TỔNG QUAN
Khái quát v ề b ệ nh tâm th ầ n phân li ệ t
1.1.1 Khái niệm về bệnh tâm thần phân liệt
Bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) là một rối loạn tâm thần nặng, tiến triển từ từ và có xu hướng mạn tính Nguyên nhân của bệnh vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng nó khiến người bệnh dần tách biệt khỏi cuộc sống bên ngoài, thu hẹp vào thế giới nội tâm Hệ quả là tình cảm trở nên khô lạnh, khả năng làm việc và học tập giảm sút, cùng với những hành vi và ý nghĩ kỳ lạ, khó hiểu, dẫn đến cảm xúc nghèo nàn.
Người mắc bệnh TTPL thường có những ý nghĩ sai lệch và kỳ quặc, không thể giải thích cho họ hiểu rằng những suy nghĩ đó là không đúng Họ có thể nói năng linh tinh, đưa ra những câu nói vô nghĩa không phù hợp với hoàn cảnh, thường xuyên cười nói một mình và có ảo giác Cuộc sống của họ dường như chỉ xoay quanh thế giới riêng, không hòa hợp với những người xung quanh.
1.1.2 Một số đặ c điểm dịch tễ học bệnh tâm thần phân liệt
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu dịch tễ học các rối loạn tâm thần, đặc biệt là bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) Vào những năm 1960, WHO đã thực hiện nghiên cứu quốc tế về TTPL tại 9 trung tâm với 35.132.000 người dân, ghi nhận 1.202 bệnh nhân TTPL trong độ tuổi từ 15 đến 54, chiếm tỷ lệ 0,48% – 0,96% dân số Tỷ lệ mắc điểm là 0,25 - 0,3% và tỷ lệ mới mắc là 0,17 – 0,57% Việc tiếp cận bệnh căn của TTPL rất phức tạp, hiện tại chỉ có thể phân tích các yếu tố dịch tễ để dự đoán các trường hợp có nguy cơ cao như tuổi khởi phát, giới tính, thể lâm sàng, tình trạng hôn nhân và di truyền.
Về giới tínhtheo nghiên cứu của R.Bland và cộng sự[46] tại Canada cho thấy tỷ lệ mắc bệnh TTPL ở nam là 2,1%, ở nữ là 1,7%
Từ năm 1964 đến nay, Việt Nam đã thực hiện hơn 50 công trình nghiên cứu cơ bản về bệnh tâm thần, với phần lớn các nghiên cứu được tiến hành đồng thời.
Có khoảng 2-10 loại bệnh tâm thần khác nhau, bao gồm cả bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) Nhiều cuộc điều tra đã được thực hiện trên khắp cả nước Các nghiên cứu dịch tễ lâm sàng về bệnh TTPL có thể được phân loại thành ba dạng dựa trên cỡ mẫu, phương pháp nghiên cứu và tiêu chuẩn chẩn đoán.
Trong các nghiên cứu điều tra tại các xã, phường có dân số từ 300 đến 500 người, thường tổ chức bàn khám tâm thần sau khi thông báo mục đích điều tra cho người dân Những nghiên cứu này dựa vào số lượng người dân đến khám và chữa bệnh trong các đợt điều tra Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) dao động từ 0,15% đến 0,23% dân số.
D ạ ng th ứ hai : Gồm các nghiên cứu tại xã, phường với khoảng 4.000 – 10.000 dân, dựa vào điều tra từng hộ gia đình Bao gồm: Đều tra Handicap tâm thần của
Năm 1981, Trần Văn Cường và cộng sự đã tiến hành điều tra các bệnh tâm thần tại xã Hòa Bình, trong khi Nguyễn Văn Siêm và cộng sự thực hiện nghiên cứu tại Khoái Cầu Lã Thị Bưởi và cộng sự cũng đã điều tra tình trạng Handicap tâm thần ở bốn xã, phường Hà Nội cùng năm Năm 1985, Nguyễn Thị Mai và cộng sự tiếp tục nghiên cứu một số bệnh tâm thần tại Tân Mai, và vào năm 1987, họ điều tra các bệnh nhân tâm thần ở phường Lê Đại Hành – Hà Nội Các nghiên cứu này cho thấy tỷ lệ mắc bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) dao động từ 0,3% đến 0,37% dân số Tuy nhiên, hạn chế của các nghiên cứu này là chỉ có 80% - 90% dân số được điều tra, do nhận thức sai lệch và mặc cảm về bệnh TTPL, dẫn đến việc gia đình không khai báo sự thật Nhiều bệnh nhân tâm thần cũng phủ nhận tình trạng của mình và không đi khám, do đó, trong 10% - 20% dân số chưa được điều tra, có thể tồn tại một số lượng không nhỏ người mắc bệnh TTPL.
Đối với dạng thứ ba, các điều tra được thực hiện tại các xã, phường có dân số từ 4.500 đến 12.000 Nghiên cứu này tiến hành điều tra từng hộ gia đình, điểm tên từng người để phỏng vấn và phát hiện bệnh nhân Các câu hỏi được thiết kế để xem xét mặc cảm về bệnh tật trong gia đình, đặc biệt là với những trường hợp đã từng mắc bệnh nhưng hiện tại đã ổn định Tham khảo sổ đăng ký khám bệnh và nằm viện của các cơ sở tâm thần địa phương là cần thiết Mặc dù phương pháp này tốn nhiều thời gian và nhân lực, nhưng nó giúp phát hiện cả những bệnh nhân nhẹ và ổn định, từ đó thu thập thông tin để phân tích chi tiết hơn Các nghiên cứu như bệnh tâm thần ở xã Cao Dương năm 1972 của Đào Đình Huy và điều tra cơ bản bệnh tâm thần ở Nghĩa Bình từ năm 1981 đến 1985 của Nguyễn Văn Trí và cộng sự đã chứng minh tính hiệu quả của phương pháp này.
Nghiên cứu về các bệnh tâm thần tại xã Lam Sơn, xã Bắc Sơn và phường Lê Đại Hành (Hải Phòng) năm 1985 của Nguyễn Duy Hòa và cộng sự, cùng với điều tra của Nguyễn Văn Trí và cộng sự ở Bình Định năm 1985, và nghiên cứu của Trần Bá Mạc và cộng sự tại Hà Nam Ninh năm 1986, đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình sức khỏe tâm thần trong khu vực.
Nghiên cứu về bệnh Tâm thần phân liệt (TTPL) tại xã Phượng Dực của Trần Văn Cường và Bùi Đức Trình vào năm 1990 cho thấy tỷ lệ mắc chung của bệnh này dao động từ 0,25% đến 0,72% dân số Các cuộc điều tra tiếp theo ở Bình Thuận (1992), Tự Nhiên (1994) và Tiên Kiên (1995) của Nguyễn Văn Siêm cũng xác nhận tỷ lệ mắc điểm từ 0,47% đến 0,53% và tỷ lệ mới mắc từ 0,029% đến 0,056% dân số Bùi Thế Khanh đã thực hiện điều tra tại Duyên Thái vào năm 1997, cho thấy nguy cơ mắc TTPL khoảng 1,25% đến 1,44% dân số Các nghiên cứu này đều chẩn đoán theo tiêu chuẩn ICD.
