PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thời gian và địa điểm nghiên cứu
₋ Địa điểm nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành tại hai xã Vũ Linh và Phúc An huyện Yên Bình tỉnh Yên Bái
₋ Thời gian nghiên cứu: Thời gian nghiên cứu dự kiến từ tháng 4/2021 – tháng 12/2021.
Đối tượng nghiên cứu
₋ Người dân (≥18 tuổi) tại hai xã Vũ Linh và Phúc An huyện Yên Bình tỉnh Yên Bái
Chúng tôi đã chọn hộ gia đình tại hai xã Vũ Linh và Phúc An để tham gia nghiên cứu Mỗi hộ gia đình được chọn sẽ có một người đại diện tham gia phỏng vấn, và người này phải là người nội trợ chính trong gia đình.
Người dân có vấn đề về sức khỏe tâm thần không thể hiểu và trả lời các câu hỏi liên quan đến việc tiêu thụ cá sống hoặc gỏi cá trong hộ gia đình.
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu định lượng đánh giá nguy cơ sức khỏe cộng đồng từ cá nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis, áp dụng khung đánh giá định lượng nguy cơ vi sinh vật (QMRA) cho thực phẩm và nước uống Phân tích mối nguy xảy ra trong giai đoạn tiêu dùng cá tại bếp ăn hộ gia đình, đặc biệt là khi ăn gỏi cá hoặc cá chưa được nấu chín.
Kỹ thuật đánh giá gồm 4 bước:
2.3.1 Xác định yếu tố nguy cơ vi sinh vật
Xác định yếu tố nguy cơ là bước khởi đầu quan trọng trong việc đánh giá định lượng nguy cơ vi sinh vật Quá trình này bao gồm việc mô tả các đặc điểm sinh học, đặc điểm dịch tễ học, khả năng gây bệnh, tác hại của bệnh, và các biện pháp phòng ngừa bệnh.
HUPH trong nghiên cứu này được xác định và mô tả là sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis (Chi tiết xem thêm tại phần 1.2 trang 5 - Tổng quan tài liệu)
2.3.2 Phân tích liều – đáp ứng
Phân tích liều – đáp ứng giúp xác định khả năng nhiễm vi sinh vật liên quan đến liều lượng vi sinh vật xâm nhập vào cơ thể qua các hình thức phơi nhiễm khác nhau Nghiên cứu này áp dụng mô hình liều – đáp ứng hàm số mũ để đánh giá mối quan hệ giữa lượng ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis và khả năng nhiễm bệnh của cá thể phơi nhiễm Mô hình này được thể hiện bằng công thức hàm số mũ.
Pinf = 1 – exp(-rd) Trong đó:
Pinf: Nguy cơ nhiễm do một lần phơi nhiễm với yếu tố nguy cơ r: Hệ số lây nhiễm d: Liều nhiễm
Năm 2012, Thomas Fürst và cộng sự đã thực hiện một nghiên cứu tổng quan về gánh nặng toàn cầu của bệnh sán lá truyền qua thực phẩm, trong đó tổng hợp hệ số lây nhiễm của sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis từ các báo cáo điều tra toàn quốc của một số nước Châu Á Nghiên cứu cũng đề cập đến hệ số lây nhiễm sán lá gan nhỏ tại Việt Nam, với giá trị r = 1,467, được trích từ báo cáo của WHO vào năm 1995.
2.3.3 Đánh giá phơi nhiễm Đối với ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis trên cá con đường phơi nhiễm chủ yếu là qua ăn uống (cụ thể là do ăn gỏi cá hoặc cá chưa được nấu chín kỹ) Mức tiêu thụ cá của người dân bao gồm lượng tiêu thụ cá dưới dạng gỏi cá hoặc cá chưa nấu chín một người/ngày (ngày có ăn gỏi cá/cá chưa nấu chín kỹ) và tần suất ăn gỏi cá và cá chưa nấu chín kỹ của một người tính theo năm Kết quả điều tra mức tiêu thụ cá là một cấu phần để xác định liều nhiễm với yếu tố nguy cơ của cá thể
Liều phơi nhiễm phụ thuộc vào sự phân bố, cường độ của ấu trùng sán lá gan nhỏ
Clonorchis sinensis có thể xuất hiện trong gỏi cá hoặc cá chưa nấu chín kỹ, với tần suất và lượng sử dụng cá dưới dạng này của người dân Công thức tính liều nhiễm được mô tả là: d = à x m.
Khối lượng thực phẩm tiêu thụ trong một lần phơi nhiễm, hay mức tiêu thụ gỏi cá hoặc cá chưa nấu chín, được xác định dựa trên lượng gỏi cá hoặc cá chưa nấu chín trung bình mà một người ăn trong một ngày.
