NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Cơ sở lý luận
Bảo vệ môi trường là một vấn đề được Đảng và nhà nước đặc biệt chú trọng, điều này được thể hiện qua các Văn kiện Đại hội, nhiều nghị quyết, chỉ thị và kết luận của Bộ Chính trị và Ban Bí thư Nhà nước đã ba lần ban hành Luật Bảo vệ môi trường nhằm tăng cường công tác bảo vệ và phát triển bền vững môi trường.
Năm 2001, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân” qua Quyết định số 1363/QĐ-TTg, nhấn mạnh tính toàn diện trong giáo dục bảo vệ môi trường Các Nghị định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường biển, hải đảo đã được ban hành vào các năm 2005, 2014 và 2020, nhằm tăng cường hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã ban hành Chỉ thị 02/2005/CT-BGDĐT để triển khai các nội dung này trong giáo dục.
Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường giáo dục bảo vệ môi trường trong các trường học Nhà trường cần xây dựng chương trình giảng dạy và tài liệu tham khảo liên quan đến giáo dục môi trường, đồng thời tổ chức các khóa tập huấn cho giáo viên cốt cán để tuyên truyền về vấn đề này Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường sẽ được tích hợp và lồng ghép vào chương trình học, đặc biệt trong các môn Địa lí và Sinh học ở bậc THCS và THPT, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng cho học sinh.
Trong giáo dục hiện nay, việc tăng cường triển khai dạy học STEM và giáo dục công dân là rất quan trọng Các hoạt động trải nghiệm thiết thực và ý nghĩa không chỉ giúp giáo viên mà còn mang lại lợi ích cho học sinh, tạo điều kiện cho việc học tập hiệu quả hơn trong các môn học như Hóa học.
Giáo dục bảo vệ môi trường là một lĩnh vực giáo dục liên ngành, với nội dung có thể tìm thấy trong nhiều môn học và hoạt động Tại Việt Nam, giáo dục bảo vệ môi trường chưa được giảng dạy như một môn học riêng biệt, mà được tích hợp vào các môn học khác Điều này đòi hỏi sự liên kết giữa các môn học và hoạt động trong quá trình giáo dục để đạt được mục tiêu bảo vệ môi trường hiệu quả.
Giáo dục bảo vệ môi trường cần chú trọng khai thác tình hình thực tế môi trường gần gũi với học sinh, từ khuôn viên nhà trường đến môi trường địa phương và quốc gia, coi đó là chất liệu và mục đích của giáo dục Phương châm “Suy nghĩ toàn cầu, hành động địa phương” nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục về môi trường toàn cầu và địa phương Mục tiêu cụ thể là nâng cao nhận thức về môi trường địa phương, khuyến khích cam kết và hành động thiết thực, dù nhỏ, nhằm cải thiện môi trường sống và hình thành thói quen ứng xử đúng đắn với môi trường.
1.2 Quan điểm về giáo dục STEM
STEM là viết tắt của Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán, nhấn mạnh sự quan tâm của giáo dục đối với các môn học này Giáo dục STEM tập trung vào việc tích hợp các môn học với thực tiễn nhằm nâng cao năng lực cho người học Nó có thể được hiểu qua nhiều cấp độ như chính sách, chương trình, nhà trường, môn học, bài học và hoạt động STEM Nhiều tổ chức và nhà giáo dục đang nghiên cứu về giáo dục STEM, và trên bình diện thế giới, nó được hiểu chủ yếu là giáo dục STEM với ba cách hiểu phổ biến hiện nay.
Giáo dục STEM tập trung vào các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, nhằm cung cấp và tăng cường kiến thức cho học sinh Chương trình này hỗ trợ việc phát triển kỹ năng cần thiết trong các môn học STEM, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Cách thứ hai là tích hợp bốn lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, trong đó kiến thức hàn lâm được kết hợp chặt chẽ với các bài học thực tế.
HS kết hợp kiến thức về khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học trong bối cảnh cụ thể, tạo ra sự kết nối giữa cộng đồng nhà trường và doanh nghiệp.
Giáo dục STEM là phương pháp tiếp cận tích hợp, khám phá trong giảng dạy và học tập, kết nối giữa các môn học STEM hoặc giữa một chủ đề STEM với các môn học khác Tại Việt Nam, giáo dục STEM hướng đến những mục tiêu cơ bản nhằm phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh.
- Góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục đã nêu trong chương trình giáo dục phổ thông
- Phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS phổ thông thông qua ứng dụng STEM, nhằm:
+ Phát triển các năng lực đặc thù của các môn học Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học và Toán
+ Biết vận dụng kiến thức các môn Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn
+ Có thể đề xuất các vấn đề thực tiễn mới phát sinh và giải pháp giải quyết các vấn đề đó trong thực tiễn.
Cơ sở thực tiễn
Trong những năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn việc giảng dạy nội dung về môi trường thông qua các công văn và đợt tập huấn cho giáo viên Điều này giúp giáo viên xây dựng kế hoạch giáo dục cụ thể cho từng đơn vị kiến thức trong năm học Qua các hoạt động học tập, học sinh được trang bị kiến thức về môi trường, từ đó nâng cao nhận thức về vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường Nhiều hoạt động bảo vệ môi trường đã được tổ chức tại trường học, như trồng cây xanh, thu dọn rác thải và giữ gìn vệ sinh lớp học cũng như khu nội trú.
Các hoạt động tạo cảnh quan xanh-sạch-đẹp tại trường học đã cải thiện môi trường học tập cho học sinh Tuy nhiên, việc học lý thuyết trên lớp và các hoạt động bảo vệ môi trường thường thiếu sự liên kết, dẫn đến việc học sinh không nhận thức được tầm quan trọng của kiến thức học được, đặc biệt là trong các môn phụ như địa lý Để thay đổi nhận thức của học sinh về bảo vệ môi trường và vai trò của họ trong việc này, cần thiết phải cải tiến phương pháp giảng dạy, giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn và giải quyết các vấn đề môi trường tại trường học và địa phương.
HS về việc giáo dục bảo vệ môi trường qua bảng sau:
+ Có cần thiết phải giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh không
+ Có cần thiết tổ chức dạy học theo dự án nhằm giáo dục bảo vệ môi trường không
+ Các dự án có cần thiết phải kết hợp với giáo dục STEM không
+ Các dự án có cần thiết với đối tượng HS dân tộc nội trú không
TT Câu hỏi Kết quả
1 Có cần thiết phải giáo dục bảo vệ môi trường cho HS không
100% GV và HS khảo sát đồng ý
2 Có cần thiết tổ chức dạy học theo dự án nhằm giáo dục bảo vệ môi trường không
3 Các dự án có cần thiết phải kết hợp với giáo dục STEM không
4 Các dự án có cần thiết với đối tượng
HS dân tộc nội trú không
Bảng 1: Bảng khảo sát về vấn đề giáo dục bảo vệ môi trường ở trường PT
DTNT THPT số 2 Nghệ An
Các đối tượng khảo sát đều nhất trí rằng việc giáo dục bảo vệ môi trường là cần thiết cho học sinh trường PT DTNT THPT số 2 Nghệ.
Để nâng cao hiệu quả giáo dục môi trường, cần kết hợp giữa lý thuyết và thực hành Phương pháp dạy học theo dự án kết hợp với giáo dục STEM là lựa chọn phù hợp nhằm đạt được mục tiêu nghiên cứu.
Giải pháp
Để giáo dục bảo vệ môi trường hiệu quả, cần áp dụng nhiều giải pháp, trong đó dạy học dự án, đặc biệt là dự án STEM, là lựa chọn phù hợp Mô hình này giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề môi trường tại địa phương và trường học Việc dạy học về bảo vệ môi trường không chỉ dựa vào kiến thức địa lý mà còn cần sự hỗ trợ từ các môn học khác như Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học và Công nghệ Giáo dục STEM đóng vai trò quan trọng trong việc liên kết và tích hợp các môn học này theo mục tiêu chung của dự án Trong quá trình thực hiện dự án STEM, có thể cần đến bốn yếu tố chính: Khoa học (S), Công nghệ (T), Kỹ thuật (E) và Toán (M).
GV có thể lựa chọn phương pháp và cách thức rất đa dạng để tổ chức các dự án STEM Chúng tôi đưa ra các gợi ý như:
Lồng ghép các dự án vào chương trình chính khóa là một phương pháp hiệu quả, trong đó giáo viên các môn học liên quan sẽ chọn lọc nội dung phù hợp cho từng môn Việc xây dựng phân phối chương trình liên môn một cách chi tiết và cụ thể sẽ giúp tăng cường tính liên kết và sự hiểu biết sâu sắc cho học sinh.