Các số liệu từ nghiên cứu thứ 3 tương đồng với các số liệu toàn cầu Nghiên cứu cũng phân tích các yếu tố như tuổi, giới tính, di truyền, lâm sàng, thuyên giảm và tái phát, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến tiến triển và tiên lượng bệnh Tại các địa điểm nghiên cứu, bệnh nhân tâm thần được tổ chức chăm sóc và cấp thuốc tại xã, đồng thời được theo dõi và đánh giá thường xuyên.
Nghiên cứu tại các cơ sở y tế cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tâm thần điều trị nội trú có tình trạng bệnh nhân tâm thần tự làm tổn thương (BNTTPL) dao động từ 14,1% đến 61,2% Tại các cơ sở chuyên khoa, tỷ lệ bệnh nhân nằm viện là BNTTPL lên tới 80% - 90%, trong khi 70% - 80% số bệnh nhân đến khám cũng thuộc nhóm này.
Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Việt, bệnh TTPL chủ yếu xảy ra ở độ tuổi thanh niên, với phần lớn trường hợp phát bệnh trong khoảng từ 15 đến 25 tuổi Nghiên cứu của Nguyễn Viết Thiêm cũng chỉ ra rằng độ tuổi thường gặp của bệnh nhân TTPL là từ 16 đến 35, chiếm 65,9%.
Nghiên cứu của nhiều tác giả [4], [30] chỉ ra rằng tỷ lệ mắc TTPL ở nam và nữ là tương đương Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại cho thấy nam giới có tỷ lệ mắc cao hơn nữ giới.
1.1.3 Lâm sàng bệnh tâm thần phân liệt
Các rối loạn phân liệt đặc trưng bởi sự rối loạn nghiêm trọng trong tư duy, tri giác và cảm xúc, dẫn đến những phản ứng không phù hợp hoặc cảm xúc cùn mòn Bệnh nhân vẫn giữ được ý thức về tình trạng của mình.
Hệ thống chăm sóc người bệnh tâm thần
Từ những năm 1960, các hoạt động chăm sóc sức khỏe tâm thần (CSSKTT) đã có những chuyển biến quan trọng, không còn tập trung vào việc xây dựng các bệnh viện lớn mà chuyển sang xây dựng các cơ sở vừa và nhỏ, đồng thời đưa người bệnh về cộng đồng Nhiều mô hình CSSKTTCĐ đã được áp dụng, như hệ thống Dispansaire ở Liên Xô cũ, bao gồm công tác chẩn đoán và điều trị tại cơ sở ban ngày, cùng với việc thống kê và lập hồ sơ theo dõi tại xã, phường Tại Pháp, Mỹ và một số nước Châu Âu, tổ chức điều trị nội trú và CSSKTT cũng được thực hiện theo cơ sở.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG), chăm sóc ban đầu cho sức khỏe tâm thần là một phần thiết yếu trong bất kỳ hệ thống y tế nào Để đạt hiệu quả thực tiễn, cần bổ sung nhiều cấp độ chăm sóc cho sức khỏe tâm thần Mô hình tháp đã xác định chăm sóc ban đầu cho sức khỏe tâm thần trong việc tổ chức dịch vụ và phối hợp các dịch vụ sức khỏe tâm thần.
Mô hình TCYTTG dựa trên nguyên lý rằng không có dịch vụ nào duy nhất có thể đáp ứng tất cả nhu cầu sức khỏe tâm thần của mọi người Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định các khía cạnh cần thiết cho từng cấp độ dịch vụ.
Tự chăm sóc là yếu tố quan trọng trong hệ thống dịch vụ sức khỏe tâm thần, nằm ở đáy của hình tháp "Tổ chức dịch vụ cho sự phối hợp các dịch vụ sức khỏe tâm thần của TCYTTG" Điều này cho thấy rằng sự chăm sóc có thể diễn ra mà không cần sự tham gia của chuyên gia tâm thần Tự chăm sóc không chỉ cần thiết mà còn xảy ra đồng thời với các dịch vụ khác ở mọi cấp độ của hệ thống Khi cá nhân nâng cao khả năng tự lập, sự hỗ trợ từ chuyên môn sẽ trở nên quan trọng hơn Tự chăm sóc liên tục hiện diện ở mọi cấp độ, góp phần cải thiện và khuyến khích hồi phục sức khỏe tâm thần Hầu hết những người bệnh tâm thần được khuyến khích tự quản lý vấn đề sức khỏe của mình, với sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè Theo nghiên cứu năm 2008 của Ling-Ling Yeh tại Đài Loan, có đến 90% người bệnh tâm thần được chăm sóc tại gia đình, cho thấy vai trò quan trọng của gia đình trong cuộc sống hàng ngày của họ.
Hình 1 Mô hình tháp tổ chức dịch vụ cho sự phối hợp của cá dịch vụ sức khỏe tâm thần
Tự chăm sóc (CS) là nền tảng của mô hình tháp "Tổ chức dịch vụ cho sự phối hợp các dịch vụ sức khỏe tâm thần của TCYTTG", mà tất cả các dịch vụ khác đều dựa vào Người bệnh tự chăm sóc là phương pháp hiệu quả nhất giúp họ sớm hòa nhập và thân thiện với cộng đồng, đặc biệt khi mô hình tự chăm sóc nhận được sự hỗ trợ từ chương trình khuyến khích y tế toàn dân và các dịch vụ y tế chính thức Việc tạo điều kiện cho tự chăm sóc cần được thực hiện qua các cấp độ trong mô hình tháp dịch vụ của TCYTTG.
1.2.2 Mô hình quản lý và điều trị bệnh tâm thần phân liệt tại cộng đồng
Mạng lưới chăm sóc và bảo vệ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam
Hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam được tổ chức thành 4 tuyến: Trung ương, tỉnh, huyện và xã, với hai loại hình dịch vụ chính là điều trị tại bệnh viện và điều trị dựa vào cộng đồng.
Biểu đồ 1.1: Mạng lưới chăm sóc và bảo vệ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam
(Nguồn: Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1)
Vào ngày 10/10/1998, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Dự án Bảo vệ sức khỏe Tâm thần cộng đồng (BVSKTT) trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia phòng chống các bệnh xã hội, bao gồm HIV & AIDS, hiện nay thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia về y tế Mục tiêu chính của chương trình là nâng cao sức khỏe tâm thần thông qua việc tăng cường chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng, với trọng tâm là phát hiện, điều trị và tái hòa nhập cộng đồng Hầu hết các huyện đã thiết lập bàn khám bệnh tâm thần, và các trạm y tế cơ sở có cán bộ phụ trách chương trình CSSKTTCĐ, có khả năng tổ chức khám và cấp phát thuốc tại chỗ, đồng thời người bệnh tâm thần được quản lý, điều trị và cấp phát thuốc miễn phí.
Chức năng, nhiệm vụ của từng thành phần trong Mạng lưới chăm sóc và bảo vệ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam.
Tuyến Trung Ƣơng (BVTTTW1 và BVTTTW2)
Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 (BVTTTW2) có chức năng khám chữa bệnh, phòng bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần tại khu vực phía Nam Bệnh viện cũng tham gia đào tạo cán bộ chuyên ngành tâm thần và chỉ đạo tuyến Ngoài ra, BVTTTW2 còn thực hiện nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ kỹ thuật hiện đại, nhằm nâng cao sức khỏe cộng đồng và đạt tiêu chuẩn quốc tế.