Tần suất và lượng tiêu thụ cá sống hoặc cá gỏi của người dân được xác định thông qua cuộc điều tra cắt ngang về thói quen tiêu thụ cá trong các hộ gia đình.
₊ à: Cường độ ấu trựng sỏn lỏ gan nhỏ trong 1 đơn vị khối lượng thực phẩm
Việc xác định cường độ ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis trên cá là một yếu tố quan trọng trong việc đánh giá mức độ phơi nhiễm Cường độ ấu trùng sán lá gan nhỏ cần được chú trọng để hiểu rõ hơn về tác động của chúng đối với sức khỏe.
Cường độ nhiễm ấu trùng Clonorchis sinensis trên cá được tham khảo từ nghiên cứu của Bùi Ngọc Thanh và cộng sự năm 2017, như đã trình bày trong phần 1.7 trang 18 của tổng quan tài liệu.
Nguy cơ trong phạm vi của nghiên cứu là nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ
Clonorchis sinensis là loại sán lá gan nhỏ mà con người có thể nhiễm phải do ăn gỏi cá hoặc cá chưa được nấu chín kỹ Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán này được xác định dựa trên nguy cơ cho một lần phơi nhiễm và nguy cơ cho nhiều lần phơi nhiễm trong một năm.
Mẫu và phương pháp chọn mẫu (Áp dụng cho nghiên cứu điều tra cắt
về tình hình tiêu thụ cá của người dân)
2.4.1 Cỡ mẫu: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu 1 tỷ lệ ta có:
Trong đó: n: Cỡ mẫu a: Chọn mức ý nghĩa thống kê 95%, có α = 0,05
Z: Hệ số tin cậy, với α = 0,05 độ tin cậy là 95%, tra bảng ta có Z = 1,96 p: Tỉ lệ người dân có thói quen ăn gỏi cá được tham khảo từ nghiên cứu của Nguyễn Văn Đề thực hiện năm 2009 tại tỉnh Nam Định là 77,8% => p = 0,778 d: Sai số tuyệt đối (lấy d=0,06)
Số lượng mẫu tính toán là 185 mẫu, và cần thêm 20% mẫu dự phòng cho các hộ gia đình từ chối tham gia phỏng vấn Do đó, cỡ mẫu tối thiểu cần thiết cho nghiên cứu là 222 hộ gia đình.
₋ Bước 1: Chọn hộ gia đình Hộ gia đình được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn 2 giai đoạn
Giai đoạn 1 bao gồm việc lựa chọn thôn từ danh sách do Uỷ ban nhân dân huyện Yên Bình cung cấp, sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn Danh sách các thôn tại hai xã nghiên cứu được lập theo thứ tự từ xã Vũ Linh đến xã Phúc An, và từ đó, 11 thôn sẽ được chọn ra trong tổng số 22 thôn của hai xã này.
Giai đoạn 2 bao gồm việc lựa chọn hộ gia đình từ các thôn đã được chọn thông qua phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn Mỗi thôn sẽ chọn 20 hộ gia đình dựa trên danh sách do trưởng thôn cung cấp.
Bước 2 trong quy trình nghiên cứu là lựa chọn đối tượng phỏng vấn Mỗi hộ gia đình được chọn sẽ có một người đại diện được phỏng vấn, người này phải là người chịu trách nhiệm nấu ăn chính, có sức khỏe tâm thần ổn định và có khả năng hiểu cũng như trả lời các câu hỏi phỏng vấn.
Công cụ thu thập số liệu
Nghiên cứu tình hình tiêu thụ gỏi cá và cá chưa nấu chín kỹ của người dân được thực hiện thông qua phiếu tự điền, dựa trên phương pháp điều tra khẩu phần bán định lượng Thông tin thu thập bao gồm tần suất ăn gỏi cá và các món cá tái của cộng đồng.
HUPH được theo dõi theo ngày, tuần hoặc tháng, bao gồm khối lượng cá đã mua hoặc đánh bắt, khối lượng cá đã chế biến thành gỏi hoặc thức ăn tái, số người tham gia bữa ăn và khối lượng cá ăn còn thừa.
Bộ câu hỏi điều tra tần suất tiêu thụ gỏi cá hoặc cá chưa nấu chín sẽ được thử nghiệm hai lần Sau khi hoàn tất thử nghiệm, nội dung bộ câu hỏi sẽ được chỉnh sửa để phù hợp, trở thành bộ câu hỏi chính thức dùng để thu thập số liệu.
