NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC TỔ CHỨC CÁC HÌNH THỨC MỞ ĐẦU TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10 NHẰM NÂNG CAO PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC CHO HỌC SINH PHẦN GIÁO DỤC KINH TẾ - MÔN GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10
LUẬT 10 1.1 Cơ sở lí luận Định hướng, đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là chuyển từ chương trình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực
Theo định hướng đổi mới giáo dục, mục tiêu không chỉ là kiến thức mà còn là phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Việc đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng yêu cầu của chương trình hiện hành Mỗi giáo viên cần sáng tạo trong các hoạt động dạy học, đặc biệt là trong phần mở đầu bài học, mặc dù chỉ chiếm 5 đến 7 phút, nhưng rất quan trọng cho sự thành công của tiết dạy Các hoạt động này cần phù hợp với đối tượng và trình độ nhận thức của học sinh, nhằm tạo hứng thú và đam mê cho các em trong việc học.
Hứng thú là yếu tố quan trọng trong dạy học, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện và hình thành nhân cách của trẻ Nó dẫn đến sự tự giác, và cả hai yếu tố này đảm bảo tính tích cực, độc lập và sáng tạo trong học tập Phong cách học tập tích cực cũng góp phần phát triển hứng thú và tự giác F Bruno cho rằng hứng thú được hình thành qua các hoạt động khám phá, trong khi E.P Brounovt nhấn mạnh rằng niềm hứng thú thực sự thể hiện qua sự bền bỉ và sáng tạo trong công việc độc lập Khi học sinh được tự do quan sát, so sánh và phân tích, họ sẽ hiểu sâu sắc hơn và thể hiện rõ mối quan hệ giữa tích cực học tập và hứng thú nhận thức.
Mở đầu bài học là hoạt động quan trọng nhằm kích thích sự tham gia của học sinh, tạo ra tình huống học tập liên quan đến kiến thức mới Hoạt động này không chỉ giúp phát triển năng lực tư duy mà còn nâng cao khả năng giải quyết vấn đề của học sinh Người dạy cần thiết kế các tình huống và vấn đề để học sinh có thể vận dụng kiến thức và kinh nghiệm sống của mình.
6 mình để cố gắng ghi nhận và giải quyết theo cách riêng của mình, cảm thấy thiếu hụt kiến thức thông tin để giải quyết
Ngày nay, phần mở đầu không chỉ đơn thuần là để giới thiệu bài viết mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc nêu rõ vấn đề chính của bài học Việc khai thác hiệu quả hoạt động này sẽ giúp giáo viên cải tiến phương pháp giảng dạy, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập và tự học, kết nối giữa kiến thức đã biết và những điều chưa biết, cũng như giữa lý thuyết và thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày.
Trong lớp học, học sinh có sự phân hóa rõ rệt từ khá, giỏi đến yếu, kém Học sinh khá, giỏi thường năng động, sáng tạo và tích cực tham gia vào các hoạt động khởi động bài học, trong khi học sinh yếu, kém lại có xu hướng thụ động và lười học Sự không đồng đều trong mức độ tiếp thu bài học gây khó khăn trong việc lựa chọn hoạt động phù hợp với trình độ của từng nhóm học sinh Một số hình thức mở đầu bài học thu hút học sinh khá, giỏi nhưng lại không phù hợp với học sinh yếu, kém, trong khi những hoạt động khác có thể được học sinh yếu, kém hưởng ứng nhưng lại gây nhàm chán cho học sinh khá, giỏi.
Chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam đang chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của học sinh, tập trung vào việc học sinh vận dụng kiến thức Để đạt được điều này, giáo viên cần thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học Kết quả khảo sát tại các trường THPT Diễn Châu cho thấy nhiều giáo viên nhận thức rõ sự cần thiết và mong muốn thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá Mặc dù một số giáo viên đã áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, nhưng hoạt động đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt trong môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, vẫn chưa đạt hiệu quả cao.