Nhiệm vụ: a/ Trực tiếp khám chữa bệnh, phòng bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần các tỉnh, thành phố trở vào ở tuyến cao nhất:
- Trực tiếp khám, cấp cứu, điều trị cho người bệnh tâm thần vượt quá khả năng tuyến Tỉnh, thành phố và tương đương ở khu vực được phân công
- Khám và giám định sức khỏe tâm thần, tham gia giám định pháp y tâm thần khi có trưng cầu của các cơ quan luật pháp
Bệnh viện cung cấp dịch vụ khám, cấp cứu và điều trị cho các trường hợp tai nạn chấn thương, cũng như các bệnh thông thường và chuyên khoa khác, đáp ứng nhu cầu của người dân trong khu vực và phù hợp với khả năng của bệnh viện.
Thực hiện nhiệm vụ theo chỉ đạo của Bộ Y Tế, bao gồm đào tạo lại và nâng cao trình độ cho cán bộ viên chức trong bệnh viện và hệ thống mạng lưới chuyên khoa Đồng thời, tham gia nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực tâm thần nhằm phục hồi khám chữa bệnh, phòng bệnh, phục hồi chức năng và đào tạo.
- Chủ trì và tham gia công trình nghiên cứu khoa học các cấp d/ Chỉ đạo tuyến trước về chuyên môn kỹ thuật:
Cơ quan này đóng vai trò là đơn vị tư vấn cho Bộ trưởng Bộ Y tế trong việc tổ chức hệ thống mạng lưới và phát triển chiến lược chuyên khoa tâm thần, đồng thời quản lý mô hình bệnh nhân tâm thần khu vực trên toàn quốc, đặc biệt là tại phía Nam đối với Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2.
Phối hợp với các cơ quan y tế và tổ chức bên ngoài để nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần và triển khai các biện pháp phòng ngừa bệnh tâm thần trong cộng đồng.
- Tham gia phòng chống, khắc phục thiên tai do thảm họa e/ Hợp tác Quốc tế: f/ Quản lý bệnh viện:
Tuyến tỉnh, bao gồm BVTT tỉnh, Khoa TT thuộc BVĐK tỉnh và Trung tâm PCBXH tỉnh, có nhiệm vụ khám chữa bệnh, phòng bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần trên địa bàn tỉnh.
- Trực tiếp khám, cấp cứu, điều trị cho người bệnh tâm thần vượt quá khả năng tuyến huyện, thành phố và các tỉnh lân cận.
- Khám và giám định sức khoẻ tâm thần, tham gia giám định pháp y tâm thần khi có trưng cầu của các cơ quan luật pháp.
- Thực hiện các nhiệm vụ khác theo sự chỉ đạo và phân công của Sở y tế b/ Đào tạo, tập huấn.
- Tham gia đào tạo cán bộ y tế về chuyên ngành tâm thần cho các huyện, thành trên địa bàn tỉnh
Đào tạo lại và nâng cao trình độ cho cán bộ, viên chức trong bệnh viện và hệ thống chuyên khoa là rất quan trọng Đồng thời, việc nghiên cứu khoa học cũng cần được chú trọng để nâng cao chất lượng dịch vụ y tế.
Nghiên cứu và tham gia vào lĩnh vực tâm thần là cần thiết để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, phòng bệnh, phục hồi chức năng và đào tạo Đồng thời, cần chỉ đạo tuyến trước về chuyên môn kỹ thuật để đảm bảo hiệu quả trong công tác này.
Công tác tri ển khai chương trình chăm sóc sứ c kh ỏ e tâm th ầ n t ạ i c ộng đồ ng
Công tác triển khai chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng gồm 2 mục chính là công tác tổ chức và công tác chuyên môn:
Công tác tổ chức cần duy trì mạng lưới bảo vệ sức khoẻ tâm thần từ cấp huyện đến xã Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp chặt chẽ với các ban, ngành, đoàn thể, cộng đồng và xã hội để đảm bảo chương trình hoạt động hiệu quả.
Nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giúp người bệnh nhanh chóng thoát khỏi tình trạng bệnh lý, ngăn ngừa bệnh tái diễn và phát triển thành mãn tính Đồng thời, cần tiến hành phục hồi chức năng cho bệnh nhân Việc lồng ghép khám chữa bệnh nhân tâm thần với các bệnh khác tại các trạm y tế xã và bệnh viện huyện sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.
- Công tác dự phòng: Tăng cường phòng bệnh bằng cách tuyên truyền giáo dục cộng đồng về những nguy cơ gây ra bệnh tâm thần phân liệt
Công tác giáo dục truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của người dân về sức khỏe tâm thần Cần tăng cường tuyên truyền để cải thiện hiểu biết về các bệnh tâm thần, cách phòng chống và phát hiện sớm, đặc biệt là đối với các tầng lớp và nhóm đối tượng dễ mắc bệnh.
HUPH bệnh lý, chữa trị, chăm sóc và phục hồi chức năng cho các bệnh nhân tâm thần
Tuyên truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng với nhiều hình thức như phát thanh trên đài truyền thanh huyện, xã, cấp phát tờ rơi, áp phích và sách nhỏ Ngoài ra, tổ chức tuyên truyền tại cộng đồng thông qua các buổi nói chuyện, trao đổi trực tiếp và tập huấn.
Công tác giám sát đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm tra các hoạt động của chương trình, đồng thời tăng cường dự báo dịch viêm não hàng năm để ngăn chặn kịp thời Việc duy trì công tác thống kê báo cáo thường xuyên là cần thiết Hướng dẫn cán bộ trạm y tế xã và cộng tác viên y tế về cách chăm sóc và quản lý bệnh nhân tại nhà là rất quan trọng Ngoài ra, cần khắc phục thành kiến và các cách giải quyết sai lầm như mặc cảm về dấu hiệu bệnh, mê tín dị đoan, và việc bỏ rơi hay ngược đãi bệnh nhân.
Công tác tập huấn cho bộ trạm y tế xã và cộng tác viên y tế là rất quan trọng, giúp họ nắm vững cách chăm sóc và quản lý bệnh nhân lâu dài tại nhà Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ y tế mà còn khắc phục những khó khăn trong việc chăm sóc sức khỏe cho gia đình bệnh nhân.
Công tác chăm sóc ngườ i b ệ nh tâm th ầ n phân li ệ t c ủacoơ sở y t ế và gia đình tạ i c ộng đồ ng
1.4.1 Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt của cơ sở y tế tại cộng đồng
Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt của Y tế cơ sở gầm những nội dung sau[25], [32] :
Thăm khám định kỳ cho người bệnh tâm thần phân liệt là rất quan trọng Mỗi tháng, người bệnh cần gặp bác sĩ chuyên khoa ít nhất một lần để điều chỉnh liều lượng thuốc, ngay cả khi tình trạng sức khỏe của họ ổn định Gia đình hoặc người bệnh nên chủ động đưa người bệnh đến gặp bác sĩ ngay khi có dấu hiệu bất thường.
