ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu
2.1.1 Đối tượng nghiên cứu định lượng
Là người bệnh từ 18 tuổi trở lên đang điều trị ngoại trú và có hồ sơ bệnh án điều trị ngoại trú tăng huyết áp
2.1.2 Đối tượng nghiên cứu định tính
- Bác sĩ, điều dưỡng phụ trách quản lý điều trị THA tại Khoa khám bệnh
- Giám đốc Trung tâm y tế thành phố Hòa Bình
- Người bệnh THA đang điều trị ngoại trú tại Khoa khám bệnh Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình
2.1.3 Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ đối tượng Tiêu chuẩn lựa chọn
- Người bệnh từ 18 tuổi trở lên có chẩn đoán THA
- Đang được điều trị ngoại trú tại Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình
- Có khả năng trả lời phỏng vấn và đồng ý tham gia nghiên cứu
- Người bệnh không có khả năng hoặc không đủ minh mẫn để trả lời phỏng vấn (người khuyết tật câm, điếc, người bị bệnh tâm thần, mất trí nhớ…)
Thời gian và địa điểm nghiên cứu
Số liệu của nghiên cứu được thu thập từ tháng 1/2019 đến tháng 7/2019 tại Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu cắt ngang kết hợp cả phương pháp định lượng và định tính nhằm đạt được các mục tiêu nghiên cứu Phương pháp định lượng được sử dụng để đáp ứng mục tiêu 1 và mục tiêu 2, trong khi phương pháp định tính hỗ trợ cho mục tiêu 2.
2.3.2 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
Mẫu nghiên cứu bao gồm 300 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên mắc bệnh tăng huyết áp, được chọn từ hồ sơ bệnh án điều trị ngoại trú tại Khoa Khám bệnh của Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình trong năm 2019.
Nghiên cứu định tính trong lĩnh vực y tế tập trung vào những người cung cấp dịch vụ y tế, với đối tượng nghiên cứu là những cá nhân có khả năng cung cấp thông tin quan trọng và cần thiết.
- 01 Bác sĩ, 01 điều dưỡng phụ trách điều trị THA của Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình
Giám đốc Trung tâm Y tế thành phố Hòa Bình đã chọn 6 bệnh nhân tuân thủ điều trị tốt và 6 bệnh nhân tuân thủ điều trị không tốt, chia thành 2 nhóm để thảo luận Việc lựa chọn người tham gia được thực hiện sau khi phân tích số liệu định lượng nhằm xác định các tiêu chí cần thiết Danh sách bệnh nhân điều trị ngoại trú tại Trung tâm, bao gồm số điện thoại liên lạc, được sử dụng để hẹn gặp những người thuộc hai nhóm này trong buổi tái khám tiếp theo để tiến hành thảo luận nhóm.
Biến số, chỉ số và chủ đề nghiên cứu
Các biến số đánh giá định lượng tuân thủ điều trị của người bệnh THA và các yếu tố liên quan được chia thành các nhóm như sau:
- Thông tin chung về người bệnh (Phần 1, bảng 3, phụ lục 1): Gồm 10 mục
- Thông tin về bệnh THA của ĐTNC (Phần 2, bảng 3, phụ lục 1): Gồm 9 mục
- Kiến thức về bệnh và chế độ chế độ điều trị THA của ĐTNC (Phần 3, bảng
- Tuân thủ điều trị tăng huyết áp bao gồm 19 mục (Theo Phụ lục 1), trong đó: + Tuân thủ điều trị thuốc hạ huyết áp (Bảng 1, phụ lục 1): Gồm 8 mục
+ Tuân thủ thay đổi lối sống (Bảng 2, phụ lục 1): Gồm 11 mục
2.4.2 Chủ đề nghiên cứu định tính
- Đối với mục tiêu 2: Xác định một số yếu tố liên quan đến tuân thủ điều trị của đối tượng nghiên cứu:
Yếu tố cá nhân ảnh hưởng đến việc tuân thủ điều trị bệnh tăng huyết áp (THA) bao gồm nhiều lý do Người bệnh thường không theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà, không thực hiện chế độ ăn uống theo khuyến cáo, và không duy trì thói quen tập thể dục Bên cạnh đó, việc không từ bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia cũng là những nguyên nhân chính dẫn đến sự thiếu tuân thủ trong điều trị.
Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị của bệnh nhân bao gồm sự sẵn có và tính đều đặn của thuốc thiết yếu, các biện pháp nhắc nhở điều trị từ các trung tâm y tế, cũng như tác động từ môi trường sống và gia đình.
