Giáo trình sinh lý học thần kinh cấp cao và giác quan phần 2

Hoc th u yét cùa M uller Dây là thuyét vè nàng luong, theo thuyét này bàn chat cüa câm giâc là không phu thuôc vào tinh chat cüa câc kich thich, m à duoc xâc dinh là n h à m ot dang nàng

B i n H l_í H Q C B I R C D u n n

229

C H Ü O N G 1 3

OAI CÜ dN C VÉ Cd QUAN CÂM GIÂC

Câc c a q u an câm giâc là n h ü n g c a q u an dâc biêt n âm trên câc c a q uan bân thé và ngoai vi cüa c a thé Câc c a q u an càm giâc d u a c goi là câc c a q uan thu cam hay th u th é (receptor) Câc giâc q u an cô càu tao bao gôm câc té bào dâ

du ac biêt h oâ cô câc ch û c n ân g chuyên trâch là th u n h â n và trà loi nhù n g kich thich tù môi tru à n g b ên ngoài và bên trong tâc dông vào c a thé N h à dô mà ca thé se cô d u ac n h ü n g p h àn ûng trà loi n h àm dâm bào tin h luôn thich nghi toàn ven và su th ong nhà'i giüa c a th é vôi m ôi tru àn g song N guôn gôc phât sinh cüa

câc co q u a n câm giâc chü yëu là tù ngoai bi và tru n g bi trong giai d oan phât

trién phôi sôm cùa câ thé

C a q u an câm giâc cô n h ü n g chûc n âng sinh li dâc biêt, n h à dô m à dông vât cüng n h u con n g u ài m ai cô th é n h â n biét d u a c câc tin hiêu tù môi tru àn g sông, dông thài càm n h â n d u ac su to n tai và p h â t trién cua ch in h m inh C a quan câm giâc là su b ât d àu cüa m ot chuôi câc q u â trin h sinh h oc phûc tap và tinh vi dâ

du ac thé h iên q u a n h ü n g h o a t dô n g b àn nâng, tâ p tin h trong q uâ trinh phât trién chüng loai cüng n h u câ thé

Môi c o q u an th u càm bao gôm câc dang té bào th u câm (thu thé) khâc n hau

dâc trung cho câc c a q u an câm giâc nhu: th u câm â n h sâng, th u câm hoâ hoc,

th u càm n h iêt dô ngoài ra côn cô m ot sô’ vùng dâc biêt ch ü n g câm nhân

nh ü n g câm giâc dâc trung Câc c a q u a n th u câm cô ch ü c nâng là cung cap câc thông tin càm giâc vè câc ca, khôp và gân

M ot c a q u an câm giâc dién h in h th u à n g cô ba bô p h â n chinh bao gôm:

Bô p h â n ngoai biên: Bô p h â n này gôm cô n h ü n g tê' bào câm giâc chuyên

biêt vài tù n g loai kich thich khâc n h a u cüa m ôi tru àn g , goi là câc receptor Xung

q u an h câc té bào câm giâc là n h û n g càu tao cô tâc d u n g hô tr a hoâc bào vê, làm cho m ôi c a q u a n câm giâc cô n h ü n g hin h dang và càu tao khâc nhau Vi du:

c a quan câm giâc ân h sâng là m ât, c a q u an câm giâc âm thanh là tai

Bô p h â n dân truyên: Bô p h ân này gôm cô câc dây th àn kinh làm nhiêm vu

dân truyèn thông tin tir câc te bào càm giâc vè tru n g uo n g thân kinh Do dô

d u ac goi là p h ân d ân truyèn h u ô n g tâm (afferen)

Bô p h â n trung uong: Bô p h â n này là càc càu trüc ttrang irng tro n g hê thàn

kinh trung uong, làm nhiçm vu tich hop câc thông tin truyèn vè, dô n g thôi phât thông tin don câc c a q uan tirong irng de dâp irng lai n h ù n g kich thich cüa môi trirông

T hu th c câm giâc nàm trong câc c a q u an câm giâc, d u a c chuyên hoâ dé phât hiên và tiép n h ân m ot vài loai kich thich Câc c a q u a n câm giâc là bô phân dâu tiên cüa m ot qu â trinh th à n kinh p h ù c tap N h à câc c a q u an câm giâc mà con nguài tiép th u d u ac moi tin hiçu tir m ôi tru àn g , và do dô m ài n hân thùc dtrac su ton tai cüa th é giài khâch q u an xung q u an h , cùng n h u cüa th c giài chü

q u an bên trong cü a chinh m inh T h é giài vât ch àt vài th u ô c tinh p h à n ânh cüa

nô, khi tâc dông vào giàc q u a n së dem lai cho con nguài n h ù n g càm giâc Càm giâc là su bât d âu cüa m ot chuôi câc q u â trin h sinh hoc phùc tap và tinh vi, dem lai cho con ngtrài n h ù n g hoat dô n g cô tinh ch àt b ân nâng, tâp tinh, tu duy trùu tuong Dây là m o t b uôc n h ây vot cüa q uâ trin h tien h oâ cà vè lugng và chàt, làm cho con nguài, m ot loài duy nhâ't, tâch ra khôi th é giài d ô n g vât, song th àn h

m ot xâ hôi riêng, cô to chùc cao và dài sông vàn m inh

Câc th u thé càm giâc b ên ngoài thi p h â t hiên câc kich thich tù b ên ngoài ca thé n h u câc kich thich tao m ùi, vi, h in h ânh, tiéng dông, và str cân b àn g Câc thu thé bên trong n h ân kich thich bên trong c a thé C hüng ta sê dè câp tài câc

th u thé âp lue (phàn irng vài n h ù n g thay doi vè huyét âp), th u thé âp suât thàm

th âu p h â t hiên n h ù n g thay doi vè th é tich m âu và th u thé h o â hoc kiém soât pH cüa m âu

Cân cù vào khà n ân g n h â n càm cô thé chia câc th u th é câm giâc à nguài

th à n h 4 n hôm bao gôm: th u th é hoâ hoc, th u thé ân h sâng, th u th é c a hoc và thu thé nhiêt (bàng 13.1)

Thu th é hoâ hoc p hàn irng vói nhùng chàt hoâ hoc trong vùng lân cân Bâng 13.1

cho thây vi và m ùi p h u th u ô c vào loai th u thé càm giâc này nhu n g m ot vài thu thé hoâ hoc ó câc c a quan khâc n h au lai nhay càm vói câc diêu kiçn bên trong

Các thu thé hoá hoc kiém soát pi I m áu nàm trong các dóng m ach cành và cung dôr,g m ach chú Neu pH m áu giâm, nhip th ó sè tàng lcn Khi n h ieu cacbonic thi

p li tnàu sc täng Thu thé dau là m ot loai thu thé h oá hoc Cluing là các soi nhành tràn p hán úng vói các hoá chát giái phóng ra tú các m ñ hi ton thuong Các thu thé dau là các thu thè phòng rigira bòi chúng càn h báo chúng ta vô ngtiy hiêm có thé xáy ra Vi du: néu không có dau ó ruót llura thi chúng ta có thé sé khóng bao già go i tro giúp y té dé tránh vó ruót thira

Báng 13.1 Mol so th u Ih en g o a i vi

cám giác

C o q u an cám giác

Các té báo vi giác Các hoá chát

giác

Các hoá chát bay boi

rh u cám thé

Biéu m ô khúu giác à niérri

m ac múiCác té báo hinh

Thu the á n h sáng phán úng vói náng luong ánh sáng Mát cúa chúng ta

chúa các th u thé ánh sáng nhay cam vói các tia sáng và theo cách dó cung cap cho chúng ta m ot giác q u an thi giác Kich thích cúa các thu thé án h sáng - các té bao hinh que tao nhú n g hinh ánh den tráng, trong khi kich thích cúa các thu thé ánh sáng - các té báo hinh nón tao nhúng hinh ánh m áu

