QUAN TÀI LIỆU
Lịch sử và một số khái niệm liên quan bệnh sốt xuất huyết Dengue
1.1.1 Lịch sử về bệnh sốt xuất huyết Dengue
Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm do vi rút Dengue gây ra, đã được biết đến từ lâu Từ năm 1953, Philippines đã ghi nhận vụ dịch SXHD đầu tiên, tiếp theo là các trận dịch vào năm 1956 và sự phát hiện của các týp D3 và D4 Năm 1958, Thái Lan cũng trải qua một vụ dịch tương tự, với nguyên nhân được xác định là vi rút Dengue Kể từ đó, dịch bệnh đã lan rộng ra nhiều nước Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam (1958-1960), Singapore, Lào, Campuchia và các quốc gia Tây Thái Bình Dương Theo Tổ chức Y tế thế giới, trong 30 năm qua, SXHD đã trở nên nghiêm trọng hơn, với hàng triệu ca mắc mỗi năm và hàng chục ngàn ca tử vong do bệnh này.
1.1.2 Khái niệm chung về bệnh sốt xuất huyết Dengue
Bệnh sốt xuất huyết dengue (SXHD) là một bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính do muỗi truyền, có khả năng gây ra dịch lớn Bệnh này thường lưu hành tại Việt Nam, đặc biệt là ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng Bắc Bộ và ven biển miền Trung Triệu chứng lâm sàng của SXHD bao gồm sốt cao đột ngột, kéo dài từ 2 đến 7 ngày.
Hai dấu hiệu quan trọng của sốt xuất huyết (SXHD) bao gồm xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng, chảy máu cam, nhức đầu, chán ăn, buồn nôn, và các triệu chứng như phát ban, đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt SXHD có thể kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như vật vã, li bì, đau bụng vùng gan, gan to, nôn nhiều, xuất huyết niêm mạc, hoặc tiểu ít Trong trường hợp SXHD nặng, cần chú ý đến các biểu hiện như thoát huyết tương nặng dẫn đến sốc giảm thể tích, xuất huyết nặng, hoặc suy đa phủ tạng.
Tác nhân gây bệnh do vi rút Dengue thuộc nhóm Flavivirus, họ Flaviviridae với 4 tuýp huyết thanh DEN-1, DEN-2, DEN-3, DEN-4 (11) Thời kỳ ủ bệnh từ 3-
Bệnh nhân có thể lây bệnh trong khoảng thời gian 14 ngày, với trung bình từ 5-7 ngày Đặc biệt, trong 5 ngày đầu khi có sốt, nồng độ virus trong máu cao, khiến bệnh nhân trở thành nguồn lây nhiễm chính Muỗi cũng là tác nhân truyền bệnh khi bị nhiễm virus.
HUPH rút thường sau 8-12 ngày sau hút máu có thể truyền bệnh và truyền bệnh suốt đời
Véc tơ truyền bệnh là muỗi, cụ thể là Aedes aegypti (muỗi vằn), có vai trò quan trọng trong việc lây truyền virus từ người bệnh sang người khỏe mạnh thông qua vết đốt Bệnh không lây truyền trực tiếp từ người sang người mà phải qua trung gian là muỗi.
Aedes aegypti, một loài muỗi quan trọng, thường xuất hiện ở các thành phố và thị xã, sống cả trong nhà lẫn ngoài trời Chúng thích đốt người vào ban ngày, đặc biệt là vào sáng sớm và chiều tối, và có thể đốt nhiều lần cho đến khi no.
Muỗi Aedes thường đậu ở những nơi tối tăm, ở độ cao dưới 2m và có khả năng bay xa tới 400m Chúng sinh sản chủ yếu trong các dụng cụ chứa nước nhân tạo gần nhà Trứng của loài muỗi này có thể tồn tại lâu dài, chịu đựng được nhiều tháng trong mùa khô Các ổ chứa bọ gậy và lăng quăng thường là những nơi tự nhiên như hốc cây, thân tre, vỏ ốc, và các ổ chứa nhân tạo như lu, hồ, thùng phuy, chai, lọ, chân chén chống kiến, và những vật dụng phế thải xung quanh nhà có chứa nước.