Các khái niệm, tiêu chuẩn đánh giá dùng cho nghiên cứu
2.5.1 Khái niệm tuân thủ điều trị THA
Theo khuyến nghị của Bộ Y tế trong “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp năm 2010”, việc tuân thủ điều trị tăng huyết áp bao gồm việc sử dụng thuốc đúng cách và thực hiện các biện pháp thay đổi lối sống Cụ thể, cần hạn chế ăn mặn và chất béo, giảm tiêu thụ rượu/bia, không hút thuốc lá/thuốc lào, tập thể dục thường xuyên, và đo ghi chỉ số huyết áp từ 5 đến 7 lần mỗi tuần.
Tuân thủ điều trị thuốc là việc sử dụng đều đặn tất cả các loại thuốc được bác sĩ kê đơn theo đúng hướng dẫn, ngay cả khi huyết áp đã trở về mức bình thường Người bệnh không nên tự ý thay đổi thuốc và liều lượng để đảm bảo hiệu quả điều trị tốt nhất.
Tuân thủ các biện pháp thay đổi lối sống:
Để cải thiện sức khỏe, cần thay đổi chế độ ăn uống bằng cách hạn chế thực phẩm mặn và chứa nhiều cholesterol, acid béo no Nên ưu tiên các thực phẩm giàu kali và tăng cường tiêu thụ rau củ quả tươi.
Hạn chế uống rượu và bia là rất quan trọng cho sức khỏe, với khuyến nghị không vượt quá 3 cốc tiêu chuẩn mỗi ngày đối với nam và 2 cốc đối với nữ Tổng lượng tiêu thụ nên dưới 14 cốc tiêu chuẩn mỗi tuần cho nam và 9 cốc cho nữ Một cốc tiêu chuẩn tương đương với 330ml bia, 120ml rượu vang hoặc 30ml rượu mạnh.
- Không hút thuốc lá/thuốc lào
Chế độ tập luyện thể dục nên bao gồm việc luyện tập hoặc đi bộ thường xuyên với cường độ vừa phải từ 5 đến 7 lần mỗi tuần, mỗi lần kéo dài khoảng 30 đến 60 phút Tuy nhiên, mức độ tập luyện cần được điều chỉnh dựa trên tình trạng sức khỏe của bệnh nhân; nếu huyết áp chưa được kiểm soát, nên hoãn việc tập thể dục cho đến khi huyết áp ổn định.
- Theo dõi huyết áp: đo và ghi lại chỉ số huyết áp thường xuyên (5 – 7 lần/tuần) vào sổ theo dõi của người bệnh THA [2]
2.5.2 Các tiêu chuẩn đánh giá dùng trong nghiên cứu
Tiêu chuẩn đánh giá tuân thủ điều trị THA
Theo khuyến nghị của Bộ Y tế trong “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp năm 2010”, việc tuân thủ điều trị tăng huyết áp bao gồm cả việc sử dụng thuốc và thay đổi lối sống Người bệnh được coi là tuân thủ điều trị khi đáp ứng đồng thời cả hai yếu tố này.
Tiêu chuẩn đánh giá tuân thủ điều trị thuốc hạ áp
Thang đo của Morisky và cộng sự (2008) bao gồm 8 mục, mỗi mục trả lời đúng được 1 điểm, tối đa là 8 điểm, được sử dụng để đo lường tuân thủ điều trị (TTĐT) với thuốc hạ huyết áp Người bệnh được coi là tuân thủ điều trị khi đạt trên 75% số điểm, tức là trên 6 điểm (tương đương với việc trả lời đúng hơn 6 câu) Ngược lại, người bệnh không tuân thủ điều trị khi đạt từ 75% số điểm trở xuống, tức là 6 điểm hoặc ít hơn (tương đương với việc trả lời đúng 6 câu hoặc ít hơn) Mỗi câu trả lời không đúng sẽ không được tính điểm.
Tiêu chuẩn đánh giá thay đổi lối sống
Nghiên cứu này đánh giá sự thay đổi lối sống của bệnh nhân thông qua việc phân loại thành hai mức độ: tuân thủ và không tuân thủ điều trị Các câu hỏi khảo sát được sử dụng từ E1 đến E10, như đã trình bày trong phụ lục 2, nhằm thu thập thông tin chi tiết về tuân thủ điều trị.
Bài viết đề cập đến việc chấm điểm cho các câu hỏi trắc nghiệm, trong đó mỗi câu hỏi có thể có nhiều lựa chọn hoặc chỉ một lựa chọn Mỗi câu trả lời đúng sẽ được 1 điểm, trong khi câu trả lời sai sẽ không được tính điểm Điểm số sẽ phản ánh mức độ tuân thủ hoặc không tuân thủ các nội dung liên quan đến việc thay đổi lối sống Chi tiết về cách tính điểm được tóm tắt trong bảng 2.1.