Thu th e ca hoc dupe kich thich bôi càc lire co hoc, m ot so loai lire ray

I h iron g gûy ra âp suât Khi ch ü n g ta nghc, câe sông âm cô nguon gôe tir khôig khi dupe chuyén hoâ th à n h sông âp lire cô nguon gôe tir nirôc, n h ü n g sông iày

eô the d upe eâe th u thé e o hoc phât hiên dupe à tai trong Tuong tir vây, câe tiu thé ca hoc citng p hân ûng vôi câe sông âp lire eô nguôn gôe tir nuôc khi ching

ta phât hiên ra n h ü n g thay doi vê trong lire và chuyén dpng, qua dô giüp ching

ta giir thâng bâng N hüng th u thé này lân hrpt nâm à tiên dinh và ong bin

khuyên eûa tai trong Xüe giâc plni thuôe vào eâe thu thé âp lire, nhü n g tlui hê

này nhay càm vôi âp lue m an h hoâc nhe Câe thu thé âp lire nàm à m ot vài dçng

m ach phât hiçn dirpe n h ü n g thay doi trong âp suât và câe thu thé sire càig trong phôi lai phât hiên d upe mire dp phông lên eûa phôi Câe thu thé tir c;m

p h ân üng vôi sire càng eûa eâe soi eo1, gân, khôp và dây châng dé giüp ch û n j ta

n h â n biét dupe vi tri cüa eâe chi

T hu th é n h iê t nàm à h y p o th alam u s (vùng dirôi doi) và da bi kich thich >(Vi

n h ü n g thay doi vé nhiêt dp N hüng thu thé nhiçt phân üng khi nhiêt dp ting

d upe goi là càc th u thé nô n g và nhü n g th u thé n h iêt phân üng khi nhiçt dp gi;m

d upe goi là càc th u thé lanh

Thu the

th i n iâ r

Thu the khilu giâc

Thu the xùc giâc

Bâu cuôi tu d dây thân k

\

\

Thuthe Meisiner

Të bào Të bào

hinh qiue hinh non

Il'util 13.1 M ot s ô lo n i r e c e p t o r (thu the) tro n g c à c g iâ c q u a il k h â c n h a u

233

3 CÂC HOC T H U Y ÉT VÊ CO QUAN CÂM GIÀC

Câc hoc thuyét vè c a quan câm giâc truôc Pavlov dèu m ang tinh ch at siêu hinh Ta cô thé xem xét hai thuyét vè câm giâc n h u sau:

3.1 Hoc th u yét cùa M uller

Dây là thuyét vè nàng luong, theo thuyét này bàn chat cüa câm giâc là không phu thuôc vào tinh chat cüa câc kich thich, m à duoc xâc dinh là n h à m ot dang nàng luong dàc trung ton tai trong câc co quan câm giâc Dang nàng luong dâc biêt này m ang tinh chat bâm sinh Do dô, không thé n hân biét duoc chinh xâc

vè th é giôi khâch quan

3.2 Hoc thuyét cùa Hering

Hoc thuyét này bàn vè moi lien hê giùa tâm li và sinh li Theo ông tâm li và sinh li là hai quâ trinh h oàn toàn dôc lâp vôi nhau, chûng ton tai song song và không p h u thuôc vào n h au theo phuong thûc n hân qua Do dô, dé n h â n biét vè hoat dông cüa nâo bô p hàn lôn là phài dira vào câc yéu tô chü quan

3.3 Hoc th u yét vê c o q u a n câm giâc cùa Pavlov

Pavlov dâ dua ra nhû n g kién thûc và hiéu biét moi vè c a q u an câm giâc cüa

c a thé Theo ông c a q uan càm giâc là nhûng ca quan thàn kinh cô ch û c nâng phàn tich câc kich thich tù bên ngoài hay bên trong c a thé Dô là m ot h ê thông nhièu tàng phûc tap và tinh vi, nhâm dâm bâo moi liên hê th u àn g xuyên giüa ca thé vôi môi truông xung quanh

Ông dâ giài thich duoc n h ûng hoat dông phûc tap và tinh vi cüa nâo bô, dira vào hai c a ch ë thàn kinh c a bàn Dô là c a ch é vè duông liên hç thân kinh tam

thài và co c h é hoat dông cüa câc c a q uan câm giâc trong q uâ trinh h o at dông

th u n hân và trâ loi câc kich thich tir môi truông sông (cà bên trong và b ê n ngoài

c a thé)

3.4 Hoc thuyét hiên d a i vê c o q u a n câm giâc

Khi n hân dirac kich thich, câc thu thé câm giâc cüa c a thé phàn irng vôi kich thich tü môi truông bâng câch sinh ra câc xung thàn kinh Sir n hân biê't càm giâc xây ra khi câc xung thàn kinh di chuyén dén nâo bô Quâ trinh p h ân tich dé

n hân biët càm giâc xày ra à nâo bp N hu vây câc thu thé càm giâc là n hân to dâu

tien cùa cung p h â n xa Con nguôi chï cô thé nhân thây dugc hoat dông p hân xa khi th ông tin câm giâc tôt nâo duôi dang xung than kinh Sau khi nhân dupe thông tin, nâo hop nhât thông tin này vôi câc thông tin n hân dupe tù câc thu thé khâc và cho p hân ûng trâ loi kich thich

Nguyen li chü yéu cüa quâ trinh hung phân: Khi câc receptor bi kich thich

sè làm xuât h içn nhù n g diên th é hay xung thàn kinh, tù dô theo dây thàn kinh huông tâm xung thàn kinh này dupe truyén vè trung uong thàn kinh Tàn so,

bien dp và toc dô cûa xung thàn kinh phu thupc vào cuông dp cüa kich thich, ca

q u an càm giâc, loai dây th àn kinh, chûng loai và ngay câ tinh trang sinh li cüa

c a thé dông vàt

Vi du: Khi tay ta cham phài lûa, kich thich này sê m â hoâ thành xung thàn kinh truyén vè trung uong thàn kinh là tuÿ sông dé cho p hân ûng trà loi ngay (hinh 13.2), hoâc sê kët hop vôi câc thông tin nhân dupe tù câc giâc q uan khâc

n h u m ât, tai, m üi, di vè nâo, sau khi p h ân tich câc thông tin két hop nâo sê cho ra câu trâ loi là rût n h an h tay ra khôi ngon lûa

Si/ng bên Si/ng trüâc SC/ng sau

Ilinh 13.2 A Cung phân xa vân dông; B cung phân xa sinh duông do bô phân

thàn kinh giao càm phu trâch làm giâm nhu dông ruôt

235

Cung ph à n xa dàu gôiITình 13.3 P h a n x a cita c o qitati cá m g ià c

He than kinh ngoai bièn

U luli 13.4 T han kin li tru n g iton g uà th a n k in h n g o a i bièn

T h u t h é c à m g iâc c ô t h é là c à c d à u t h a n k i n h t u d o h o à c h o c c à c d à u c u o i

t h à n kin h , t r o n g khi d ó s o k h à c lai là c à c t é b à o c h n y è n h o à c ó q u a n h ç m à t

t h i é t vói c à c noTon

C a ch e n h à n biét kich thich ciia th u th é: Trén m àng sinh ch at cùa m òt thu

thè càm giàc có chùa càc protein th u thè p hàn ung vói càc kich thich (có thè là càc kich thich dàc trung) Vi du: protein thu thé trèn m àng sinh chat cita càc thu thè hoà hoc lièn két vói m ót vài p hàn tir nhàt dinh Khi dó kich thich se làm thay dòi tinh thàm cüa m àng sinh chat nèn càc kènh ion m ó và dòng ion se di qua

m àng sinh chàt, néu kich thich dù lón (tói nguóng) thì càc xung thàn kinh sè

d upc hình thành và dupe lan truyèn trèn soi th àn kinh càm giàc trong hç thàn kinh ngoai bièn tói he thàn kinh trung uong (hình 13.5) Kich thich càng m anh thì tàn so cùa xung thàn kinh càng lón Càc xung thàn kinh d én tuy song dàu tièn d upc truyèn tói nào bàng càc bó di lèn Néu càc xung thàn kinh cuó'i cùng

dù lón dé tói vó nào thì càm giàc và qua trình n h àn thiic kich thich sè xày ra

Hình 13.5 H oal dò n g pillili xa cùa th oi ccr

237

Các th u thé câm giác chi là noi khịi dàu càc xung th àn kinh n h u n g ch ù n g ta