+ Có biểu hiện tái phát như mất ngủ, rối loạn hành vi, hoang tưởng, ảo giác, kích động, tựsát…
Biểu hiện tác dụng phụ của thuốc có thể bao gồm rối loạn vận động, ngấm thuốc với các triệu chứng như chậm chạp, chảy nước dãi, bất động, run rẩy, và khó nói Ngoài ra, người bệnh có thể cảm thấy đứng ngồi không yên và kèm theo sốt cao không do nhiễm trùng.
- Cấp thuốc và giám sát sử dụng thuốc của người bệnh:
+ Trạm Y tế cơ sở quản lý cấp phát thuốc tâm thần cho gia đình người bệnh đúng lịch quy định
Trạm Y tế cơ sở hướng dẫn gia đình người bệnh uống thuốc theo chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa, nhấn mạnh rằng thuốc cần được đưa vào bụng người bệnh, vì nhiều người có thể giấu thuốc không uống Hướng dẫn bao gồm loại thuốc, số lần và thời gian sử dụng, tần suất, liều lượng, cách uống, và cách xử trí khi gặp tác dụng phụ.
+ Trạm Y tế cơ sở kịp thời báo cáo cho tuyến tỉnh/huyện biết khi người bệnh không chịu uống thuốc đểcó thay đổi điều trị thích hợp
+ Trạm Y tếcơ sởgiám sát định kỳ tại gia đình người bệnh 2-3 lần/tháng
CBYT cơ sở đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chăm sóc và điều trị người bệnh TTPL tại cộng đồng Mối quan hệ giữa CBYT và những người chăm sóc cũng như gia đình người bệnh là cần thiết, vì việc thiếu thông tin cần thiết sẽ làm cho công tác chăm sóc trở nên khó khăn Ngoài ra, CBYT cơ sở còn có nhiệm vụ phối hợp với các ban, ngành và đoàn thể xã hội để giúp người bệnh TTPL tham gia vào quá trình PHCN xã hội và tái hòa nhập cộng đồng.
1.4.2 Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt của người chăm sóc chính tại cộng đồng
Chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt là trách nhiệm quan trọng của gia đình và cộng đồng Bệnh tâm thần phân liệt không phải do ma quỷ gây ra, mà là một rối loạn não với những biến đổi sinh học phức tạp, chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường tâm lý xã hội Người bệnh thường gặp phải nhiều rối loạn về hành vi và cảm xúc, gây thiệt thòi không chỉ cho bản thân mà còn cho gia đình và xã hội Do đó, sự hợp tác giữa gia đình, cộng đồng và nhân viên chăm sóc sức khỏe tâm thần là cần thiết để hỗ trợ người bệnh hiệu quả.
Phát hiện sớm người bệnh khi bệnh mới có những biểu hiện thô sơ là rất quan trọng, giúp đưa họ đến các cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần kịp thời.
Người bệnh cần được hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng để nhận điều trị sớm, tích cực và hiệu quả, giúp họ nhanh chóng tái hòa nhập xã hội.
- Về phía gia đình: Cần hỗ trợ phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường để đưa người bệnh tới cơ sở y tế điều trị sớm[5], [25], [32]
Không được hành hạ, ngược đãi hay khinh miệt người bệnh tâm thần Cần đưa người bệnh đi khám và nhận thuốc định kỳ tại trạm Y tế xã, thị trấn Khi nhận thuốc, cần đôn đốc và quản lý việc uống thuốc của họ để đảm bảo đúng giờ, đều đặn và đủ liều lượng.
+ NCSC tuyệt đối không được tự ý cắt thuốc hoặc điều chỉnh liều lượng thuốc bác sĩ đã kê đơn
+ Hướng dẫn cho NB làm các công việc đơn giản như tắm giặt, vệ sinh cá nhân, gấp chăn màn, quét nhà,dọn dẹp nhà cửa.
Khi tình trạng bệnh trở nên nghiêm trọng, bệnh nhân có thể biểu hiện các dấu hiệu như kích động, đập phá, không ăn uống và không nói năng Trong những trường hợp này, cần đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế ngay lập tức để được điều trị kịp thời.
Khi người bệnh bị kích động, họ có thể có những ý định không bình thường như tự gây thương tích hoặc tấn công người khác Gia đình cần thông cảm và quan tâm chăm sóc, thể hiện tình yêu thương và thái độ ân cần Việc giúp người bệnh tự phục vụ trong sinh hoạt cá nhân, tạo ra các công việc phù hợp và hỗ trợ họ hòa nhập với cộng đồng là rất quan trọng.
Sự tuân thủ điều trị của người bệnh có ảnh hưởng lớn đến tiến trình điều trị và phục hồi chức năng tái hòa nhập cộng đồng NCSC cần nắm vững kiến thức cơ bản về bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) để hỗ trợ người bệnh Người bệnh TTPL cần thường xuyên khám bệnh, uống thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa và nhận biết các dấu hiệu thay đổi sớm để thông báo cho cán bộ y tế Điều này giúp ngăn ngừa kịp thời tái phát hoặc diễn biến các cơn bùng phát cấp tính.
Chăm sóc của những người thân trong gia đình của người bệnh tâm thần phân liệt (TTPL) đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi của người bệnh Khi được gia đình quan tâm và chăm sóc, người bệnh TTPL sẽ có điều kiện thuận lợi để phục hồi các chức năng sinh hoạt hàng ngày và tái hòa nhập với cộng đồng Điều này không chỉ giúp người bệnh cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn giảm thiểu các triệu chứng của bệnh, từ đó tăng cường khả năng tự lập và hòa nhập xã hội.
1.5 Sự phối hợp trong quản lý cũng như trong chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt của cơ sở y tế và gia đình tại cộng đồng.
- Sự phối hợp trong quản lý người bệnh TTPL của cơ sở y tế và gia đình là quản lý về thuốc, về con người (NBTTPL)
Quản lý cơ sở y tế bao gồm việc quản lý chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng và giám sát người bệnh tâm thần dựa trên hồ sơ bệnh án tại các trạm y tế xã, thị trấn Cán bộ y tế cần thực hiện giám sát tại gia đình người bệnh ít nhất 1-2 lần mỗi tháng để chủ động trong công tác thăm khám và tuyên truyền Để đạt hiệu quả trong điều trị người bệnh tâm thần tại cộng đồng, cần có sự tâm huyết và trách nhiệm của đội ngũ y tế tuyến cơ sở, cùng với sự phối hợp chặt chẽ và kiên trì từ gia đình và các trạm y tế.
Tham gia các lớp tập huấn về chăm sóc bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL) do các bác sĩ chuyên khoa tâm thần hướng dẫn mang lại nhiều lợi ích cho gia đình người bệnh Những lớp học này giúp họ nhận biết các triệu chứng chính của bệnh TTPL, ghi chép các biểu hiện của bệnh nhân và báo cáo định kỳ với bác sĩ, từ đó nâng cao chất lượng chăm sóc và hỗ trợ cho người bệnh.
Cán bộ Y tế cần hướng dẫn NCSC NBTTPL tại nhà và xác định rõ trách nhiệm của gia đình cũng như cộng đồng đối với bệnh nhân TTPL Đây là những vấn đề quan trọng trong công tác phục hồi chức năng tâm lý, xã hội và nghề nghiệp cho bệnh nhân TTPL.
- Trước hết phải giải thích cho gia đình, cho bệnh nhân hiểu thế nào là bệnh TTPL
- Chấp nhận, quan tâm và giúp đỡ bệnh nhân bị bệnh TTPL.
