Phương pháp này khuyến khích sự phối hợp, chia sẻ và tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên trong việc giải quyết nhiệm vụ học tập một cách tích cực và hiệu quả Khi áp dụng phương pháp này, học sinh thể hiện được nhiều yếu tố quan trọng trong quá trình học tập.
Kết quả học tập của nhóm phụ thuộc tích cực vào sự hợp tác và chia sẻ giữa tất cả các thành viên Thành công của nhóm chỉ đạt được khi mỗi cá nhân đóng góp và làm việc cùng nhau, tạo ra kết quả tổng thể từ nỗ lực chung.
Mỗi cá nhân cần thể hiện trách nhiệm cá nhân bằng cách thực hiện phần việc được giao, góp phần vào kết quả chung của nhóm Sự phân công rõ ràng sẽ khuyến khích tất cả các thành viên tích cực hoàn thành nhiệm vụ, tránh tình trạng ỷ lại vào nhóm trưởng và thư ký.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM HƯỚNG DẪN HỌC SINH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG POSTER TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HOÁ Ở VIỆT NAM” LỚP 10
Thực nghiệm sư phạm nhằm thu thập thông tin về sự thay đổi trong số lượng và chất lượng nhận thức cũng như kết quả học tập của học sinh Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả dạy học của giáo viên trước và sau khi áp dụng phương pháp sử dụng poster trong giảng dạy chuyên đề 2 “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá ở Việt Nam” cho lớp 10 THPT.
Việc sử dụng poster lịch sử đã chứng minh tính hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đồng thời rèn luyện các kỹ năng và phát triển phẩm chất cho học sinh.
Thực nghiệm sư phạm là phương pháp được dùng để tôi kiểm nghiệm lại đề tài trong quá trình áp dụng
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành để so sánh kết quả giữa nhóm thực nghiệm, áp dụng đề tài, và nhóm đối chứng, không áp dụng Để tăng tính thuyết phục, tôi đã đổi vai trò giữa hai nhóm lớp, cho phép nhóm thực nghiệm trở thành nhóm đối chứng và ngược lại.
Trong năm học 2022-2023, tôi đã tiến hành thực nghiệm tại một số lớp của các trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, THPT Phan Đăng Lưu, THPT Thanh Chương 3, THPT Yên Thành 3 và THPT Cát Ngạn, nơi đã áp dụng sáng kiến để xử lý kết quả.
- Phương pháp điều tra, so sánh, đối chứng trong đó mỗi trường tôi chọn 1 lớp đối chứng và 1 lớp thực nghiệm
Phương pháp quan sát trong việc tổ chức hướng dẫn học sinh học trên lớp và dự giờ đồng nghiệp là rất quan trọng Bên cạnh đó, việc sử dụng phương pháp thống kê, làm bài kiểm tra và thi chọn học sinh giỏi cũng đóng góp vào quá trình đánh giá hiệu quả giảng dạy Thêm vào đó, phương pháp phỏng vấn giáo viên và học sinh giúp thu thập thông tin quý giá về trải nghiệm học tập và giảng dạy.
3.4 Kết quả xử lý thực nghiệm
Sau khi áp dụng đề tài vào thực nghiệm giảng dạy, chúng tôi đã tiến hành khảo sát học sinh ở hai lớp khối 10 chuyên đề và thu được kết quả đáng chú ý (Phụ lục 2)
Qua phân tích kết quả khảo sát tôi nhận thấy:
So sánh giữa lớp sử dụng phương pháp đề tài và lớp không sử dụng cho thấy rằng lớp áp dụng phương pháp này có tỷ lệ học sinh thích học và phát triển kỹ năng cao hơn Dữ liệu và phỏng vấn cho thấy học sinh trong lớp sử dụng phương pháp đề tài cảm thấy dễ nắm bài học hơn Điều này nhờ vào việc giáo viên hướng dẫn sử dụng poster lịch sử, giúp học sinh khai thác kiến thức và tạo ra sản phẩm một cách dễ dàng Poster lịch sử được xây dựng với hình ảnh, bảng biểu, lược đồ và thông tin phong phú, màu sắc bắt mắt, kích thích hứng thú học tập Kiến thức lịch sử đa dạng và phức tạp, do đó việc xây dựng poster là cần thiết để thu hút người học.