cĩ càc giàc quan khàc n h au là do càc vùng nào khàc n h au chiù tràch nhièm

p h ân tich và cho ta càm giàc và n hàn thùc khàc nhau Càc xung th àn kinh bàt

d àu trong dày thi giàc cuoi cùng se tĩi vùng thi giàc cùa vị nào, sau dĩ ch ú n g ta

së thâ’y các vât thé Các xung thàn kinh xuât phàt tù dây th in h giàc cuoi cùng sè tĩi vùng thính giác cüa vơ nào và sau dĩ chúng ta së nghe d u ac âm th an h , cùng

n h u vây dợ vĩi cà dây khúu giác hay vi giác,

Hoat dĩng chúc nàng cùa các thu thé cám giác cĩ ÿ nghia q u an trong vĩi càn bàng nĩi mơi Nëu khĩng cĩ càc càm giàc dàu vào thi chùng ta së khơng

n h àn dugc càc thĩng tin vè mĩi truịng trong và ngồi Thĩng tin này dem lai càc p hàn xa thich hop và càc hành dĩng chú dĩng dé duy tri su on d in h cùa mĩi truơng b èn trong (nĩi mĩi) cùa co1 thè Càm giàc cùng ch in h là c a ehè' bào hièu

giùp co thè n hàn biét vè mĩi tuong tàc ghia co thè và m ĩi truịng b èn trong và

ben ngồi nhàm thich ùng và tĩn tai

4 PHÂN LOAI CÁC CO QUAN THU CÁM

Trong co thé dĩng vàt và nguịi cĩ nhièu loai c a q u an càm giàc cĩ càc dàc

tin h và càch càm n h àn khàc nhau N hùng c a quan này lai du ac p h à n bĩ rĩng

khàp bèn trong càc nĩi q u an và b èn ngồi bè m at c o thè Can cù vào vi tri, càu

tao và càc dàc tinh cùng n h u càc phuong thùc th u n h à n kich th ich tù mĩi tru ị n g m à nguịi ta dà cĩ thè phàn loai càc ca q u an càm giàc b àng n h ièu càch khàc nhau

4.1 Theo vi tri càu tao

Cĩ thé p hàn chia th u th è thành càc loai sau:

Càc thu th è (receptor) bèn trong: là càc té bào thu càm phàn b ĩ tai càc co

q u an bèn trong co thè, cĩ nhièm vu tiép nhàn truc tiép càc kich thich ben trong tàc dĩng vào càc phù tang Cháng han, các receptor dé n h àn biét càm giàc no, dĩi, d au d ị n , trong he tièu hồ hồc các receptor n h à n biét càm giàc vè àp lue cĩ trong he tu àn hồn, bàng quang, da dày

Càc thu the (receptor) bèn ngồi: là nhùng té bào th u càm chuyèn biét và

nàm trong càc bĩ p hàn càu tao rièng, chùng hình th à n h ncn n h ù n g c a quan càm giàc Vi du, co quan càm giác thi giàc là màt, thinh giàc là tai, khùu giàc là

m ui, vi giàc là luĩi, xùc giàc là da

Câc th u the (receptor) bân t h é côn dugc goi là lie receptor: 1)6 là câc té bào

thu câm hin h thành nên câc reccp to r nàm sâu trong co th é (gân, khôp, ca )

N hùng te b ào này cô nhiçm vu n hân biët câc kich thich càm giâc, dông theri

n h â n biët câ vôi n h ùng kich thich trà loi tir nhù n g vi tri nhtr o gân, khôp, và co

Do vây, ch ü n g côn dugc goi là câc tu receptor

4.2 Theo h in h thicc th u n h â n kich thich

Phân chia theo hinh thi'rc thu nhân kich thich gôm hai loai:

Câc thu th é (receptor) truc tiép là n h ùng receptor thu nhân câc kich thich tàc

dông truc tiëp vào té bào th u câm C hâng han n h u o’ co q u an càm giâc vi giâc, xûc giâc

Câc thu th é (receptor) giân tiép là nhù n g receptor thu n h ân kich thich tù

n h ù n g khoàng câch xa n h u à câc th u q u an th j giâc, thinh giâc, khùu giâc.

4.3 Theo b â n c h a t cûa câc kich thich

Ta cüng cô thé chia làm câc loai

Câc thu th é (receptor)hoâ hoc: là nhù n g receptor th u n h â n câc kich thich

h oâ hoc (chem oreceptorrs) châng han: câc loai mùi vi khuc'ch tân tro n g không khi, câc ion, câc chat hoâ hoc

Câc thu th é (receptor) li hoc: là n h ù n g receptor tiëp n h â n câc kich th ich vê

vât li nhu: recep to r co hoc, n h iêt dô, sông âm hoc và ân h sâng

5 DÄC DIÉM CO BÂN TRONG 110AT DÔNG CÙA CO QUAN CÂM GIÂC

Trong q u â trinh boat dông, câc co q uan càm giâc cüa co thé d ô n g vât luôn

cô nhù n g dàc diém nhât din h p h ù hop vôi chùc nàng sinh li cùa chùng

- Q uâ trin h thtre hiên câc co c h ë dieu hoâ và dieu chinh dôi hôi c o thé phài

n h ân biët dugc câc thông tin bào hiêu vè su thay doi trong nôi bô c o th é và môi tru ô n g xung q u an h R eccptor càm giâc (sensory receptor) chinh là câc loai të bào dàc biçt làm nhiçm vu này, n h ô cô câc receptor m à tin hiêu th ô n g tin d ù ô câc d ang h oâ hoc, hay li hoc n h u âm thanh, ânh sâng, nhiçt dô và âp lue dêu dugc bién doi th àn h câc tin hiêu diên th é m àng, sau dô së dugc truyèn di bàng câc xung th àn kinh vè trung trong thàn kinh de xù li và trà loi

- Su hoat dông cùa câc co q uan câm giâc luôn tuân theo n h ù n g tinh chat dàc trung cho môi loai c o q u a n câm giâc

239

- Mot càm giâc dèu dupe bien doi th àn h xung càm giâc truyèn toi nâo cho

ta n hân biét dirpc nô cân phâi co bon dieu kiçn theo tln'r tir sait dây

Thii n h ât Kich thich phâi cô cuông dp tôi nguông, dâp ùng dupe su nhân càm dàu tien cita mot hê thân kinh binh thuông

T hü liai Receptor pliai bien doi dupe câc kich thich thành câc xung than

kinh R eceptor là m ot co quan dàc biçt nârn à dàn m ut cùa càc noron càm giâc

hoâc là m ot té bào càm giâc dàc biçt noi vôi noron

T h ü ba Sir dan truyèn xung thân kinh (càm giâc) phâi di tù recep to r tôi trung irong than kinh doc theo dirông m on than kinh

Thü tu Sir giài ma câc càm giâc n hân dupe tù câc receptor phâi dirpc thirc hiên bôi m ot vùng nhât dinh cüa nâo bp

Câc té bào thu càm chuyên biçt vè câc chùc nàng luôn cô tinh htrng phân cao doi vôi nhùng kich thich dàc trung, quen thupc và phù hpp vôi chùc nàng

dà dupe chon loe trong quâ trinh tién hoâ cüa loài Châng ban, co q u an càm giâc thi giâc cô nhù n g dâc diém rât nhay càm dàc biçt vôi ânh sâng là do cô câc receptor càm n hân ânh sâng nàm trong vông mac chuyên biçt vè càm n hân này, hay n h u co q uan càm giâc thinh giâc lai cô nhùng receptor càm n h â n vè

âm th an h (coôc-ti), n h ô dô mà sông âm sè dirpc n hân biét à nhù n g m ùc dp

khâc n h au tuy thupc vào tinh chât và cuông dp cùa chûng

Tuy nhiên, câc kich thich chi cô thé dirpc câc co q uan thu càm n h ân biét dupe khi chûng dat tôi m ot cuông dô ngirông nhât dinh Tuÿ theo b àn ch ât cüa câc kich thich tâc dông vào câc co quan thu càm tirong ung hoâc không tirong ùng m à cô câc nguông kich thich khâc nhau, nguôi ta dâ p hân biçt hai loai nguông n h u sau