Trong dạy học Giáo dục kinh tế và pháp luật, việc kết hợp phương pháp thuyết trình truyền thống với đồ dùng trực quan và tài liệu tham khảo từ các môn khoa học khác là rất quan trọng Sự vận dụng kiến thức liên môn không chỉ làm cho bài học trở nên hấp dẫn hơn mà còn giúp phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông thông qua việc sử dụng nội dung và phương pháp từ các bộ môn như Văn học, Lịch sử, và âm nhạc.
Nhiều giáo viên chưa chủ động sáng tạo trong việc kết hợp kiến thức liên môn như Giáo dục kinh tế và pháp luật với các môn Văn học, Lịch sử, và Âm nhạc, dẫn đến việc chưa phát huy được năng lực tự học và khả năng giải quyết tình huống thực tiễn cho học sinh Điều này khiến cho các tiết dạy Giáo dục kinh tế và pháp luật thường thiếu sự thu hút và hứng thú, chủ yếu tập trung vào việc cung cấp kiến thức và liệt kê các đặc điểm, nội dung liên quan đến kinh tế và pháp luật.
Thực tế nhiều năm dự giờ đồng nghiệp tôi thấy được thực trạng như sau:
- Giáo viên chỉ vào bài trực tiếp: Giới thiệu tên bài mới
- Tổ chức hoạt động trò chơi không ăn nhập với bài học
Lựa chọn các tình huống không chọn lọc và nội dung đơn giản giúp các em dễ dàng trả lời các câu hỏi cơ bản, đặc biệt là những câu hỏi liên quan đến vấn đề "cái gì?".
- Thời gian cho hoạt động này quá ít, vì chưa coi đó là một hoạt động học tập, chưa cho các em suy nghĩ, bày tỏ ý kiến của mình
- Cố gắng giảng giải chốt kiến thức ngay ở hoạt động này
Trường lớp khang trang sạch đẹp, các phòng học đã được trang bị tivi, kết nối mạng lan thuận tiện cho quá trình dạy học
1.3 Nguyên nhân của thực trạng
1.3.1 Nguyên nhân về phía giáo viên
Năm nay đánh dấu lần đầu tiên triển khai chương trình môn Giáo dục kinh tế và pháp luật lớp 10 trung học phổ thông mới Nội dung chương trình dài và nặng về lý thuyết, khiến giáo viên gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch dạy học và phân bổ thời gian cho các hoạt động trong tiết dạy.
Do yêu cầu kiểm tra thi cử nặng về lý thuyết, giáo viên thường phải gấp rút trong các tiết học để hoàn thành nội dung đúng thời hạn.
Một số giáo viên bộ môn vẫn chưa chủ động trong việc học hỏi và tiếp thu các phương pháp cũng như kỹ năng dạy học tích cực, điều này ảnh hưởng đến quá trình giảng dạy của họ.
Tâm lý của giáo viên hiện nay vẫn chủ yếu tập trung vào việc truyền thụ kiến thức trong quá trình hình thành kiến thức mới Hoạt động mở đầu cho bài học thường bị xem nhẹ và không được chú trọng đúng mức, do lo ngại về việc thiếu thời gian.
Một số giáo viên vẫn gặp khó khăn trong việc ứng dụng công nghệ thông tin, điều này ảnh hưởng đến khả năng đổi mới phương pháp thiết kế và dạy học, đặc biệt là trong việc khuyến khích tính tích cực của học sinh trong giai đoạn mở đầu.
MỘT SỐ GIẢI PHÁP TIẾN HÀNH HOẠT ĐỘNG MỞ ĐẦU TRONG PHẦN GIÁO DỤC KINH TẾ - MÔN GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10
TRONG PHẦN GIÁO DỤC KINH TẾ - MÔN GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT 10
Tự lĩnh hội kiến thức trên lớp là bước quan trọng trong quá trình học tập của học sinh, giúp họ tiếp thu tri thức cơ bản về giáo dục kinh tế và pháp luật dưới sự hướng dẫn và kiểm tra của giáo viên Sự phong phú trong nội dung và việc áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực của giáo viên không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn nâng cao năng lực diễn đạt và kỹ năng thực hành.