Hiện tại, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin phòng bệnh, do đó, diệt véc tơ, đặc biệt là lăng quăng (bọ gậy), là biện pháp hiệu quả trong phòng, chống sốt xuất huyết Để loại bỏ nơi sinh sản của muỗi, cần đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước, thả cá hoặc mesocyclops vào các dụng cụ chứa nước lớn, và thau rửa các dụng cụ chứa nước nhỏ hàng tuần Ngoài ra, cần thu gom và hủy các vật dụng phế thải xung quanh nhà, dọn vệ sinh môi trường, và lật úp các dụng cụ chứa nước khi không sử dụng Để phòng chống muỗi đốt, nên mặc quần áo dài tay, ngủ trong màn, và sử dụng các sản phẩm diệt muỗi như bình xịt, hương muỗi, và kem xua muỗi Cuối cùng, cần tích cực phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các đợt phun hóa chất phòng, chống dịch.
Chương trình phòng, chống sốt xuất huyết (SXHD) tại Việt Nam, đặc biệt là ở Hà Tĩnh, đã đạt được những kết quả tích cực trong việc kiểm soát dịch bệnh nhờ sự tham gia nhiệt tình của từng hộ gia đình và cộng đồng Bộ Y tế và ngành Y tế Hà Tĩnh đã thực hiện nhiều biện pháp phòng bệnh hiệu quả, bao gồm các hoạt động hưởng ứng ngày ASEAN phòng chống SXHD, truyền thông qua các kênh như website của Cục Y tế dự phòng và Sở Y tế, cũng như các phương tiện truyền thông đại chúng Các hoạt động giám sát dịch tễ, điều tra ổ dịch và xử lý kịp thời đã được triển khai, cùng với việc phun hóa chất diệt muỗi tại các khu vực có nguy cơ cao Sự tham gia của các đoàn thể và chính quyền địa phương trong chiến dịch diệt lăng quăng, bọ gậy cũng được tăng cường, góp phần quan trọng vào công tác phòng chống dịch bệnh.
Tình hình bệnh SXHD trên thế giới và Việt Nam
1.2.1 Tình hình mắc SXHD trên thế giới
SXHD hiện nay được xem là một bệnh truyền nhiễm tái nổi trên toàn cầu, với tỷ lệ gia tăng gấp 30 lần trong vòng 50 năm qua và vẫn chưa có dấu hiệu ngừng lại.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính hàng năm có khoảng 50 triệu người mắc bệnh Dengue, với hơn 70% trong số đó sống tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương Khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Nam Á hiện đang gánh chịu 75% tổng số ca mắc bệnh sốt xuất huyết (SXHD) toàn cầu Số ca SXHD đã liên tục gia tăng trong thế kỷ qua, với 353.907 ca được báo cáo và 1.073 ca tử vong vào năm 2010.
Tại khu vực Tây Thái Bình Dương, các nước Đông Nam Á như Campuchia, Lào, Philippines, Singapore và Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng lớn từ sản xuất hàng hóa Trong suốt mười năm qua, số ca mắc bệnh đã gia tăng ở tất cả các quốc gia này, với bốn tuýp huyết thanh đang lưu hành trong khu vực.