Bảng 2 Biến số sử dụng trong nghiên cứu
TT Biến số Định nghĩa biến Phân loại
Tuổi dương lịch của đối tượng, được tính bằng năm phỏng vấn trừ đi năm sinh của đối tượng theo thẻ căn cước công dân hoặc CMND
2 Giới tính Giới tính của đối tượng phỏng vấn (nam/nữ) Nhị phân Phát vấn
3 Dân tộc Đối tượng thuộc dân tộc nào Định danh Phát vấn
Nghề nghiệp mang lại thu nhập chính cho bệnh nhân trong 12 tháng trước khi chẩn đoán xác định mắc ung thư Định danh Phát vấn
5 Trình độ học vấn Bậc học cao nhất mà bệnh nhân tham gia đã hoàn thành Thứ bậc Phát vấn
Lượng cá đã mua Là khối lượng cá đã mua ở mỗi lần mua riêng lẻ Đơn vị tính là lạng
Lượng cá đã đánh bắt
Là khối lượng cá đã đánh bắt ở mỗi lần mua riêng lẻ Đơn vị tính là lạng
Lượng cá đã nấu Là khối lượng cá của lần mua hoặc đánh bắt tương ứng đã được chế biến dưới dạng gỏi hoặc thức ăn dạng tái
Lượng người đã ăn Số người ngồi tham gia trong bữa ăn (dù có ăn gỏi hoặc thức ăn tái chế biến từ cá hay không)
10 Lượng cá còn thừa Khối lượng cá còn thừa lại sau bữa ăn tương ứng
Phương pháp thu thập số liệu
Công cụ thu thập thông tin trong nghiên cứu là bộ câu hỏi phỏng vấn tự điền, được thiết kế dựa trên phương pháp điều tra khẩu phần bán định lượng Người tham gia sẽ được yêu cầu ghi chép thông tin trong 7 ngày liên tiếp về số lần sử dụng gỏi cá và các món cá tái Thông qua việc điều tra theo tuần, tháng và khối lượng tiêu thụ gỏi cá trong các buổi liên hoan, điều tra viên sẽ hướng dẫn người tham gia nhớ lại và điền thông tin vào phiếu.
₋ Phương pháp thu thập: Phát vấn trực tiếp tại hộ gia đình
Các điều tra viên được tuyển chọn sẽ tham gia khóa tập huấn để nắm vững nội dung điều tra, bao gồm cả lý thuyết và thực hành tại thực địa.
Nghiên cứu viên sẽ trình bày mục đích nghiên cứu và hướng dẫn cách trả lời bộ câu hỏi cho người tham gia Sau khi hoàn thành, điều tra viên sẽ kiểm tra thông tin trong phiếu trả lời Nếu có thông tin thiếu, điều tra viên sẽ yêu cầu người tham gia bổ sung Tất cả phiếu trả lời đều được bảo mật.
Giám sát thu thập thông tin là một bước quan trọng trong quy trình nghiên cứu Sau mỗi buổi phỏng vấn, điều tra viên nộp phiếu điều tra cho nghiên cứu viên để kiểm tra và quản lý về số lượng cũng như chất lượng Nghiên cứu viên sẽ tiến hành kiểm tra 100% số phiếu thu được hàng ngày, và nếu phát hiện thiếu sót, sẽ yêu cầu bổ sung và hoàn chỉnh thông tin.
Các phiếu phát vấn được xem là hợp lệ khi người tham gia trả lời đầy đủ tất cả các câu hỏi và mỗi câu hỏi chỉ được chọn một đáp án duy nhất.
Sai số và biện pháp kiểm soát sai số
Bảng 3 Sai số và biện pháp kiểm soát sai số
Loại sai số Nguyên nhân Biện pháp khắc phục
Sai số thông tin Đối tượng cố tình trả lời sai do không muốn cung cấp thông tin
Bộ câu hỏi được thử nghiệm và điều chỉnh trước khi điều tra
Có hướng dẫn điền phiếu cụ thể và giải thích các thuật ngữ mới
Do người nhập liệu: nhìn nhầm, nhập sai, không chú ý tới bước chuyển trong quá trình nhập
Tập huấn kỹ càng cho nhập liệu viên
Xây dựng những ràng buộc cho phần mềm nhập liệu Epidata tương ứng với câu hỏi
Kiểm tra ngẫu nhiên phiếu đã nhập với phần nhập trên phần mềm Epidata
Sai số nhớ lại Do đối tượng nhớ nhầm nên trả lời sai câu hỏi
Giới hạn khoảng thời gian trong các câu hỏi về hành vi để hạn chế sai số nhớ lại
Sai số hệ thống Do cách chọn chủ đích những người nội trợ chính trong gia đình tham gia vào nghiên cứu
Lựa chọn đa dạng đối tượng tham gia vào nghiên cứu
Xử lý và phân tích số liệu
2.8.1 Phân tích số liệu phơi nhiễm
Dữ liệu về tần suất tiêu thụ gỏi cá và cá chưa nấu chín được nhập và làm sạch bằng phần mềm Epidata 3.1, sau đó phân tích bằng SPSS 20.0 Thống kê mô tả được áp dụng để phân tích khối lượng tiêu thụ gỏi cá và các món cá tái của người dân theo ngày, tuần hoặc tháng, đồng thời mô tả các đặc điểm nhân khẩu học như tuổi, giới, dân tộc, nghề nghiệp và trình độ học vấn của đối tượng nghiên cứu.
Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis được tính toán bằng phương pháp xác suất và mô phỏng Monte Carlo, với 10.000 lần hoán vị giá trị nguy cơ Nghiên cứu xác định xác suất xảy ra nguy cơ nhiễm dựa trên liều nhiễm (d) và tần suất phơi nhiễm (n), đồng thời cung cấp khoảng tin cậy 90% cho giá trị nguy cơ.
Đạo đức nghiên cứu
Nghiên cứu chỉ được thực hiện sau khi được Hội đồng đạo đức trường Đại học Y tế công cộng phê duyệt Tất cả các đối tượng tham gia đều được cung cấp đầy đủ thông tin về mục đích và nội dung nghiên cứu để tự nguyện tham gia và cung cấp thông tin chính xác Thông tin cá nhân của đối tượng sẽ được bảo mật, và mọi từ chối trả lời đều được chấp nhận Chúng tôi cam kết rằng kết quả nghiên cứu sẽ chính xác, khách quan, không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào vì lợi ích tài chính hay cá nhân Kết quả nghiên cứu nhằm phục vụ cho y học và sức khỏe cộng đồng HUPH
DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Bảng 4 Đặc điểm nhân khẩu học của đối tượng nghiên cứu Đặc điểm Tần số (n) Tỷ lệ (%)
Cán bộ, công nhân viên chức
Nghề tự do Đánh bắt cá
Cấp III Đại học, cao đẳng
3.2 Thực trạng tiêu thụ gỏi cá sống của người dân
Bảng 5 Tình hình tiêu thụ gỏi cá của người dân tại địa bàn nghiên cứu
Thời gian Khối lượng tiêu thụ gỏi cá
Trung bình Độ lệch chuẩn (SD)
Bảng 6 Tình hình tiêu thụ gỏi cá của người dân theo giới tính
Giới tính Khối lượng tiêu thụ gỏi cá
Trung bình Độ lệch chuẩn (SD)
Bảng 7 Tình hình tiêu thụ gỏi cá của người dân theo nhóm tuổi
Nhóm tuổi Khối lượng tiêu thụ gỏi cá
Trung bình Độ lệch chuẩn (SD)
Bảng 8 Tình hình tiêu thụ gỏi cá của người dân theo nghề nghiệp
Nghề nghiệp Khối lượng tiêu thụ gỏi cá
Trung bình Độ lệch chuẩn (SD)
Cán bộ, công nhân viên chức
Nghề tự do Đánh bắt cá
Bảng 9 Tình hình tiêu thụ gỏi cá của người dân theo trình độ học vấn
Nghề nghiệp Khối lượng tiêu thụ gỏi cá
Trung bình Độ lệch chuẩn (SD)
Cấp III Đại học, cao đẳng
3.3 Nguy cơ nhiễm sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis
Bảng 10 Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis từ cá cho một lần phơi nhiễm
STT Các hình thức tiêu thụ cá
Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis η P (%) KTC
2 Cá chưa nấu chín ký (cá tái) η:Nguy cơ nhiễm trung bình, P: Xác xuất xảy ra nguy cơ η
Bảng 11 Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis từ cá trong một năm
STT Các hình thức tiêu thụ cá
Nguy cơ nhiễm ấu trùng sán lá gan nhỏ Clonorchis sinensis η P (%) KTC
2 Cá chưa nấu chín ký (cá tái) η:Nguy cơ nhiễm trung bình, P: Xác xuất xảy ra nguy cơ η
DỰ KIẾN BÀN LUẬN
4.1 Thực trạng tiêu thụ gỏi cá sống của người dân
4.2 Nguy cơ nhiễm sán lá gan nhỏ của người dân
DỰ KIẾN KẾT LUẬN
5.1 Thực trạng tiêu thụ gỏi cá sống của người dân
5.2 Nguy cơ nhiễm sán lá gan nhỏ của người dân