Tổ chức các dự án ngoại khóa đa dạng như câu lạc bộ khoa học và hoạt động trải nghiệm giúp giáo viên linh hoạt về thời gian và không gian Dù hình thức tổ chức nào, cần đảm bảo kiến thức phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông và hiệu quả trong việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh.
3.2 Hướng dẫn thực hiện quy trình tổ chức việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh trường PT DTNT THPT số 2 Nghệ An thông qua một số dự án STEM
- Dự án nhằm thực hiện nội dung nào trong chương trình giáo dục bảo vệ môi trường
- HS học được kiến thức, kĩ năng, năng lực gì về vấn đề bảo vệ môi trường sau khi thực hiện dự án
- Dự án xuất phát từ tình huống nào trong thực tiễn
- Từ tình huống đó GV xây dựng ý tưởng như thế nào
Ví dụ 1: Xuất phát từ nhu cầu được ăn rau sạch trong trường học, HS sẽ đưa ra giải pháp gì để có thể có rau sạch?
Ví dụ 2: Xuất phát từ nhu cầu sử túi nilon thường xuyên , chúng ta có thể làm ra túi nion tự phân hủy, an toàn với môi trường không?
3.2.1.3 Xây dựng quy trình dự án
Có nhiều phương pháp để xây dựng quy trình thiết kế, và giáo viên sẽ chọn quy trình cụ thể dựa trên mục tiêu đã xác định Các quy trình này có thể thay đổi tùy thuộc vào từng dự án và đối tượng học sinh Thông thường, quy trình thiết kế bao gồm một số bước cơ bản.
- Xây dựng mục tiêu dự án
- Chuyển giao nhiệm vụ dự án
- Đánh giá kết quả dự án
Dựa trên quy trình đã thiết kế, giáo viên tổ chức thực hiện các bước đã đề ra Trong quá trình học sinh làm việc, giáo viên vừa hướng dẫn vừa hỗ trợ để học sinh hoàn thành mục tiêu dự án.
3.2.1.5 Đánh giá kết quả thực hiện dự án
Sau khi học sinh hoàn thành dự án, giáo viên tiến hành đánh giá kết quả Quá trình này bao gồm đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh trong nhóm và giữa các nhóm với nhau, cũng như đánh giá của giáo viên đối với học sinh Kết quả không chỉ dựa vào sản phẩm cuối cùng mà còn xem xét quá trình thực hiện và thái độ tham gia của học sinh Để đảm bảo đánh giá chính xác, giáo viên cần cung cấp các tiêu chí đánh giá cho học sinh ngay từ đầu và thường xuyên nhắc nhở trong suốt quá trình thực hiện dự án.
HS tập trung vào thực hiện các yêu cầu đó
3.3 Gợi ý một số dự án STEM có nội dung bảo vệ môi trường trong chương trình địa lí
Dựa trên kiến thức địa lý, chúng tôi đề xuất một số nội dung có thể triển khai cho các dự án STEM như được trình bày trong bảng 1.
TT Chủ đề dự án Nội dung dự án Kiến thức địa lí
- Học sinh tìm hiểu về thủy quyển, vai trò của nước ngọt đối với con người và sự sống trên Trái Đất
- HS tìm hiểu, đánh giá thực trạng sử dụng nước ngọt của địa phương và tại gia đình mình
HS đã đề xuất các giải pháp nhằm bảo vệ nguồn nước ngọt tại địa phương, bao gồm việc thiết kế hệ thống xử lý nước sạch đơn giản ngay tại nhà thông qua phương pháp lọc nước.