Biểu đồ 1.1 Các vùng nguy cơ mắc SXHD 2019 (19)
Vào ngày 13/10/2011, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và WPRO đã kêu gọi các quốc gia cam kết và phối hợp hành động chống lại sốt xuất huyết (SXHD) để nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống Theo thông báo của WHO năm 2015, SXHD đã gia tăng ở nhiều quốc gia, đặc biệt là khu vực Châu Á – Thái Bình Dương Tính đến tháng 9/2015, Malaysia ghi nhận 85.488 trường hợp mắc và 234 ca tử vong, tăng 21,5% so với năm 2014; Philippines có 65.421 trường hợp mắc và 193 ca tử vong, tăng 10,2%; Singapore ghi nhận 7.136 trường hợp; và Campuchia có 7.799 trường hợp mắc, với 16 ca tử vong, tăng 350% so với cùng kỳ năm trước.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh sốt xuất huyết (SXHD) đang diễn biến phức tạp và gia tăng về phạm vi cũng như số lượng người mắc bệnh hàng năm tại nhiều quốc gia Hiện tại, bệnh lưu hành ở 128 quốc gia, với hơn 3,9 tỷ người sống trong vùng nguy cơ, dẫn đến khoảng 390 triệu ca nhiễm mỗi năm Tại khu vực Đông Nam Á, 7 trong số 10 nước chịu ảnh hưởng nặng nề bởi SXHD, và bệnh này luôn là nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện và tử vong ở trẻ em Kể từ năm 1980, số ca mắc SXHD đã tăng lên đáng kể.
HUPH gần gấp 5 lần so với 30 năm về trước Năm 2017, số mắc/100.000 dân tại nhiều nước khu vực châu Mỹ và Đông Nam Á ở mức rất cao như: Peru (195), Nicaragua
(199), Argentina (121), Brazil (171), Ecuador (49), Malaysia (141), Philippines
Tính đến ngày 13/8/2020, nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới vẫn ghi nhận số ca mắc và tử vong cao do dịch bệnh Cụ thể, Malaysia có 66.199 ca mắc và 109 trường hợp tử vong; Philippines ghi nhận 55.160 ca mắc và 200 tử vong; Singapore có 21.834 ca mắc; Lào với 4.155 ca mắc và 9 tử vong; Campuchia có 4.450 ca mắc và 5 tử vong Đặc biệt, khu vực Châu Mỹ La tinh đã ghi nhận tổng số 1.922.477 ca mắc và 725 tử vong, trong đó Brazil là nước có số ca mắc cao nhất với 1.330.245 ca và 465 tử vong, tiếp theo là Paraguay với 220.234 ca mắc.
1.2.2 Tình hình sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam
Bệnh SXHD tại Việt Nam đã có sự giảm sút trong những năm gần đây, với tỷ lệ mắc là 56,7 ca trên 100.000 dân, thấp hơn so với nhiều quốc gia khác và tỷ lệ tử vong chỉ đạt 0,029, là mức thấp nhất trong khu vực Mặc dù bệnh lưu hành ở hầu hết các tỉnh, thành phố, nhưng chủ yếu tập trung tại các tỉnh miền Nam và miền Trung Trong giai đoạn từ 1980 đến 1999, trung bình mỗi năm ghi nhận khoảng 100.000 trường hợp mắc bệnh.
Từ năm 1983 đến 1987, đã ghi nhận 400 trường hợp tử vong với tỷ lệ tử vong trung bình từ 0,08-0,09%, trong đó năm 1987 có hơn 300.000 trường hợp mắc và hơn 1.500 trường hợp tử vong Tuy nhiên, giai đoạn từ 2000 đến 2015, nhờ có Chương trình mục tiêu quốc gia, tình hình dịch bệnh đã giảm đáng kể, với trung bình mỗi năm khoảng 50.000 đến 100.000 trường hợp mắc và gần 100 trường hợp tử vong.
Năm 2017, Việt Nam ghi nhận 183,85 trường hợp mắc bệnh trên 100.000 dân, với 100.497 trường hợp nhập viện và 25 ca tử vong So với năm 2016, số trường hợp nhập viện tăng 9,7%, chủ yếu tập trung ở miền Nam (64,4%) và miền Trung (19,9%), do đây là khu vực bệnh lưu hành lâu năm Miền Bắc có tỷ lệ mắc thấp hơn (12,4%), nhưng gần đây Hà Nội đã ghi nhận sự gia tăng số ca mắc, đứng thứ 3 cả nước về số mắc tuyệt đối.