6.1 N guông tuyêt doi

Dupe coi là dâu hiêu quan trong dé nhân biét dupe câc yéu tô kich thich Dô

là m ue nàng lirong tôi thiéu dü dé chuyên câc té bào thu càm tù trang thâi nghï ngoi sinh li sang trang thâi hoat dông (gày hirng phân)

Trong q uâ trinh phât trién câ thé cüa dông vât, ngirông kich thich cüa câc té bào th u càm cô sir khâc n hau giùa câc câ thé cùng loài và trong nhù n g giai doan trong dôi sông cüa chûng T rong quâ trinh phât trién chûng loai, câc té bào thu

cam 6 moi c o q u a n cam giac ciing loai hay khac loai thuong co nhirng gioi han

nguong kich thich dac trirng Vi du, o m ot so loai dong vat bac cao nguoi la da ghi dirge cac nguong am th an h ciia chiing (bang 13.2)

Hang 13.2 N gu on g c a m n h a n d m tlin n h c u a m o t so lo d i d o n g vat

STT Loai d o n g vat Nguong tan so

am th a n h (Hz) s i r

Loai dong vat

a im giac no d o m dom m a t hoac cam giac ii tai khi mdt hoac tai hi tac do n g co hoc m anh

7 TUONG QUAN GIUA CUONG DO KICH TIUCH VA MUC DO CAM GlAC

Cuong do kich thich va m tic do cam giac co m oi tucmg q u a n pht> th u o c lan nhau, ttrong q u an nay da dirge bicu di6n hoi cac cong thi'rc sau

- Cong thi'rc cua W eber (1831)

dl

K = — I: ciroiig do cua kich thich ban dau

dl: cirong do cua kich thich tang len hoac giam diDieu kien nghiem dung cho cong thi'rc W eber la: vcri cac recep to r cam giac, thj giac, thinh giac trong pham vi thu nhan kich thich cua te bao thu cam

- Cong thi'rc ciia Fechner

S = a x logR + b S: tri so cam giac;

R: cuong do kich thich;

a, b: hang so dac trung cho tiing loai receptor

241

8 SU THÎCH NGHI CÜA CO QUAN CÂM GIÀC

Tai câc co quan càm giâc cô câc te bào thu càm, nhûng té bào này cô khà nàng thich nghi vôi ctràng dô kich thich Biéu bien cûa dâc diém này là sir giàm dân m ûc dô càm giàc dôi vôi càc kich thich kco dài hoàc th u àn g xuyên, m âc dù kich thich cô tôi nguông, ch û n g van giàm dan mire dô càm giàc Dô chinh là sir thich nghi “quen dan" vôi câc kich thich, vi du eàe kich thich vè àm th an h , ành sâng, mùi vi, àp lue Nhièu thirc nghiçm dà chûng m inh ràng, thôi gian tièm

;àng cûa càc p hàn xa thi giâc - vàn dông và thinh giàc vàn dông cûa con n g irai

dà xày ra “sir q uen d a n ”, thé hiên à sir tâng dân thôi gian tièm làng cûa câc

phàn xa tren néu m ot loai kich thich nào dô dièn ra lap di lâp lai nhièu làn.Truôc khi câc th u thé càm giâc khôi phât câc xung thân kinh thi chûng liéri

tà n h quâ trinh tich hop tông két câc tin hiêu Mot loai üch hop goi là sir thich tghi càm giâc (sir suy giàm trong p hàn ûng vôi m ot kich thich) Vi du, khi ta dà tgùi m ot mùi la làn dàu tien chûng ta vào phông và sau dô sè không y thûc vè Tiùi dô nira Mot sô tâc giâ cho ràng khi quâ trinh thich nghi càm giâc xày ra,

‘âc thu thé càm giâc dà d ù n g viêc giri xung tôi nào N hûng tâc giâ khâc lai cho

ân g hê thông hoat hoâ dang lirtVi dà loc câc kich thich dang xây ra N hô ràng

hô n g tin càm giâc duoc truyèn tir cuông nào qua thalam us (vùng duôi dôi) tôi /ô nào bâng hê thông hoat hoâ dang luôi T halam us hoat dông nhir m ot nguài iiü công và chi cho câc th ông tin q uan trong truôc m ât di qua Ngay khi ta dàn

iâ n không ÿ thûc vè câc kich thich môi tnrông dâc hiçu, ta cô thé dôt ngôt ÿ

h û c vè câc kich thich cô th é dà cô m ât trong m ôt làn nào dô Dièu này cô thé là

lo hoat dông cûa hê thông hoat hoâ dang lirai, hç thông này cô câc synap vôi

â t cà câc bô càm giâc lôn di lên

Bâng phuong phâp diôn sinh li ghi lai câc diên th é hirng phàn, Adrian dà

ho thày tàn sô và biên dô câc diçn th é (xung) giàm clan iheo thôi gian kich hich dù cuông dô kich thich không thay dôi

) MÂ THÔNG TIN GIÂC QUAN

I'hông tin dén câc giâc q uan duoc m â hoâ thành câc xung diên, tîr dô chûng

liroc d ân truyèn dén câc ca q uan trung irtmg, tai dây câc xung diçn d uoc giâi

n â cho ca th é câc càm giâc thirc Quâ trinh này diên ra phu thuôc vào câc tham

ô sau

9.1 Câc th a m so

C itôngdô kich thich: vói n h ü n g tâc n h ân kich thich dâc tru n g nhir ânh sàn

dói vói receptor thi giâc hay âm th an h vói receptor th in h giâc, cäc recepu

tu ong ting có tinh hung phâ'n rät cao Nguoc lai, vói n h ü n g tâc n hân kich thic không dâc trung lai dòi hôi kich thich vói cuóng dô lón hon nhièu mói có th gây ra duoc hu n g phâ'n

Câc yéu tô' kich thich dà có tâc du n g làm thay dói tinh thâ'm cüa m àng cà receptor, tir dô làm xuâ't hiên diên hoat dông receptor C uóng dô diên eu recep to r tï lê th u â n vói logarit cüa lue kich thich, có nghla là diên receptor c thé tong công lai duôi tâc d u n g cüa nhù n g kich thich liên tiép

Tinh chat cüa câc tâc nh â n kich thich: dông diên receptor khi lón d en rn<

m ûc dô nhâ't din h (mûc dôt bien) sè làm xuâ't hiên diên hoat dông trên e Ranvie gàn nhâ't cüa soi th àn kinh càm giâc T ù dô hu n g phâ'n duoc lan truyê

vè tru n g uong th àn kinh Tàn so xung dông truyèn trên soi th àn kinh ti lê th u a vói tri so diên recep to r và vói logarit cü a lue kich thich

Do dô, cô th é coi tinh châ't và cuóng dô cüa câc tâc n h â n kich thich 1

n h ù n g tham so d à duoc m â hoâ dé truyèn vè trung uong thàn kinh

9.2 Câc câch m â hoâ thông tin

Sic m â hoâ câc thông tin th à n h câc xung th à n kinh: khi có kich thich tù rr

tru ô n g ngoài hay trong c a thé tâc dông lên câc receptor sê làm xuâ't hiên diç1

receptor Tuy nhiên, chi n h ü n g kich thich dü nguông m ói dü süc làm xuàt hié1

diên hoat dông lan truyèn trên soi th à n kinh h u ông tâm vè tru n g uong thà1

kinh Không p h u th u ô c vào b àn châ't cüa kich thich, m oi thông tin n h u ân1

sâng, âm thanh, m ùi vi q u a receptor dèu tró th àn h câc xung th à n kinh (n4

hoâ) di vè nâo Tai dây, xung th à n kinh sê duoc nào giài m â cho ta n h â n b i'1

d u a c càm giâc do kich thich dâ gây ra

S u m â hoâ qua so I u m g câc dây thàn kinh dan truyèn: trong m ot so recept<r

cô n h ü n g té bào thu càm có su càm n hân khâc n h au dói vói kich thich, tù d* làm cho so lirong dây th àn kinh lan truyèn hung phâ'n thay dói, dây cüng chin1

là m ot su m â hoâ

S u m â thông qua tàn sô'và so lirong câc xung dông thàn kinh lan truyèn t rê1

soi huô n g tâm tù receptor vè trung uong th àn kinh duôi dang n h ü n g loat

xiinì-243

Do môi loai kich thich cô sir khâc nhau vè tan sô và so lirpng xung trong môi loat xung nên m ât m a cûa lupng thông tin phong p h ü dâ p h àn nào dupe phân biêt (giâi ma) truôc khi vè tôi nào bô.