54 sử gồm tranh ảnh trực quan, sơ đồ tư duy, các câu Slogan phù hợp sẽ tạo sự hấp dẫn trong quá trình học tập bộ môn Lịch sử
Poster lịch sử giúp học sinh hình dung sống động về quá khứ qua những bức tranh tả thực, từ đó hình thành những đánh giá và cảm nhận riêng Việc khai thác poster đòi hỏi học sinh tiếp cận thông tin đa dạng, giúp đánh giá khách quan và toàn diện về lịch sử, đồng thời hình thành thế giới quan khoa học và lòng đam mê Học sinh cần rèn luyện kỹ năng tìm kiếm, xử lý thông tin, báo cáo, thuyết trình, làm việc nhóm và thực địa, từ đó phát triển năng lực tìm hiểu và tư duy lịch sử Qua quá trình này, nhiều phẩm chất như yêu quê hương, nhân ái, chăm chỉ và trung thực được hình thành, cùng với trách nhiệm trong việc hoàn thành sản phẩm.
Qua số liệu ở bảng 1 (Phụ lục 2) cho thấy:
Tại các trường THPT Phan Đăng Lưu, THPT Nguyễn Sỹ Sách, THPT Thanh Chương 3, THPT Yên Thành 3, và THPT Cát Ngạn, kết quả học tập khả quan hơn ở các lớp thực nghiệm áp dụng biện pháp sử dụng poster lịch sử Trong khi các lớp đối chứng không sử dụng phương pháp này cho thấy sự nắm bài không chắc chắn và thái độ nhàm chán, các lớp thực nghiệm lại thể hiện sự chủ động, hứng thú và phát triển kỹ năng Sự thành công này đến từ việc nhà trường chỉ đạo giáo viên áp dụng phương pháp dạy học đổi mới và tích cực, cùng với sự tham gia của ban giám hiệu trong việc dự giờ, góp ý và động viên giáo viên.
Qua số liệu ở bảng 1 (Phụ lục 2) cho thấy điểm giống nhau giữa các trường ở các lớp thực nghiệm kết quả đều có sự chuyển biến rõ rệt
Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt là trong dạy học chuyên đề 2, là áp dụng đề tài sử dụng poster lịch kết hợp với các kỹ thuật dạy học khác, như được thể hiện trong số liệu ở bảng 1.
Theo khảo sát, 100% học sinh mong muốn sử dụng poster lịch sử trong dạy và học Tất cả học sinh đều nhận định rằng poster lịch sử do giáo viên hướng dẫn xây dựng và cách sử dụng trong chuyên đề 2 của đề tài sáng kiến kinh nghiệm rất dễ sử dụng và mang lại hiệu quả cao trong quá trình dạy - học.
HS đã tích cực tham gia vào việc khám phá tri thức lịch sử thông qua việc sử dụng poster trong giảng dạy Điều này đã tạo ra sự hứng thú cho học sinh, khuyến khích các em tìm tòi và khám phá kiến thức lịch sử Các em cũng mạnh dạn bày tỏ suy nghĩ và quan điểm của mình.
Học sinh đã áp dụng kiến thức vào thực tiễn và giải quyết các vấn đề trong cuộc sống Tinh thần tự học và thái độ học tập của các em được nâng cao, giúp các em không chỉ hiểu sâu về kiến thức mà còn trang bị các kỹ năng sống như thiết kế, báo cáo poster, và kỹ năng nhận xét, đánh giá.
Qua thời gian, chất lượng học tập môn lịch sử tại trường tôi và trường bạn đã được cải thiện rõ rệt, điều này được thể hiện qua thái độ học tập tích cực của các em học sinh.
Hầu hết các giáo viên tham gia đề tài này đều nhận thấy tính hiệu quả rõ rệt, do đó họ đồng thuận cao về việc tiếp tục áp dụng và mở rộng đề tài này.