19) (22) Năm 2018 số ca mắc/100.000 dân là 149,87, năm 2019 là 157,4 và 8 tháng đầu năm 2020 số trường hợp mắc là 64,3/100.000 dân (23)
Sự gia tăng dịch bệnh SXHD gần đây có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm mùa hè đến sớm và nhiệt độ trung bình cao hơn so với các năm trước, tạo điều kiện cho véc tơ truyền bệnh phát triển Tập quán tích trữ nước của người dân chưa có sự thay đổi đáng kể, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và môi trường tại các công trình xây dựng, nhà máy, xí nghiệp không được xử lý đúng cách, dẫn đến sự phát sinh ổ lăng quăng của muỗi Sự chủ động và phối hợp trong công tác phòng chống SXHD tại một số địa phương còn hạn chế, trong khi việc triển khai biện pháp phun hóa chất và diệt lăng quăng ở khu vực thành phố gặp nhiều khó khăn Về phân bố ca mắc, khu vực miền Nam và miền Trung có dịch SXHD quanh năm, với đỉnh dịch vào tháng 9 và tháng 12, trong khi miền Bắc và Tây Nguyên thường gia tăng vào tháng 5-6, đỉnh dịch vào tháng 10-11 và giảm mạnh đến tháng 12 Đặc biệt, độ tuổi dưới 15 chiếm 38,48% và giới nữ chiếm 52,38%, với 98,8% ca mắc thuộc thể SXHD.
Trong những năm gần đây, tỉnh Hà Tĩnh đã ghi nhận các trường hợp mắc sốt xuất huyết (SXHD) rải rác tại các huyện, thị xã và thành phố Từ năm 2016 đến 2020, số ca mắc SXHD có xu hướng giảm nhẹ Thông tin chi tiết được trình bày trong Bảng 1.1.
Bảng 1.1 Số ca mắc, chết SXHD của Việt Nam, Hà Tĩnh từ năm 2015-
Việt Nam Hà Tĩnh Kỳ Anh
Năm Việt Nam Hà Tĩnh Kỳ Anh
Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng sốt xuất huyết Dengue trên thế giới và tại Việt Nam
1.3.1 Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành phòng sốt xuất huyết Dengue trên thế giới
Nghiên cứu toàn cầu cho thấy kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh sốt xuất huyết (SXHD) của người dân còn hạn chế Năm 2010, Farizah Hairi và cộng sự chỉ ra rằng 82% người dân biết SXHD là bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng chủ yếu qua truyền thông Tuy nhiên, kiến thức tốt không đồng nghĩa với thực hành hiệu quả, với chỉ 54% cha mẹ ở Jamaica nắm rõ dấu hiệu và triệu chứng của SXHD Hơn nữa, 77% không thực hiện các biện pháp phòng ngừa hiệu quả Tại Venezuela, 95,2% người dân biết SXHD lây qua muỗi, nhưng chỉ 81,3% sử dụng biện pháp tránh muỗi Các nhà hoạch định y tế cần xác định và loại bỏ rào cản để cải thiện hành vi phòng bệnh, tập trung vào giáo dục và khuyến khích các biện pháp đơn giản, tiết kiệm như sử dụng màn tẩm thuốc chống muỗi.
Tại khu vực Châu Á, có khá nhiều nghiên cứu về SXHD Nghiên cứu của Harapan Harapan và cộng sự (2018) chỉ ra rằng 45% kiến thức tốt, 32% thái độ và
Nghiên cứu của Emmanuelle Kumaran tại Campuchia năm 2018 cho thấy 96,7% người dân ở vùng nông thôn nhận thức được muỗi là véc tơ truyền bệnh, 93,9% biết ít nhất một phương pháp phòng chống muỗi, và 42,7% có khả năng nêu tên các biện pháp này Kết quả này cho thấy sự thực hành tốt trong việc phòng chống muỗi với ý nghĩa thống kê đáng kể (p