10 CÂC CHÜC NÂNG CÜA CO QUAN CÂM GIÂC

C a q u an càm giâc cüa dông vât và nguôi cô n h ü n g chüc n âng c a bàn sau

10.1 Thu luom v à x ü l i thông tin

Môi co q u an càm giâc cô khâ nâng tiëp n h ân câc kich thich dâc trim g hoâc không dâc trim g vôi cirông dô kich thich nhàt dinh C hung bien doi nâng lupng cüa kich thich bon ngoài th àn h nâng lirpng dâc trim g cüa xung thàn kinh Câc xung này rm n g thông tin vè hoat dông tôi câc trung tâm th àn kinh khâc n hau

10.2 T hông t n nguac chièu

Câc c a qu in càm giâc bâo vè trung trong thàn kinh ket q uâ cüa bat ki hoat dông p hân xa nào Chinh n h ô cô thông lin ngupc chièu này m à phàn üng trà nên chinh xâc và hoàn thiên hon Châng han, p h ân ü n g vân dông nào dô m uôn thuc hiên d upe chinh xâc truôc het thàn kinh tru n g irang phài n h ân dirpe thông tin vè cirông dô, thôi gian và dia dièm xày ra sir viêc m à dièu này chî cô dupe

n h ô thông tin ngupc chièu

; 0.3 Dieu hoà câc hoat dông cûa ca th é

Khâc vôi câc ca q u an khâc trong co thé, co q u an càm giâc cô nhü n g chtrc nâng sinh li dâc biêt và không giô'ng n h au à m ôi giâc quan Vî à môi loai giâc

quan ch ü n g cô khà nâng th u n hân tôt nhàt n h ü n g kich thich dâc trim g cüa nô Nguoi ta d â p h ân chüng th àn h câc co quan càm giâc dâc trimg

TÔM TÂT NÔI DUNG CHIÎCTNG 13

Câc c a qu an càm giâc là n h üng ca quan dâc biçt nâm trên câc co q uan bàn thé và ngoai vi cüa co thé Câc c a quan càm giâc d upe goi là càc ca q uan thu

càm hay th u thé (receptor) Câc giâc quan cô càu tao bao gôm câc té bào dâ dupe biêt hoà cô câc chûc nâng chuyên trâch là th u n h ân và trà loi nhüng kich thich tir môi trirông bên ngoài và bên trong tâc dông vào c a thé N h à dô mà c a thé së cô d upe nhü n g phàn trng trà loi nhâm dâm bào tinh luôn thich nghi toàn

ven và sir thông n h àt giüa ca thé vôi môi trirông sông.

Mot co q u a n càm giác dién hìn h th ità n g có ba bô p hân chính bao gòm:

lió ph â n ngoai biên: Bô p h â n này gòm có nhiing te bào câm giác chuyên

biét vói tùng loai kích thích khâc n h au cûa môi truông, goi là các receptor Xung

q u a n h càc tè bào cám giác là n h iin g câu tao có tác dung hô tra hoâc bào vê, làm cho môi c a q u a n cám giác có n h ú n g hình dang và càu tao khác n hau Vi du: c a

q u a n cám giác ánh sáng là m ât, c a q u an cám giác âm th an h là tai

fío p h â n d ñ n truyèn: Bô p h ân này gòm có các dây th an kinh làm nhiçm vu

dân truyèn th ô n g tin tú các té bào cám giác vè trung irang th àn kinh Do dô dirac goi là p h ân d â n truyèn h u ô n g tâm (afferen)

fío phân trung uong: Bô p hân này là các câü truc tuong úng trong hç thàn kinh

trung ircmg, làm nhiçm vu tich hc>ji càc thông tin truyèn vè, dòng thài phàt thông tin den càc c a q u a n tuong úng dé dáp úng lai nhúng kích thích cûa môi triràng

Khi n h ân d u a c kích thích, câc thu thé cám giác cúa c a thé p h à n úng vói kích thích tú mói tru ó n g b áng cách sinh ra các xung thàn kinh Sir n h ân biét cám giác xáy ra khi các xung th àn kinh di chuyén d en nâo bô Quá trin h p h ân tích dé

n h ân biét cám giác xáy ra o' nào bô N hu vây các thu thé cám giác là n h ân to d àu tien cúa cung p h á n xa Con ngirói chi có thé nhân tháy dirac hoat d ó n g p h ân xa khi thóng tin cám giác tói nâo duói dang xung th àn kinh Sau khi n h ân duac thông tin, nâo h o p n h àt th ô n g tin này vói càc thông tin nhân dirac tú các thu thé khác và cho p h à n úng trá lói kích thích Nguyén lí ch ú yéu cúa qu á trinh hirng phán: Khi các recep to r bj kích thích së làm xuát hién n h ú n g dièn the hay xung than kinh, tú dó theo dây th an kinh huó n g tâm , xung th à n kinh này dirac truyèn vè tru n g u o n g thàn kinh T an so, bien dô và toc dô cúa xung thàn kinh

p h u thuóc vào cu ò n g dó cúa kích thích, c a q u an cám giác, loai dây th àn kinh, chúng loai và ngay cá tinh trang sinh lí cúa c a thè

Mot cám giác d eu du ac bien dói th án h xung cám giác truyèn tói nâo cho ta nhân biét dirac nó cán phái có bon dieu kiçn theo tlür tir sau dây: Kích thích phái có ciròng dó tói ngiróng, d áp úng d u ac sir nhân cám d àu tién cúa mót lié thàn kinh hìn h thiróng R eceptor phái bien dói dirac các kích thích thánh các xung thán kinh R eceptor là m ot c a q u a n dâc biét nám á d á u m ú t cúa các ncrron cám giác hoàc là m ot té bào cám giác dác biét nói vói ncrron Sir d ân truyèn xung than kinh (cám giác) phái di tir receptor ten trung uong th à n kinh doc theo duó n g m o n th â n kinh Sir giái m a các cám giác n hân dirac tú các receptor phái dirac thirc hién bòi m ót vúng n h á t dinh cú a nào be)

245

S u m â hoâ câc thông tin: Thông tin dugc mâ hoâ thành câc xung th àn kinh

khi cô kich thich tù môi tru à n g ngoài hay trong c a thé tâc dông lên câc reccptor

së làm xuat hiên diên receptor Tuy nhiên, chî nhü n g kich thich dû nguông môi

dû sùc làm xuat hiên diên hoat dông lan truyèn trên sgi th àn kinh huông tâm vè trung uong th à n kinh Không p h u thuôc vào bân chat cüa kich thich, moi thông tin n h u ân h sâng, âm th an h , m ùi vi, qua receptor dèu trô th à n h câc xung th àn kinh (mâ hoâ) di vè nâo Tai dây, xung thàn kinh se dugc nào giâi m â cho ta

n h â n biët cu g c câm giâc do kich thich dâ gây ra Su mâ hoâ qua sô lugng câc dây th àn kinh d ân truyèn: trong m ot so receptor cô nhùng té bào th u càm cô su càm n h â n khâc n h au dôi vôi kich thich, tù do làm cho so lugng dây th à n kinh lan truyèn hung p h à n thay doi, dây cùng chinh là m ot su m â hoâ Su m â thông

q u a tân so và sô lugng câc xung dông thàn kinh lan truyèn trên soi huông tâm

tù receptor vè trung uong th àn kinh duôi dang nhùng loat xung Do môi loai kich thich cô su khâc n h a u vè tàn so và sô" lugng xung trong m ôi loat xung nên

m ât m â cùa lugng thông tin phong p h ù dâ p hàn nào dugc p h àn biêt (giâi mâ) truôc khi vè tôi nâo bô

CÀU HÖI ÔN TÂP

C àu hôi tu lu â n

1 Ccy q u an càm giâc là gi? Nêu câc hoc thuyêt vè c a quan càm giâc truôc Pavlov

2 Phân tich n h ù n g dâc diém c a b àn trong hoat dông cùa c a q u an câm giâc

3 Phân biêt nguông tuyêt dôi và ngu&ng sai biêt

4 M ot c a q u an càm giâc dién hin h thuông cô câc bô p hân chinh nào?

5 Mâ h o â th ô n g tin giâc q u an là gi? Cô bao nhiêu câch m â h oâ thông tin?

6 Trinh bày câc chùc n ân g c a bàn cùa giâc quan

7 Su thich nghi cùa giâc q uan dièn ra n h u th é nào?

8 l ai sao khi cô tiéng dông m anh, dé dè phông diêc tai nguôi ta thuông hâ

m iêng ra?