Tiếp thu kiến thức và phát biểu ý kiến là hoạt động quan trọng trong bài học Giáo dục kinh tế và pháp luật 10, giúp phát triển tư duy và tính tích cực của học sinh Để đạt được mục tiêu giảng dạy, giáo viên cần tổ chức các hình thức mở đầu bài học và sử dụng sáng tạo hệ thống câu hỏi từ sách giáo khoa, đảm bảo phù hợp với từng bài, chương và đối tượng học sinh Đồng thời, giáo viên cũng nên xây dựng tình huống có vấn đề để khuyến khích học sinh tự suy nghĩ và rút ra kết luận từ các vấn đề được đưa ra.
Học sinh cần chú ý tìm hiểu sâu các điểm quan trọng và cơ bản theo hướng dẫn của giáo viên, đồng thời trả lời các câu hỏi liên quan đến bài học mà giáo viên và sách giáo khoa đã đưa ra.
2.2 Những điểm cần lưu ý khi tổ chức hoạt động mở đầu bài học
* Nhiệm vụ học tập trong hoạt động mở đầu cần đảm bảo rằng, học sinh không thể giải quyết trọn vẹn với kiến thức, kĩ năng cũ
Tình huống và câu hỏi mở đầu chỉ giải quyết một phần vấn đề, đòi hỏi người học phải trang bị thêm kiến thức và kỹ năng mới Việc này cần thiết để hình thành kiến thức và luyện tập, từ đó giúp người học hoàn thiện khả năng giải quyết tình huống có vấn đề trong câu hỏi.
- Không cần học sinh trả lời hết và đúng các câu hỏi trong hoạt động mở đầu
- Giáo viên không chốt kiến thức
- Học sinh không phải ghi kết quả trả lời các câu hỏi của hoạt động mở đầu
- Coi hoạt động này là một hoạt động học tập, có mục đích, thời gian hoạt động và sản phẩm hoạt động
Chuyển giao nhiệm vụ một cách rõ ràng và cụ thể là rất quan trọng, phù hợp với từng đối tượng học sinh Việc lựa chọn các tình huống và câu hỏi chất lượng sẽ giúp kích thích tư duy của học sinh, đặc biệt là những câu hỏi mang tính chất khám phá như: "Tại sao?".
- Bố trí thời gian thích hợp cho các em học tập, bày tỏ quan điểm, cũng như sản phẩm của hoạt động
2.3 Một số giải pháp tổ chức các hình thức mở đầu trong dạy học Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 phần Giáo dục kinh tế
Mở đầu bài dạy là yếu tố quan trọng quyết định thành công của tiết học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Qua trải nghiệm giảng dạy, chúng tôi đề xuất một số giải pháp tổ chức hình thức mở đầu trong dạy học Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 nhằm nâng cao năng lực cho học sinh.
2.3.1 Giải pháp mở đầu bài học từ việc sử dụng hình ảnh
Hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các hiện tượng và là phương tiện trực quan hiệu quả để hình thành khái niệm trong Giáo dục kinh tế Chúng giúp học sinh dễ dàng nhận biết nội dung bài học và đặc biệt, nhiều hình ảnh còn hỗ trợ việc ghi nhớ và hiểu sâu những kiến thức trừu tượng trong lĩnh vực này.
Sử dụng hình ảnh phù hợp trong giáo dục không chỉ phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh mà còn làm cho quá trình học tập trở nên sinh động hơn Trong môn Giáo dục kinh tế và pháp luật, hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện tư duy phân tích và kích thích sự ham hiểu biết của học sinh Để đạt hiệu quả cao, giáo viên nên chọn những hình ảnh rõ ràng, trung thực và dễ quan sát, đồng thời tạo cảm giác an toàn và hứng khởi cho học sinh, tránh sử dụng hình ảnh gây cảm giác tiêu cực như sợ hãi hay bạo lực.
Khi dạy Bài 1 về các hoạt động kinh tế cơ bản trong đời sống xã hội, chúng tôi lựa chọn hình thức mở đầu bài học bằng hình ảnh, phù hợp với đặc điểm và đối tượng học sinh ở các lớp khác nhau.
Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát các hình ảnh qua tivi, bao gồm hoạt động sản xuất nông nghiệp và buôn bán hàng hóa tại chợ Những hình ảnh này liên quan đến các hoạt động kinh tế cơ bản, giúp học sinh hiểu rõ hơn về nền tảng của nền kinh tế.
Giáo viên nhận xét và dẫn dắt học sinh vào bài mới
Khi dạy bài 8 về tín dụng và vai trò của tín dụng trong đời sống, chúng tôi sẽ mở đầu bài học bằng hình thức sử dụng hình ảnh, phù hợp với đặc điểm và đối tượng học sinh ở các lớp khác nhau.
Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát các hình ảnh qua tivi, bao gồm cảnh người dân tham gia giao dịch tại ngân hàng và hình ảnh thẻ tín dụng Những hình ảnh này liên quan đến lĩnh vực tài chính và ngân hàng.
Giáo viên nhận xét và dẫn dắt học sinh vào bài mới
2.3.2 Giải pháp mở đầu bài học từ việc khai thác bài tập tình huống
Dạy học tình huống là phương pháp giáo dục dựa trên các tình huống thực tế trong cuộc sống, giúp người học xây dựng tri thức thông qua việc giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến quá trình học tập.
Mở đầu bài học bằng tình huống giúp người học có cái nhìn sâu sắc và thực tiễn hơn về lý thuyết Việc giải quyết tình huống cho phép người học vận dụng linh hoạt kiến thức, hiểu rõ hơn các khái niệm và mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động Phương pháp dạy học này nâng cao tính chủ động và sáng tạo của người học, đồng thời không làm nặng nề khối lượng kiến thức.
Việc khai thác tình huống trong môn Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 không chỉ giúp học sinh kết nối nội dung bài học với thực tiễn mà còn kích thích tư duy và tranh luận tích cực trong lớp Để đạt hiệu quả, giáo viên cần đầu tư thời gian và trí tuệ để xây dựng tình huống phù hợp với nội dung bài học và đối tượng học sinh Học sinh cũng cần chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức đã học cùng với kinh nghiệm thực tiễn để giải quyết tình huống một cách hiệu quả.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM VỀ TỔ CHỨC CÁC HÌNH THỨC MỞ ĐẦU
Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm xác định tính khả thi của việc tổ chức hình thức mở đầu bài học trong dạy học phần kinh tế của môn Giáo dục kinh tế và pháp luật 10, với mục tiêu phát triển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ khám phá những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức các hình thức mở đầu trong dạy học phần Giáo dục kinh tế, nhằm phát triển năng lực học sinh tại trường trung học phổ thông Qua đó, chúng tôi cũng sẽ rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu để cải thiện quá trình giảng dạy.
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc tổ chức các hình thức mở đầu trong dạy học Giáo dục kinh tế là cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học ở trường trung học phổ thông.
Bồi dưỡng học sinh phương pháp tự học là cách hình thành khả năng học tập suốt đời Điều này giúp học sinh phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề trong học tập cũng như trong cuộc sống cá nhân, gia đình và cộng đồng.
3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
* Tại trường trung học phổ thông A nơi tôi công tác Đề tài này chúng tôi tiến hành thực nghiệm tại Trường trung học phổ thông A
Tổ chức hoạt động mở đầu bài học bằng các kỹ thuật và phương pháp dạy học tích cực ở nhiều khối lớp, đồng thời chú trọng phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh.
Trong năm học 2022 – 2023, chúng tôi đã thực hiện thí điểm tổ chức hoạt động mở đầu bài học với mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh.
17 nghiệm ở tất cả các lớp trực tiếp giảng dạy như :10c3, 10c5, 10c6, 10c8 và các lớp đối chứng như 10c2, 104, 10c7
*Tại các Trường trung học phổ thông khác
Thông qua Ban Giám hiệu, buổi sinh hoạt chuyên môn đã trao đổi về phương pháp và kỹ thuật dạy học, tổ chức các hình thức khởi động nhằm phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh Đồng nghiệp đã thực hiện thí điểm tại một số lớp ở các trường bạn.