- Giải thích tại sao phải uống thuốc, uống thuốc như thế nào.
- Giải thích tại sao phải quản lý thuốc chặt chẽ,
- Hướng dẫn cho họ biết các tác dụng phụ của thuốc.
Một số nghiên cứu về việc quản lý và chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại cộng đồng
Việc chăm sóc cho người bệnh điều trị ngoại trú tại gia đình, đặc biệt là người bệnh TTPL, thường tạo ra gánh nặng cho gia đình Gánh nặng này được hiểu là những tác động tiêu cực mà người chăm sóc phải đối mặt trong quá trình chăm sóc Các yếu tố ảnh hưởng đến gánh nặng của người chăm sóc được phân loại thành nhiều nhóm, trong đó có các yếu tố cá nhân như tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập, tình trạng sức khỏe, và thời gian dành cho việc chăm sóc hàng ngày.
Bệnh TTPL (Rối loạn tâm thần) có liên quan đến nhiều yếu tố, bao gồm tuổi tác, triệu chứng lâm sàng và mức độ khuyết tật trong cuộc sống hàng ngày của người bệnh Ngoài ra, các yếu tố môi trường như dịch vụ sức khỏe tâm thần và hỗ trợ xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và điều trị bệnh.
Nghiên cứu của Caqueo – Urizar A (2006) chỉ ra rằng tuổi tác của người chăm sóc (NCSC) có mối liên hệ chặt chẽ với việc chăm sóc bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL), trong đó tuổi càng cao thì gánh nặng chăm sóc càng lớn Ngoài ra, những khó khăn trong việc chăm sóc cũng bị ảnh hưởng bởi yếu tố nghề nghiệp và trình độ học vấn của NCSC.
Bệnh nhân TTPL có nguy cơ tái phát cao trong quá trình điều trị và phục hồi, dẫn đến việc họ thường xuyên nhập viện và cần chăm sóc lâu dài Gia đình đóng vai trò quan trọng nhất trong việc chăm sóc bệnh nhân TTPL, đồng thời cũng là nhóm chịu nhiều gánh nặng nhất trong quá trình này.
Một nghiên cứu tại Đài Loan cho thấy rằng khi NCSC nhận được sự hỗ trợ từ các thành viên trong gia đình và xã hội, chất lượng chăm sóc bệnh nhân được cải thiện đáng kể Hỗ trợ xã hội, bao gồm cả hỗ trợ kinh tế, tinh thần và chăm sóc trực tiếp, đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh.
Nghiên cứu của Roick C và cộng sự tại Đức và Anh chỉ ra rằng nhu cầu chăm sóc sức khoẻ tâm thần của người bệnh TTPL ở Đức được đáp ứng tốt hơn so với Anh, bao gồm cả điều kiện sống cơ bản và dịch vụ chăm sóc sức khoẻ Sự hỗ trợ từ các dịch vụ này đã cải thiện sức khoẻ của người bệnh, giúp giảm bớt gánh nặng cho gia đình.
Bệnh TTPL không chỉ tác động đến cuộc sống của người bệnh mà còn ảnh hưởng đến gia đình và xã hội, đặc biệt là những người chăm sóc trong gia đình.
Nghiên cứu của Hou SY và cộng sự năm 2008 tại Đài Loan cho thấy rằng những người chăm sóc bệnh nhân TTPL phải chịu gánh nặng chăm sóc ở mức độ trung bình trở lên Tình trạng sức khỏe tinh thần và thể chất của người chăm sóc có ảnh hưởng lớn đến mức độ gánh nặng này; cảm nhận về sức khỏe bản thân càng kém thì gánh nặng chăm sóc càng cao.
Người chăm sóc chính (NCSC) trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc người bệnh TTPL, với khoảng 60 đến 85% người tàn tật được họ hỗ trợ NCSC thường giúp người bệnh thực hiện các hoạt động hàng ngày như tắm rửa, ăn uống, nấu ăn, mặc quần áo, dùng thuốc và kiểm tra sức khỏe Tuy nhiên, khi thời gian chăm sóc kéo dài, NCSC có thể phải đối mặt với những gánh nặng tiêu cực về thể chất, tình cảm và kinh tế, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của họ Những gánh nặng này không chỉ tác động đến bản thân NCSC mà còn có thể dẫn đến xung đột và vấn đề tài chính trong gia đình, cũng như ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc người bệnh Tác động của gánh nặng chăm sóc có thể khác nhau giữa các NCSC và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi, giới tính, trình độ học vấn và tình hình kinh tế gia đình.
Người chăm sóc (NCSC) thường là người thân của bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL) nặng, đóng vai trò quan trọng khi bệnh nhân không thể tự chăm sóc bản thân và cần hỗ trợ liên tục Nhiệm vụ chăm sóc hàng ngày trở thành gánh nặng lớn cho NCSC, cùng với những lo lắng về tài chính, thời gian rảnh rỗi và tương lai của bệnh nhân Hơn nữa, NCSC còn phải đối mặt với sự kỳ thị về bệnh tâm thần, dẫn đến hạn chế tham gia các hoạt động xã hội và sự phân biệt đối xử từ cộng đồng Mức độ gánh nặng chăm sóc thay đổi tùy thuộc vào triệu chứng của bệnh nhân, cũng như nhận thức, hiểu biết, niềm tin và hành vi của người chăm sóc.
Nghiên cứu của Ling-Ling Yeh và cộng sự năm 2008 tại Đài Loan đã phân tích các yếu tố liên quan đến kiến thức của người chăm sóc chính cho bệnh nhân tâm thần phân liệt Nghiên cứu này được thực hiện theo phương pháp cắt ngang với sự tham gia của 177 người.
HUPH là người chăm sóc chính cho NBTTPL, với kết quả cho thấy 83,3% người bệnh đã tái hòa nhập cộng đồng thông qua việc tham gia lao động Ngoài ra, 65,5% NCSC cần hỗ trợ về thực hành chăm sóc, trong khi 76,8% cần hỗ trợ về kinh tế.
NC đã đưa ra khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng và năng lực của NCSC trong việc cung cấp dịch vụ CSNBTTPL Cần tư vấn thêm cho NCSC về kiến thức và thực hành CS, đặc biệt là hướng dẫn các nội dung liên quan đến PHCN hòa nhập cộng đồng.
Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hải (2007) tập trung vào việc đánh giá quản lý và điều trị bệnh nhân tâm thần phân liệt trong cộng đồng tại thị trấn Vĩnh.
Năm 2007, tại Vĩnh Cửu, Đồng Nai, nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người bệnh tuân thủ uống thuốc đều đạt 75% Tuy nhiên, vẫn còn 20,4% người bệnh uống thuốc không đều và 4,06% người bệnh bỏ trị.
Giới thiệu tóm tắt công tác quản lý, điều trị và chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt trên địa bàn nghiên c ứ u
Lạc Dương là huyện miền núi thuộc tỉnh Lâm Đồng, nằm ở phía Nam Tây Nguyên, với dân số chủ yếu là người dân tộc thiểu số, hiện có khoảng 26.000 người.