9 Phân tich môi q u an hê giùa cuông dô kich thich và m ùc dû câm giâc

Cáu hói trac nghiçm

1 Các co quan càm giác dugc goi là các co q uan

2 Bô p hàn ngoai bien cùa c a quan càm giác góm cô n h ù n g té b ào càm giàc

A chuyên biêt vôi tùng loai kich thich khàc nhau

B không chuyên biçt vôi tùng loai kich thich khàc n hau

C chuyên biêt vôi m ot sô loai kich thich khàc nhau

D không chuyên biêt vôi moi loai kich thich

3 Bô phàn d àn truyèn cùa c a q uan càm giàc gôm cô càc dây th â n kinh d ân truyèn thông tin tù câc te bào

A ngoai vi vè trung uong thàn kinh

B ngoai vi vè th à n kinh ngoai biên

C càm giâc vè thàn kinh ngoai biên

D càm giâc vè tru n g ucmg th à n kinh

4 Bô phân trung uong cùa c a q uan câm giàc là

A câc càu trùc tuong ùng trong hê th àn kinh trung uong

B toàn bô hê th à n kinh tru n g uong

C càc càu trù c bât ki trong hê th àn kinh trung uong

D càc càu trùc dâc tru n g trong hê th àn kinh

5 Khi nhân dugc kich thich, câc thu thé câm giàc cùa c a thé phàn ùng bàng câch

A gùi kich thich vê trung uong thàn kinh

B sinh ra câc tin hiêu dâc trung

C sinh ra câc xung thân kinh.

D kich thich càc té bào thân kinh

247

6 C o n n g u ô i c h i c ô t h é n h â n th â y d u g c h o a t d o n g p h a n xa khi

A thông tin câm giâc tôi nâo duôi dang xung th a n kinh

B thông tin càm giâc tôi nâo duôi dang kich thich th ân kinh

C kich thich dirge truyên tôi nâo ci liai dang không doi

D thông tin càm giâc tôi nâo dirai dang sông kich thich

7 N hùng kich thich dû ngirông môi dû sire làm xuâl hiên

A kich thich lan truyèn trên sgi thàn kinh

15 diên hoat dông chay trong seji thàn kinh

C diên tinh lan truyén trên soi thân kinh

D diên hoat dông lan truyèn trên sgi thân kinh

8 Sir giâi m â câc câm giâc n h ân duge tù câc recep to r phâi dirgc thuc hiên bôi

A m ot sô vùng n h â t dinh cüa nâo bô

B m ot vùng nhât dinh cüa nâo bô

C toàn bô nâo bô

D câ hê thông thàn kinh trung irang

9 Tân sô, biên dô và toc dô cûa xung thàn kinh p h u th u ô c vào

A cirong dô cüa kich thich

B co q u an câm giâc.

C loai dây th àn kinh

D Cà ba yeu tô trên

10 Kich thich duge m â hoâ th àn h xung thàn kinh

A p h u thuôc vào cuông dô cüa kich thich

B không phu thuôc vào cuông dô cüa kich thich

C p h u thuôc vào bàn chat cüa kich thich

I) không phu thuôc vào bàn chat cüa kich thich

C H U d N G na

CÜ QUAN CÀM GIÂC TH ! GIÂC

1 KIlAl NIÊM VI CO QUAN CÄM GIÄC THI GIÂC

C a q u an càm giâc thi giäc cö chüc näng sinh li chu ycu là thu n h ân kich thich ânh sang, dô n g thcVi là c a q u an thu nhân hinh ân h và xir li cäc tliöng tin vc thi giäc Câu tao ctia c a q u a n này gôm câc bô p hän chü ycü sau: càu m ät, thän kinh thi giàc và câc bô p h ân hô trg Càu m ät gom cö cäc bö p hän chü ycu nhu:

m àng soi (m àng cûng), m àn g m ach, vöng mac (m àng thân kinh), thuÿ tinli thc, thuÿ tinh dich và thuÿ dich Cäc bô phân hô trg gôm cô: tuyën lê, mi mât, long mày

Mât cô thc bien dôi näng luong trong bi'rc xa quang pho diên tir th àn h câc xung th ân kinh Tuy nhiên, câc q u an g thu quan m ât cûa nguôi chi càm n hân

d u a c s ô n g d iê n tir trong kh o àn g t ü 400 dén 700nm (ln m = 109m)

2 CAU TAO CÜA MÂT

2.1 Càu m â t

Càu m ât n âm lot trong xuong ho m ât goi là o m ât, cô tâc dung làm giâ d a và bào vê m ât C àu m ât d u a c gân vào d m ât và d u ac giû dû n g vi tri nhô' sâu c a cüa

m ât khi câc c a này c û d ô n g làm cho hai càu m ât chuyén dông phoi h o p vôi

n h au giüp cho hai m ät cô th é n h in thây moi vât trong không gian ba chien Càu

m ât là th àn h p h ân ch in h cita m ât cô kich thirôc khâc nhau tuÿ theo loài dông

vât Ö nguôi càu m ât cô d u à n g kinh khoâng 25mm, bao gôm câc m àng sau dây.

2.2 M àng cûng

M àng cûng cô n goi là m àn g sgi sciera là lôp ngoài cûng dugc câu tao bôi lôp

vô m ô lien két rat dai cô m à u trâng ngà, duc, phia truôc tiép vôi m àng giâc I.ôp

m àng này cô tâc d u n g bào vê câu m ât M àng gom hai phân: p h ân phia sau cô câu tao bôi m ô liên két soi châc chiëm khoâng 4/5 diên tich càu m ât cô nhiçm

vu giû liinh d ang eau m ât d ô n g thôi bào vê m ât và là noi bâm cüa câc c a c h u y ê n dông m ât

Phân phia trirôc là m ot lôp trong suôt dirgc goi là giâc m ac (cornea), cô tâc

d u n g ch o ânh sang di vào phia trong Giâc mac chiém khoâng 1 /5 diçn tich câu

m ât, nô cô nhièu d âu m ût cû a dây thân kinh càm giâc

249

2.3 M àng m ach

M àng m ach (choroid) là lôp m àng nàm dirai lap m àng cûng tiëp vôi thé mi

Cô eau tao m èm cô n h iêu m ang lirai m ach m âu bao phû dày dàc vôi nhiêm vu nuôi duông m ât, xen kë vôi m ach m âu cô câc té bào säe tö, dàc biêt là sàc to den

dé h äp th u ânh sâng tâ n xa làm cho ành cüa vàt rô nét hon

Trên m àng m ach cô câc eau trüc sau:

2.4 T h é m i

Thé mi (ciliary body) là p h àn dày lên cüa m àng m ach nàm à ranh giôi giûa

m àng cûng và giâc m ac, eau tao gôm khoàng 70 m âu loi mi trong cô câc m ach mâu Thé m i cô chûc n àng là tiét ra thuÿ dich, ngoài ra thé mi côn cô câc c a tran

và dày chàng din h vào thuÿ tinh thé Vî vày, khi c a tran co së làm thay doi hinh

dang cüa thuÿ tin h thé, cho p hép tao du ac hinh ành roi düng vi tri trên vông mac Thé mi và thuÿ tin h thé d u ac cô’ dinh bôi câc dày chàng, chûng chia khoàng truôc m ât th à n h hai ngàn Ngàn nhô ch û a dày thuÿ dich d u ac tiét ra tù the mi, dich này cô th à n h p hàn n h u huyët tirang chî khâc là chûng chî ch û a protêin duôi dang vët (chûa it protêin) và không cô khâng thé Do vây, không cô

câc p h àn ûng m iên dich ù khu vue truôc mât.