- Các vấn đề mang tính toàn cầu: Vấn đề ô nhiễm môi trường nước biển và đại dương; nước ngọt
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường
TT Chủ đề dự án Nội dung dự án Kiến thức địa lí
- HS tìm hiểu vai trò của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế, sự thay đổi các hình thức sản xuất nông nghiệp, mô hình nông nghiệp thông minh
- Ảnh hưởng của hoạt động sản xuất nông nghiệp đến môi trường
- Thiết kế khu vườn thủy canh mini
- Địa lí ngành nông nghiệp lớp 10
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
- Vấn đề phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản lớp 12
3 Chất tẩy rửa an toàn
Việc sử dụng hóa chất trong cuộc sống hàng ngày đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại Sự lạm dụng các hóa chất này không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường nước và đất mà còn gây hại cho sức khỏe con người Cần có những biện pháp kiểm soát và giảm thiểu việc sử dụng hóa chất để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
- Chế tạo dung dịch tẩy rửa an toàn từ sự lên men của hoa quả
- Các vấn đề mang tính toàn cầu: Vấn đề ô nhiễm môi trường nước biển và đại dương; nước ngọt lớp 11
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
Việc sử dụng hóa chất trong cuộc sống hàng ngày đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại Sự lạm dụng các hóa chất này không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường nước và đất mà còn gây hại cho sức khỏe con người Cần có những biện pháp kiểm soát và giảm thiểu việc sử dụng hóa chất để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
- Chế tạo xà bông thiên nhiên từ sáp ong và hương liệu, phẩm màu tự nhiên
- Địa lí các ngành công nghiệp (công nghiệp hóa chất, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng) lớp 10
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
TT Chủ đề dự án Nội dung dự án Kiến thức địa lí
- Phát triển thương hiệu xà bông để kinh doanh
Việc sử dụng hóa chất trong cuộc sống hàng ngày đang trở thành một vấn đề đáng lo ngại Sự lạm dụng các hóa chất này không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường nước và đất mà còn gây hại cho sức khỏe con người Cần có những biện pháp kiểm soát và giảm thiểu việc sử dụng hóa chất để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
- Chế tạo son môi handmade từ sáp ong và hương liệu, phẩm màu tự nhiên
- Phát triển thương hiệu son môi để kinh doanh
- Địa lí các ngành công nghiệp (công nghiệp hóa chất, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng) lớp 10
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
6 Ống hút tre - HS tìm hiểu vấn đề sử dụng nhựa trong cuộc sống, tác hại của rác thải nhựa với môi trường
- HS chế tạo ống hút và một số vật dụng được làm từ tre, hoặc một số loại gỗ thân thiện môi trường, dễ kiếm ngay tại địa phương
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Các vấn đề mang tính toàn cầu: Vấn đề ô nhiễm môi trường lớp 11
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
7 Làng nghề thủ công dân tộc Thái
- HS tìm hiểu vấn đề sử dụng nhựa trong cuộc sống, tác hại của rác thải nhựa với môi trường
- HS xây dựng lại mô hình mini làng nghề thủ công truyền thống ở trong trường
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Chuyên đề : Phát triển làng nghề địa lí 12
- Thực hành tìm hiểu địa lí địa phương
Dự án tập trung vào việc bảo tồn và phát triển các làng nghề truyền thống, như làng nghề dệt vải từ nguyên liệu thiên nhiên và làng nghề mây tre đan Học sinh cùng với cộng đồng địa phương sẽ tham gia tích cực vào các hoạt động gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của những nghề truyền thống này.
- HS tìm hiểu vai trò của cây xanh trong bảo vệ môi trường và chống biến đổi khí hậu
- Xây dựng được vườn rau sạch của trường phục vụ cho bữa ăn của HS
- Địa lí ngành nông nghiệp- phần trồng trọt lớp 10
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Vấn đề phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản lớp 12
- HS tìm hiểu vấn đề sử dụng nhựa trong cuộc sống, tác hại của rác thải nhựa với môi trường
HS chế tạo nhựa sinh học thân thiện với môi trường từ tinh bột khoai tây, mang lại giải pháp bền vững cho việc sản xuất các vật dụng như túi ni lông, thìa và cốc.
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Các vấn đề mang tính toàn cầu: Vấn đề ô nhiễm môi trường lớp 11
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường lớp 12
Ngôi nhà gió - HS khám phá vấn đề sử dụng năng lượng toàn cầu hiện nay Việc sử dụng năng lượng, bao gồm năng lượng hóa thạch và năng lượng gió, có tác động lớn đến môi trường.
- Địa lí công nghiệp (công nghiệp năng lượng) lớp 10
- Phát triển bền vững và tăng trưởng xanh lớp 10
- Vấn đề sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi
TT Chủ đề dự án Nội dung dự án Kiến thức địa lí
- HS chế tạo mô hình nhà mini thắp sáng được nhờ năng lượng gió trường lớp 12
- Địa lí công nghiệp lớp 12
Bảng 2 Một số nội dung môn Địa lí có thể tổ chức dạy học bằng STEM
3.4 Một số dự án minh họa
3.4.1 Dự án vườn rau xanh
- Hiểu được vai trò của cây xanh trong bảo vệ môi trường và chống biến đổi khí hậu
- Xây dựng được vườn rau của trường
- Rèn luyện các năng lực như tự học, hợp tác, giải quyết vấn đề
II Các bước tiến hành