Tổng số câu trả lời đúng là 7, tương ứng với tổng điểm 7 Để được coi là tuân thủ, người bệnh cần đạt từ 70% số điểm trở lên, tức là ≥ 5 điểm.
5 điểm (tương đương trả lời đúng được ≥ 5 câu, dưới 70% số điểm, tức là < 5 điểm là không tuân thủ (tương đương trả lời đúng < 5 câu)
Bảng 2.1 Tiêu chuẩn đánh giá tuân thủ thay đổi lối sống
Câu trả lời đúng Điểm
E1 Nếu chọn 1,2,3,4 và không chọn 5 1
E3 Chọn 1 hoặc 2 và không chọn 3 1
E4 Chọn 1 hoặc 2 và không chọn 3 1
Tiêu chuẩn đánh giá kiến thức về bệnh và chế độ điều trị THA
Nghiên cứu này dựa trên các nghiên cứu KAP và đánh giá tuân thủ điều trị THA trước đó, nhằm đánh giá kiến thức của người bệnh về bệnh và chế độ điều trị THA thông qua 10 câu hỏi từ F1 đến F10 Mỗi câu trả lời đúng được tính 1 điểm, với tổng điểm tối đa là 10 Người bệnh được coi là có kiến thức đạt yêu cầu khi đạt từ 7 điểm trở lên (tương đương với việc trả lời đúng từ 7/10 câu), trong khi đó, nếu điểm dưới 7, người bệnh sẽ được xem là không đạt.
Công cụ, kỹ thuật thu thập số liệu
2.6.1 Công cụ thu thập số liệu
Công cụ thu thập số liệu định lượng được sử dụng trong nghiên cứu này là bộ câu hỏi phỏng vấn có cấu trúc, được thiết kế dựa trên các bộ công cụ từ những nghiên cứu trước đó và điều chỉnh cho phù hợp với thực tế Bộ câu hỏi bao gồm các mục thông tin quan trọng như: thông tin chung, thông tin về bệnh tăng huyết áp (THA) của đối tượng nghiên cứu, thông tin về việc tìm kiếm và sử dụng dịch vụ y tế cũng như điều trị THA, tuân thủ điều trị thuốc THA, tuân thủ các biện pháp thay đổi lối sống, và kiến thức của đối tượng nghiên cứu về chế độ điều trị THA.
Bộ câu hỏi được thử nghiệm trên 10 người và được chỉnh sửa hoàn thiện
Công cụ thu thập số liệu định tính bao gồm hướng dẫn phỏng vấn sâu dành cho nhân viên y tế và thảo luận nhóm dành cho người bệnh, nhằm tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ điều trị tăng huyết áp của bệnh nhân.
2.6.2 Kỹ thuật thu thập số liệu
Dữ liệu định lượng được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp bệnh nhân mắc tăng huyết áp (THA) bằng bộ câu hỏi đã được thiết kế sẵn Thông tin lâm sàng và cận lâm sàng được lấy từ hồ sơ bệnh án điều trị ngoại trú tại Khoa khám bệnh.
Quy trình thu thập thông tin định lượng từ người bệnh bắt đầu sau khi họ hoàn tất các bước thăm khám, kê đơn, tư vấn và nhận thuốc Nghiên cứu viên sẽ mời người bệnh tham gia phỏng vấn tại phòng hành chính của khoa Khám bệnh, sử dụng bộ câu hỏi đã được thiết kế sẵn để thu thập dữ liệu.
Số liệu định tính được thu thập thông qua phỏng vấn sâu với các nhà cung cấp dịch vụ y tế như bác sĩ, điều dưỡng và Giám đốc Trung tâm, cùng với thảo luận nhóm với bệnh nhân và người nhà bệnh nhân Đặc biệt, có hai cuộc thảo luận nhóm: một với nhóm bệnh nhân tuân thủ điều trị tốt và một với nhóm không tuân thủ Tất cả các cuộc phỏng vấn và thảo luận đều được ghi âm bằng điện thoại hoặc máy ghi âm, với sự cho phép của ĐTNC.
Phương pháp quản lý, xử lý và phân tích số liệu
Dữ liệu định lượng được kiểm tra và làm sạch lỗi, sau đó mã hóa và nhập vào máy tính bằng phần mềm Epi Data 3.1 Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm SPSS 20.0, bao gồm cả phương pháp thống kê mô tả và suy luận Kiểm định Chi-square được sử dụng để xác định mối liên quan giữa tuân thủ và các yếu tố liên quan, với mức ý nghĩa thống kê được xác định bằng p.