Huyện có 6 xã/thị trấn với hơn 75% dân số là người đồng bào dân tộc thiểu số Trong những năm qua, hệ thống y tế đã được củng cố, bao gồm 1 trung tâm y tế, 1 phân trạm và 6 trạm y tế xã/thị trấn, đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh cho người dân Các trạm y tế đã chú trọng công tác truyền thông – giáo dục sức khỏe và thực hiện tốt các chương trình y tế quốc gia Trung tâm Y tế Lạc Dương được thành lập từ năm 1993 theo Quyết định số 614/QĐ-UB của UBND tỉnh Lâm Đồng, với mô hình tổ chức theo Thông tư liên tịch số 03/TTLT-BYT-BNV.
Trung tâm Y tế huyện Lạc Dương, thuộc Bộ Y tế và Bộ Nội vụ, có cấu trúc tổ chức bao gồm Ban giám đốc, 04 Phòng chức năng, 06 khoa Lâm sàng, 01 khoa Cận lâm sàng, 02 đội (Đội YTDP và Đội BVSKBMTE-KHHGĐ) cùng với 06 Trạm Y tế xã, Thị trấn Trung tâm có nhiệm vụ xây dựng kế hoạch và triển khai thực hiện các chương trình y tế.
HUPH đặt mục tiêu nâng cao sức khỏe cộng đồng thông qua công tác phòng chống dịch bệnh, HIV/AIDS và các bệnh xã hội Các hoạt động bao gồm vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, vệ sinh lao động, y tế học đường, chăm sóc sức khỏe sinh sản và sức khỏe người lao động, cùng với việc khám chữa bệnh tại Trung tâm và tuyến xã.
Từ năm 2004, chương trình Chăm sóc sức khỏe Tâm thần cộng đồng (CSSKTTCĐ) đã hoạt động tại 6 xã/thị trấn, nhưng tình trạng bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL) điều trị tại nhà vẫn chưa cải thiện đáng kể Theo báo cáo tháng 6/2017, số lượng bệnh nhân TTPL được phát hiện ngày càng tăng, hiện có 52 người được quản lý và điều trị tại cộng đồng Tuy nhiên, địa bàn rộng và nhiều đồi núi gây khó khăn cho hoạt động CSSKTTCĐ, với cơ sở vật chất và phương tiện khám chữa bệnh còn thiếu thốn Giao thông khó khăn và khoảng cách xa giữa các trạm y tế và khu dân cư cũng là một thách thức Nhận thức của người dân về bệnh TTPL còn hạn chế do một số quan niệm sai lầm, dẫn đến việc điều trị bệnh nhân tại cộng đồng gặp nhiều khó khăn.
Nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe là nhiệm vụ quan trọng nhằm huy động sự tham gia của người dân trong việc bảo vệ sức khỏe Cơ quan chức năng có trách nhiệm quản lý, điều hành và giám sát các hoạt động y tế dự phòng tại huyện để đảm bảo hiệu quả trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Trung tâm Y tế không chỉ nâng cao chất lượng chuyên môn mà còn chú trọng nghiên cứu khoa học để tìm ra bằng chứng đáng tin cậy cho công tác lâm sàng Tuy nhiên, các đề tài nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào bệnh học và đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân, trong khi các vấn đề liên quan đến quản lý của cán bộ và người chăm sóc bệnh nhân vẫn chưa được quan tâm đúng mức.
Khung lý thuy ế t
Hình 1.3: Khung lý thuyết về quản lý bệnh nhân tâm thần phân liệt tại cộng đồng
Qu ả n lý, chăm sóc ngườ i b ệ nh tâm th ầ n phân li ệ t c ủa gia đình
- Quản lý của người CSNBTTPL + Quản lý thuốc, quản lý NBTTPL
- Thực hành chăm sóc của người CSBNTTPL
+ Đưa NB đi khám và lĩnh thuốc + Cho NB uống đúng thuốc, liều dùng, tần suất sử dụng
+ Theo dõi uống thuốc hàng ngày của bệnh nhân + Hướng dẫn NB vệ sinh cá nhân, lao động hòa nhập cộng đồng, sinh hoạt xã hội HNCĐ
S ự ph ố i h ợ p trong qu ả n lý, chăm sóc giữa cơ sở Y t ế và gia
- Tư vấn tâm lý, tư vấn kiến thức, kỹ đình năng chăm sóc cho người CSCNBTTPL
- Tư vấn, động viên NBTTPL tham gia các hoạt động xã hội
- Giám sát người bệnh TTPL tại nhà
Qu ản lý, chăm sóc ngườ i b ệ nh tâm th ầ n phân li ệ t c ủa cơ sở Y t ế
- Môi trường làm việc: Nơi làm việc, trang thiết bị làm việc, môi trường văn hóa (giao tiếp, khuyến khích, hỗ trợ, trao quyền…)
- Quản lý CT: Quản lý công tác theo dự án chương trình (Lập kế hoạch, triển khai, theo dõi/đánh giá)
+ Khám, điều trị và lập hồsơ bệnh án
+Dự trù và cấp phát thuốc hàng tháng
+ Tuyên truyền GDSK về SKTT
+ Thực hiện thống kê, báo cáo
+ Khám sức khỏe định kỳ
+ Hướng dẫn PHCN cho NB
+ Kiểm tra, giám sát NB
+ Hướng dẫn cách CSNBTTPL, quản lý thuốc cho NCSC
Qu ả n lý, chăm sóc ngườ i b ệ nh tâm th ầ n phân li ệ t t ạ i c ộng đồ ng
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨ U
Đối tƣợ ng nghiên c ứ u
- Người chăm sóc chính NBTTPL đang điều trị tại nhà trên địa bàn huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng
- Sổ sách báo cáo về chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại địa phương
- Lãnh đạo Trung tâm Y tế huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng.
- Lãnh đạo Ủy ban nhân xã(Trưởng ban chỉ đạo thị trấn).
- Trưởng trạm y tế Thị trấn.
- Cán bộ huyện, xã đang phụ trách chương trình CSSKTTCĐ trên địa bàn huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng.
- Người chăm sóc chính NBTTPL tại nhàđáp ứng các tiêu chí sau:
+ Trực tiếp chăm sóc bệnh nhân TTPL + Trên 18 tuổi
+ Đồng ý tham gia nghiên cứu
- Cán bộ y tế và người cung cấp thông tin chính
+ Đồng ý tham gia nghiên cứu
- Những người chăm sóc chính NBTTPL không có khả năng giao tiếp bình thường.
Thời gian và địa điểm nghiên cứu
- Thời gian: Từ tháng 01/2018 đến tháng 8/2018
- Địa điểm nghiên cứu: Trên địa bàn huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng.
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu mô tả cắt ngang, kết hợp định tính.
Cấu phần định lượng thu thập thông tin từ người chăm sóc chính bệnh nhân tâm thần phân liệt về việc chăm sóc và sự phối hợp với cán bộ, cơ sở y tế trong việc chăm sóc người bệnh tại gia đình.
Cấu phần định tính được thực hiện sau giai đoạn định lượng, nhằm thu thập thông tin từ cán bộ y tế, cán bộ hỗ trợ xã hội tại địa phương và người nhà bệnh nhân, để hiểu rõ hơn về các thực trạng liên quan.