3.3.1 Yêu cầu chung Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất môn Giáo dục kinh tế và pháp luật 10 - phần Giáo dục kinh tế trong nhà trường trung học phổ thông nhằm hình thành, phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực tự học, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông… và phẩm chất cho học sinh trong quá trình tổ chức hoạt động mở đầu bài học như: Phẩm chất nhân ái và khoan dung, chăm học, chăm làm, trung thực và trách nhiệm của mỗi học sinh
Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn cải thiện hiệu quả giáo dục cho học sinh, đặc biệt là tại các trường trung học phổ thông.
Dựa trên kế hoạch dạy học của bộ môn và đặc điểm của từng bài, giáo viên có thể linh hoạt áp dụng phương pháp giảng dạy Chúng tôi tổ chức hoạt động mở đầu bài học cho học sinh trong mỗi tiết dạy, kéo dài từ 5 đến 7 phút.
3.4 Phương pháp Ở các lớp thực nghiệm mở đầu bài học, tùy thuộc vào đối tượng và năng lực của học sinh ở các lớp, chúng tôi vận dụng ở các mức độ nhận thức khác nhau để hình thành năng lực và phẩm chất cho các em
- Mức độ nhận biết: Dùng phương pháp thuyết trình kết hợp với khai thác hình ảnh, thông tin khác, sử dụng công nghệ thông tin…
- Mức độ thông hiểu: Dùng phương pháp thuyết trình kết hợp với nêu vấn đề, trao đổi, đàm thoại…
Mức độ vận dụng trong giảng dạy bao gồm việc sử dụng các phương pháp phân tích, so sánh, trao đổi đàm thoại và liên hệ thực tiễn để rút ra nội dung bài học Trong khi đó, ở các lớp đối chứng, hoạt động mở đầu bài học chủ yếu được thực hiện theo phương pháp truyền thống, với ít sự đổi mới.
3.5 Thiết kế và tổ chức hoạt động mở đầu bài học có hiệu quả nhằm nâng cao phẩm chất và năng lực cho học sinh
3.5.1 Một số giáo án thực nghiệm
Thực nghiệm tổ chức hoạt động mở đầu bài học cho học sinh như sau:
3.5.1.1 Sử dụng hình ảnh để mở đầu bài học
Bài 1: Các hoạt động kinh tế cơ bản trong đời sống xã hội a Mục tiêu: Khai thác vốn sống, trải nghiệm của bản thân học sinh về các hoạt động kinh tế trong đời sống xã hội, tạo hứng thú và những hiểu biết ban đầu của học sinh về bài học mới b Tổ chức thực hiện
Chuyển giao nhiệm vụ học tập
- Giáo viên chiếu cho học sinh quan sát một số hình ảnh hình ảnh
Giáo viên nêu câu hỏi
Các em chỉ rõ mối quan hệ giữa các hoạt động trong 3 hình ảnh trên?
Thực hiện nhiệm vụ học tập
- Học sinh cùng nhau quan sát hình ảnh, làm việc cá nhân: Suy nghĩ và trả lời câu hỏi giáo viên đặt ra
Trong quá trình học tập, giáo viên theo dõi và phát hiện những học sinh chưa tìm ra câu trả lời, từ đó kịp thời hỗ trợ họ trong việc khám phá các hoạt động của nền kinh tế.
- Học sinh xung phong trình bày ý kiến của mình
- Học sinh nhận xét và bổ sung
- Giáo viên nhận xét phần trả lời của một số học sinh
- Giáo viên kết luận và hướng dẫn học sinh vào bài học – Bài 1: Các hoạt động kinh tế cơ bản trong đời sống xã hội c Kết quả
Học sinh tham gia giờ học với sự hào hứng, khám phá kiến thức mới qua những hình ảnh sinh động, tạo nên bức tranh đa dạng về các hoạt động kinh tế.