-<hoang sau chûa dây

iich thuÿ tinh

llinh 14.1 Câu tao cüa câu mât (lût eût doc)

2.5 Mon g m â t

M ông m ât (iris) côn dugc goi là long den M ông m ât là p h ân truôc cüa

m àng m ach, cô h in h dïa trôn T hành phân câü tao cüa m ông m ât là m ô dçm lien kèt, chüa nhieu sâc tô Mât cô m àu den, thâm hay hoi n h at là do m ô dçm

ch lia sâc tô, m ât cô m àu xanh da trôi là do m ô dçm không chtia sâc tô Nguôi bi

b ên h bach tang do không cô sâc tô nên m ât cô m àu hông M ông m ât cô hai loai

co tra n (cô hînh tia) là c a th ât và m ô con nguoi, hai loai c a này n âm à xung

q u an h cô tâc d u n g co và giân con n g u o i

2.6 Con nguoi

Con nguoi (pupil) côn dupe goi là dông tù Con nguoi là m ot lô th ü n g trôn

nâm ô chinh giùa m ông m ât, con nguoi à nguôi cô dirông kinh kho àn g 2 - 5m m

Dirôi su dièu khién cüa dây th àn kinh phô giao câm , c o m ông m ât sê co, giân cô tâc du n g dièu ch in h lupng ânh sâng lot vào bên trong

2.7 Vông m ac

Vông m ac (retina) là lôp m àng th an kinh nâm à tro n g c ù n g tièp xüc vôi thuÿ

tin h dich côn goi là m àng lirai, dây là lôp m àng chiia câc te b ào th a n kinh th u càm ânh sâng, n âm a phia trong cùng giâp vôi th u ÿ tin h thé, dây khoàng0,2m m Vông m ac là lôp th û 3 nâm ô ngân chûa dày câc ch at nhây trong suôt goi là dich thuÿ tin h (vitreous hum or) Vông m ac chi'ra câc th u th e ân h sâng goi

là câc te bào hînh q u e và câc te bào hinh non Câc te bào h in h q u e rat nhay câm vôi ân h sâng nhirng chung không n hân dirpe m àu sâc, vî vây, vào dêm hoâc tro n g phông toi, ch ü n g ta chi nhin thây bông m àu xâm Câc te bào hinh non (càn ân h sâng chôi) nhay câm vôi câc birôc sông khâc n h a u cùa â n h sâng và do

dô ch ü n g ta cô khâ nâng p h ân biêt dupe m àu sâc Vông m ac cô m o t vùng rât dâc biêt goi là hô tru n g tâm (fovea centralis) noi tâp htrp câc te b ào hînh n o n vôi

m ât dô dày dâc Ânh sâng th u ô n g tâp trung vào hô này khi c h û n g ta n h in tru c licp vào m ot vât thé Dièu này cô ich bôi khâ nâng n h ïn sê ch in h xâc n h â t ô h o tru n g tâm Mot sô soi tù vông m ac hinh th àn h nên th à n kinh thi giâc dô n g vai trô truyèn xung th àn kinh tôi nâo

251

mach}L6p te bäo hinh nưn vä hinh que

Lưp to}bäo lüưng

cuc

H in h 14.2 C äu ta o c ü a v ư n g m a c (m ä n g vưng)

Vưng m ac cư cäu tao gưm ba lưp te bäo sau däy:

hach

Lưp säe to: Lưp näy näm sät thuy tinh dich chüa säe tư, trong dư lưp säe tư

den (m elanin) eư täc diing khưng cho änh sang p hän xa trong n h ä n cäu, n h ư dư

m ä ta n h in vät d u o c rư hon Trong tru o n g hop khưng cư 16p säe tư' näy thi än h

sang trong m ät se p hän xa di theo moi hu&ng vä gäy ra hien tuong tän xa a vưng

m ac, läm giäm do tuong phän, do dư gäy khư khän cho viec nhin Nguưi m äc chüng bach tang lä do thieu m elanin nen thj lue giäm di rät nhieu Lưp säe tư

cưn chi'ra n h ieu vitam in A lä m ưt chät rät can cho sir nhin, do vitam in A a lưp

näy luưn diroc trao doi qua lai vưi p hän ngội cüa cäc te bäo nưn vä te bäo q ue

lä p h ä n n äm trong lưp säe tư

Lưp te bäo h in h gäy vä te bäo h in h nưn: Lưp näy cư n h ü n g te bäo th u cäm

än h säng d u ae goi theo hinh dang dưt ngội cüa nư Mưi lội dưng vät cư xuemg sưng cư so luong te bäo hin h gäy vä te bäo hinh nưn khäc nhau, th u ư n g goi tät

lä hai loai te bäo näy lä te bäo gäy vä te bäo nưn Nhin chung, n h ü n g dưng vät

än dem th u ư n g cư so luong te bäo gäy lưn vä dưng vät än ngäy cư so luong te bäo hinh nưn lưn hon ư m ät nguưi cư khộng 110 - 125 trieu te bäo gäy vä khộng 6 - 7 trieu te bäo nưn

Câc te bào gây gôm p h àn dot ngoài cô câc câu trüc hînh dïa xép chông lên

n hau và cô câu tao bôi m àng lipoproteit do m àng sinh chat bien doi gâp nêp tao thành, trong m àng d u ra hàng triçu phân tir sâc tô ânh sang là câc rodopsin

R odopsin dupe câu tao gôm protein opsin và sâc tô retina là mût d an xuât cûa vitam in A Te bào gây cô d u re nâng câm nhân ânh sang toi m à, không câm

n hân dupe m àu sâc và chi tiet hînh ânh vi rodopsin rât nhay cam vôi ânh sâng.Câc te bào n o n cô ch û c nâng câm nhân ânh sâng, m àu sâc và tao hînh ânh chi uèt cûa vât Cô ba loai te bào non nhay câm vôi ba dang ânh sâng cô buôc sông tirmig irng lduîc nhau, xanh da trôi (445nm), xanh là cây (535nm), và dô (570nm) Sâc tô cüa te bào non là retinal và cô ba dang protein o psin tirong trng vôi ba m àu ké trên

Sir phân bô cûa te bào gây và non: càng xa diem vàng vè liai plu'a cûa vông

m ac sô te bào gây càng tâng và sô te bào non càng giàm cüng cô nghïa là te bào non tiep n h ân nhirng tia sâng chieu thâng cô cirông dp lôn và te bào gây tiep

n h ân nhirng tia sâng chieu xiên cô cirông dp bé Diem vàng nâm a vi tri thâng

vôi lô con ngiroi qua n hân m ât và thuÿ tinh dich

I.&p lé bào hach: Lôp te bào này bao gôm câc te bào hach, là nhirng te bào

cô spi truc cûa chûng tâp hop thành dây thân kinh thi giâc sô II (hînh 14.3) Phàn m àng lirôi tai diem dây thân kinh này và dich thé th o ât ra khôi câu m ât, tai dây không cô câc té bào th u câm ânh sâng phân bô nên d upe goi là diem m û

Vi vây, tai dây néii hînh ân h cûa vât roi vào sû không cho hînh ânh cü a chûng

Vùng fovea: Nâm ô trung tâm vông m ac là vùng m acula cô diçn tich rông

khoâng 1m m 2, trung tâm cüa m acula là vùng fovea cô d u ô n g kinh khoâng

0,4m m Vùng fovea chi cô câc té bào non m ânh hou n h ùng te b ào non à vùng

ngoài vông m ac N h ô c â u trûc dâc biêt này m à chûng cô thé p h â t hiçn dupe câc chi tiét cüa ânh Cüng tai vùng này, câc m ach m âu, té bào hach, câc lôp n hân trong, lôp roi bj xép ra phia ngoài chir không nâm ngay trên lôp té bào n o n nên ânh sâng cô thé di thâng toi chüng

2.8 Thuÿ tin h th é

Thuÿ tinh thé (lens) côn goi là n hân mât, là m ot câu trüc p ro tein cô dâc tinh

d àn hôi và trong suôt, nô chia m ât thành hai buông cô d u ra dich trong suôt Ihtông trirôc d u ra dich nuôc, buông sau d u ra dich dâc goi là dich thuÿ tinh

253

c6 tâc dung din h hinh càu m ât Câu truc cüa câu m ât giong n h u m ot th â u kinh loi dupe co din h bôi dây chàng thé mi Ö nguài cô d u à n g kinh th u ÿ tinh thé khoâng 9mm, diém loi chinh giüa tuong üng vôi con ngiroi, truc nôi hai diém loi khoâng 4 mm.