HUPH quản lý bệnh nhân TTPL trong cộng đồng thông qua việc thu thập dữ liệu từ sổ sách A8 của chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần tại trạm Y tế xã/thị trấn Đánh giá công tác quản lý của cán bộ y tế được thực hiện qua biên bản giám sát và chỉ đạo tuyến cho tuyến dưới Số liệu về bệnh nhân được khai thác từ báo cáo quý của tuyến xã, cùng với tổng hợp báo cáo 6 tháng đầu năm và báo cáo năm của TTYT huyện Lạc Dương.
Cỡ mẫu
Năm 2017, trên địa bàn huyện Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng có tổng số 51
NBTTPL đang được quản lý và chăm sóc trong cộng đồng, với danh sách người bệnh bao gồm cả người chăm sóc chính Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 51 người chăm sóc chính cho 51 bệnh nhân TTPL, mỗi bệnh nhân sẽ chọn một người chăm sóc chính, tạo thành mẫu cho người chăm sóc chính là 51 người.
- Phỏng vấn sâu (PVS): Chọn có chủ đích người cung cấp thông tin chính cho 11 cuộc PVS
Lãnh đạo Trung tâm Y tế huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng
Lãnh đạo địa phương ở thị trấn/trưởng ban chăm sóc sức khỏe nhân dân): 01 cuộc (chọn thị trấncó số bệnh nhân nhiều nhất trong 6 xã/thị trấn)
Trưởng trạm y tếThị trấn: 01 cuộc
Cán bộ huyện phụ trách chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần tổ chức 01 cuộc, trong khi cán bộ y tế xã chuyên trách thực hiện phỏng vấn 1 cán bộ tại mỗi xã, tổng cộng có 06 cuộc phỏng vấn.
Cán bộ xã hội: 01 cuộc
Thảo luận nhóm (TLN): 02 cuộc TLN
- Chọn xã ĐaSar cósố NBTTPL nhiều và điều trị ổn định tại trạm, từ đó chia ra làm 2 nhóm để tổ chức 2 cuộc thảo luận nhóm.
Nhóm thứ 1 là những NCSC có thực hành và phối hợp tốt về quản lý chăm sóc NBTTPL tại nhà của gia đìnhvới cơ sở y tế
Nhóm thứ 2 là những NCSC có thực hành chưa tốt trong chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại nhà.
Mỗi nhóm thảo luận gồm 6 người sẽ tập trung vào việc tìm hiểu sự phối hợp trong quản lý chăm sóc người bệnh tại nhà giữa cơ sở y tế và gia đình.
Phương pháp chọ n m ẫ u
Theo báo cáo của Trung tâm Y tế huyện Lạc Dương trong 6 tháng đầu năm 2017, toàn huyện có 51 bệnh nhân TTP đang được điều trị tại nhà Vì vậy, trong nghiên cứu này, chúng tôi đã chọn mẫu toàn bộ và xác định người chăm sóc chính của bệnh nhân để tiến hành phỏng vấn.
Chọn lọc đối tượng tham gia phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm theo tiêu chí đã đề ra, nhằm đảm bảo sự đa dạng trong trình độ học vấn của người nhà bệnh nhân Nghiên cứu tập trung vào việc lựa chọn có chủ đích người nhà của các bệnh nhân để phản ánh đầy đủ các quan điểm khác nhau trong cuộc thảo luận.
Các bi ế n s ố , ch ủ đề nghiên c ứ u
Các nhóm biến chính (Chi tiết biến số trong Phụ lục 7)
Thông tin chung về đối tƣợng nghiên cứu: Tuổi, giới tính, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, kinh tếgia đình, mối quan hệ với người bệnh
Thực hành chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt tại nhà bao gồm việc hướng dẫn người bệnh thực hiện các công việc hàng ngày, đưa họ đi khám và nhận thuốc tại trạm y tế xã, thị trấn Ngoài ra, cần hỗ trợ người bệnh trong việc vệ sinh cá nhân, tham gia lao động và hòa nhập vào các hoạt động sinh hoạt xã hội trong cộng đồng.
Cách tiếp cận thông tin từ các phương tiện truyền thông đại chúng như tivi, đài phát thanh và loa phát thanh tại xã, thị trấn là rất quan trọng trong việc truyền tải thông tin đến cộng đồng.
Cán bộ y tế cần chú trọng đến công tác chăm sóc sức khỏe cho người bệnh tâm thần phân liệt, bao gồm việc hướng dẫn cho nhân viên y tế cách chăm sóc bệnh nhân một cách hiệu quả Đồng thời, việc cấp phát thuốc đúng lịch và theo định kỳ cũng là yếu tố quan trọng trong quá trình điều trị và phục hồi sức khỏe cho người bệnh.
Sổ sách quản lý và hồ sơ của Nhà Bảo Trợ Tình Nguyện (NBTTPL) hiện đang được quản lý tại Trạm Y tế (TYT) xã, thị trấn Hồ sơ này bao gồm thông tin về tên thuốc, hàm lượng, nguồn gốc thuốc sử dụng và cách thức sử dụng thuốc.
2.6.2 Ch ủ đề đị nh tính
- Công tác quản lý của cán bộ Y tế quản lý chương trình bảo vệ sức khỏe tâm thần
- Sự phối hợp chăm sóc NBTTPL giữa gia đình và cán bộ Y tế.
- Sự quan tâm của chính quyền địa phương.
Công cụ và phương pháp thu thập số liệu
2.7.1.1 Công cụ thu thập số liệu
Công cụ thu thập số liệu định lượng gồm 2 phiếu: (1) Phiếu lấy số liệu thứ cấp- Phụ lục 5; (2) Phiếu phỏng vấn NCSBNTTPL-Phụ lục 1
Bộ công cụ thu thập số liệu được thiết kế nhằm phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu, dựa trên các tài liệu tham khảo phù hợp và tài liệu liên quan đến chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng cho các bệnh loạn thần nặng mãn tính.
Phiếu điều tra đã được thử nghiệm trên ba người chăm sóc chính cho bệnh nhân tâm thần phân liệt trong khu vực nghiên cứu Kết quả từ thử nghiệm này sẽ được sử dụng để chỉnh sửa và hoàn thiện nội dung của phiếu điều tra cho phù hợp hơn.
2.7.1.2 Phương pháp thu thập số liệu
Thông tin về đối tượng nghiên cứu và bộ câu hỏi được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp Một số đặc điểm của bệnh TTPL được lấy từ danh sách quản lý, hồ sơ bệnh nhân và quan sát của điều tra viên Nghiên cứu đã tiếp cận tất cả 51 NCSC NBTTPL theo thiết kế nghiên cứu.
Có 1 ĐTV và 1 NCV, ĐTV được tập huấn trong 01 ngày về kỹ năng phỏng vấn, sau đó được nhận bộ câu hỏi phỏng vấn, kế hoạch thu thập số liệu, danh sách các đối tượng được chọn cho nghiên cứu NCV cùng ĐTV thảo luận để thống nhất quy định và cách thức tiến hành thu thập số liệu như sau:
Danh sách ĐTNC được tổ chức theo từng xã, thị trấn NCV và ĐTV đã đến từng hộ gia đình của bệnh nhân tâm thần phân liệt, tiếp cận và giới thiệu về mục đích của chương trình.
HUPH đích nghiên cứu và mời đối tượng tham gia
Khi người chăm sóc chính của bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu, ĐTNC sẽ ký vào phiếu đồng ý và ĐTV tiến hành phỏng vấn trong khoảng thời gian 30 – 45 phút Thông tin thứ cấp sẽ được thu thập từ hồ sơ bệnh án sau khi có sự đồng ý của người chăm sóc chính và cán bộ y tế sau khi phỏng vấn thực địa kết thúc.
Nghiên cứu viên (NCV) tham gia vào quá trình phỏng vấn và giám sát các điều tra viên (ĐTV) Trong ngày đầu, ĐTV sẽ theo NCV để quan sát cách phỏng vấn mẫu một số đối tượng nghiên cứu (ĐTNC) Sau đó, NCV sẽ đồng hành cùng ĐTV để giám sát và cung cấp ý kiến nhằm cải thiện kỹ năng phỏng vấn cũng như giúp ĐTV hiểu rõ hơn về thông tin phỏng vấn.
Sau khi phỏng vấn, điều tra viên tiến hành kiểm tra và làm sạch phiếu điều tra trước khi nộp cho NCV Cuối ngày thu thập số liệu, ĐTV gửi lại các phiếu phỏng vấn cho NCV để kiểm tra và giám sát, nhằm phát hiện những thiếu sót và điểm chưa phù hợp trong bộ câu hỏi phỏng vấn cũng như cách tiếp cận ĐTNC.
2.7.2 Công c ụ và p hương pháp thu thập thông tin đị nh tính
2.7.3.1 Công cụ thu thập thông tin
Các công cụ thu thập thông tin định tính bao gồm: (1) Hướng dẫn phỏng vấn sâu với cán bộ y tế; (2) Hướng dẫn phỏng vấn sâu với cán bộ xã hội; và (3) Thảo luận nhóm với những người chăm sóc chính cho bệnh nhân TPL.
Hướng dẫn phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm được phát triển dựa trên khung lý thuyết và tài liệu liên quan Máy ghi âm được sử dụng để ghi lại chi tiết nội dung các cuộc phỏng vấn và thảo luận, với sự đồng ý của người cung cấp thông tin.
2.7.3.2 Phương pháp thu thập thông tin
Tiến hành thu thập thông tin gồm 01 nghiên cứu viên và 01 điều tra viên là người bản địa để phiên dịch tiếng
Nghiên cứu viên chịu trách nhiệm hướng dẫn phỏng vấn sâu (PVS) và thảo luận nhóm (TLN) Họ đã liên hệ với những người tham gia được chọn để thống nhất nội dung, thời gian và địa điểm cho PVS và TLN Chỉ những người đồng ý tham gia nghiên cứu mới được tiến hành PVS hoặc mời tham gia TLN.
Tổ chức 11 cuộc phỏng vấn sâu Địa điểm PVS là tại các cơ quan nơi người được phỏng vấn đang công tác
NCV đã tổ chức 02 cuộc thảo luận nhóm, mỗi cuộc gồm 6 người tham gia Thời gian thảo luận diễn ra vào thời gian rảnh của từng đối tượng, với giấy mời được gửi trước Địa điểm tổ chức thảo luận là tại hội trường của trạm.
Các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm được thực hiện với sự đồng ý của đối tượng nghiên cứu, dựa trên các hướng dẫn đã được xây dựng Mỗi cuộc phỏng vấn hoặc thảo luận kéo dài từ 30 đến 45 phút.
Tất cả các cuộc phỏng vấn sâu (PVS) và thảo luận nhóm (TLN) đều được ghi chép biên bản và ghi âm, dựa trên bảng hướng dẫn đã được chuẩn bị trước cho các cuộc thảo luận và phỏng vấn.
Xử lý và phân tích số liệu
Dữ liệu được làm sạch trước và sau khi nhập vào máy tính bằng phần mềm Epi DATA và xử lý bằng SPSS 16.0 Phân tích thống kê mô tả được thực hiện thông qua số lượng và tỷ lệ phần trăm cho các biến định tính Đối với các biến định lượng, các giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, trung vị và khoảng phân vị cũng được sử dụng để mô tả.
Dữ liệu định tính được tổng hợp từ các đoạn ghi âm PVS và TLN, sau đó được gỡ và đánh máy thành file Word Nghiên cứu viên tiến hành đọc và tóm tắt thông tin theo từng chủ đề, và các nội dung phù hợp sẽ được trích dẫn trong báo cáo.
Các khái ni ệ m
Cán bộ quản lý chương trình bảo vệ sức khỏe tâm thần là những người làm việc trong lĩnh vực y tế, bao gồm công chức và viên chức, có chuyên môn nghiệp vụ tại các cơ sở y tế Họ đảm nhiệm vai trò quan trọng trong việc phụ trách và triển khai các chương trình liên quan đến sức khỏe tâm thần.
Người chăm sóc chính cho người bệnh tại nhà là người thường xuyên đưa bệnh nhân đi khám bệnh định kỳ, nhận thuốc và hỗ trợ bệnh nhân uống thuốc hàng ngày Họ cũng có thời gian giúp bệnh nhân thực hiện vệ sinh cá nhân hàng ngày Người chăm sóc chính phải trên 18 tuổi và sống cùng với bệnh nhân, có thể là bố, mẹ, vợ, chồng, con hoặc người thân khác trong gia đình.
Phối hợp giữa gia đình và cơ sở Y tế cho người bệnh tâm thần phân liệt:
Là phối hợp giữa chăm sóc và điều trị giúp cho tỷ lệ hồi phục sức khỏe người bệnh cao, người bệnh giảm tái phát bệnh
Theo Quyết định số 59/QĐ-TTg ngày 19/11/2015 của Thủ tướng Chính phủ, kinh tế hộ gia đình được phân loại dựa trên chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều, áp dụng cho giai đoạn 2016 – 2020.
Đạo đứ c trong nghiên c ứ u
Nghiên cứu đã được Hội đồng đạo đức của trường Đại học Y tế công cộng Hà
Nội đồng ý thông qua ngày 29/1/2018 (Số: 043/2018/YTCC-HD3)
Tất cả các đối tượng tham gia nghiên cứu đều tự nguyện và được thông báo rõ ràng về mục đích cũng như nội dung của nghiên cứu Họ có quyền từ chối tham gia bất kỳ lúc nào trong quá trình thu thập dữ liệu mà không cần phải giải thích lý do.
Dữ liệu thu thập được sẽ được bảo mật và chỉ được sử dụng cho mục đích nghiên cứu, không phục vụ cho bất kỳ mục đích nào khác Trong quá trình thực hiện nghiên cứu, nhóm
NC đã có những tư vấn, giải thích cho ĐTNC về quản lý điều trị bệnh nhân TTPL tại gia đình.
Nghiên cứu này không tác động trực tiếp đến đối tượng và không ảnh hưởng đến phong tục, tín ngưỡng của người dân địa phương Kết quả sẽ được báo cáo cho Phòng Y tế và Trung tâm Y tế huyện Lạc Dương, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao sức khỏe người bệnh tâm thần tại địa phương, không phục vụ cho mục đích khác Những kết quả này sẽ là cơ sở để đưa ra các khuyến nghị khả thi trong công tác chăm sóc người bệnh tâm thần tại TTYT huyện.