Hoat dông cüa thuÿ tinh thé, khi ta n h in xa m at loi dep bot xuô'ng, ngtrpc lai khi nhin gàn thi nô lai phông lên Thuÿ tinh thé là môi tru àn g trong suô't n ên cô khâ nâng khûc xa ânh sang

2.9 Thuÿ tin h dich

Thuÿ tinh dich (corpus vitreum) là m ot khôi Ion ch o ân p h àn rông cüa càu mât, tiëp xüc vôl vông mac Toàn bp dupe boc trong m àng m ông trong su o t goi

là m àng thuÿ tinh Thuÿ tinh djeh là m ot ch at dich trong su o t n h u th ach và co khâ nâng khüc xa ânh sâng

kë tâng sê làm tâng âp suât thâm thâu, cô tâc d u n g kéo nuôc tir câc m ô à sâu

hem vào khoâng kë và dich dupe tao thành T hành p h à n dich gôm nuôc và câc ion di lên bè m a t thé mi, m ot sô' chat din h d u ô n g (axit am in, axit ascorbic, glueozo) cüng d upe vân chuyén theo co chê' khuéch tân dupe tâng cuông qua lôp té bào biéu m ô Thuÿ dich dupe chüa trong câc khoang ô truôc m ât giüa giâc m ac lông d e n và thuÿ tinh thé

2.11 N hân dp

Nhân âp là âp suât trong mât Ù nguôi, n hân âp trung bînh tü 12 dén 20 mmHg

và dupe giü cô' dinh, nô cô thé dao dông khoâng ± 2m m H g Âp suât này sinh ra

là do süc cân lên dông chày cüa thuÿ djeh tù p h ông truôc vào ô'ng Schlem m Sûc cân cô dupe là do câc trabeculae (m ot câu trüc gôm nhiêu khoang tao thành bè nâm trong n hân càu) gây ra vi chüng tao tao ra gôc trên dong chây cüa thuÿ dich Môi p h ü t trabeculae lai m ô ra khoâng 2 - 3|.im làm tâng âp suât, do

dô làm tâng lupng thuÿ djeh chây vào ô'ng Schelem m Nguyên n hân çhinh gây tâng n hân âp là do thuÿ dich khô chây vào ong Schelem m N eu nhân âp tâng quâ m üc hoâc tâng cao kéo dài sê cô thé gây ra m o t sô b ênh n h u thiôn dàu thô'ng, m û loà

I ü n h 14.3 Cäu tao cáu m ä t va tuyen le

3 CÁC CÄU TAO HÖ TRO CÚA MÄT

3.1 Mi m ä t

Bao göm có mi tren vä mi duói, dó lä nhtm g nep da näm duói cáu m ät Ducri

da lä kVjT m ö lien ket có khá n än g d än hói, trong dó có khoáng 30 - 40 tuyén hin h öng bäi tiet ch át nh ó n do ra b a mi Mi m át có tác dung khép kin cáu m ät (nhäm m át) G iüa mi m ät vä giäc m ac có m áng lien két m óng, tác dung n h u

m äng nháy I.óng mi ó b ó mi tren vä duói có tác d u n g báo ve m át chóng bui Mói loái dó n g vát khác n h a u có kích thuóc khe m át khác nhau Góc m át canh

m üi có h ó le, ó däy có m óng le lä tuyen n h ó n vá m ó mó

255

3.2 Tuyê'n lé và ong d à n

Tuyén le nàm trong ho lê cùa xuong Irán Dây là nhùng tuyén nhô hin h ong

tiét ra ni((k m ât chây qua mirôi ong do vào ho lê à gôe m ât Tuyén lê cô tù dông vât cô xuong sóng o can cho dén càe dông vât bâc cao Nuôc m át có tâc dung

làm uôt càu m ât và dây nhù n g vât la ra khôi mât D uông dàn lê gôm hai ô'ng trên

và duôi nàm ngay duôi da mi, dàn nuôc m ât dô vào tùi lê trong hoc lê Tùi này cô ong thông xuong khoang mùi ô d u ô i dôi xuong xoàn cuô'i cùng

Co vân dông eau m ât

Nhôm c a vân dông càu m ât gôm cô sàu ca, trong dô cô bon ca thàng nàm à

bon phia (trên, duôi, trong, ngoài) cùa càu mât, 1 ai c a chéo trên và duôi, trù c a chéo duôi bâm m ot d àu vào xuong hàm trên d àu côn lai bâm vào càu m ât phia ngoài, côn lai nàm c a kia xuâ’t phàt tù dây ó mat lion c a thang huông xiên ra phia truôc bàm vào càu m át à bon phia, c a c h e o trên b.im vào càu mât phia trong

Mi mât Dông tù

Hinh 14.4 Câu tao mût (nhin tlnïng) và càccocù dông càu mât

Khi các c a th àn g co không dông thôi sê làm càu m ât vân dông q u an h truc ngang, doc cùa nô C a chco trên co làm càu m ât vân dông huông con nguoi

xuông duôi và sang bén, ca chéo duôi co làm càu mât vân dông huông con nguai lén trên và sang bên (liée chéo).

Dây thàn icinh dièu khiën vân dông cüa mât: dây thân kinh sô III vân dông

co chéo; dây thân kinh sô IV vân dông ca thâng và dây thàn kinh sô VI vân dông chung

4 CHlÎC NÂNG SINH LÎ CÜA MÂT

4.1 Caché càm th u â n h sâ n g

Su khuc xa anh sang

da co tac dung la lam

cho anh sang dugc tap

trung vao diem vang a

day mat Tai do hinh

anh cua vat dugc thu

nho lai va lam cho anh

tr<V nen ro net hon Tuy

vay, do la nhung hinh

anh a day mdt ngugc so

voi vat that (hinh 14.5),

theo dung cac nguyen li

ve quang hoc

liin h 14.5 S u h o i lit a n h sring va hin h a n h

6 c a c kliod n g cdch k h a c n h a u

4.1.1 Su khuc xa dnh sang

Cau m ât cô câc eau

tao dâc biêt nên khi ânh

sang di qua cô khâ nâng

khüe xa truôc khi den

vông mac, chüng bao

gôm câc thânh phàn chù

yèu nhu: gidc mac và

thuÿ dich, thé thuÿ tinh,

thuÿ tinh dich

Ca mi giân Cô mi co

Thuy tinh thé det di

Thuÿ tinh thé trôn lén

Si/ hôi tu vôi vât thé à xa SU hôi tu vdi vât thé ô gân

Dây chàng treo câng lén

Dây chàng treo giân

Duông di cùa câc tia sang p h u th u ô c vào câc chï sd khüc xa, dô cong cüa giâc mac và thuÿ tinh the Tri so khiic xa dupe tinh bàng don vi dioptri ki hiêu là 1) Mot D là trj sô khüc xa cüa m ot thâu kinh cô tiêu eu là lÜOcm Tri so khüc xa càng tàng thi tiéu cir càng giàm và ngupc lai Néu tiêu eu là 50cm thî tri so khüc

xa là 2D Môi loài dông vàt co tiêu ctr khàc nhau, à nguôi tiêu eu cüa m ât là 15mm

do dô cô trj sô khüc xa ttrong duo n g là 59D khi nhin xa và 70.5D khi nhin gàn.Mât nguôi là m ot m ôi tru ô n g dông nhât và lây tri so khüc xa chung là 58,641) khi nhin xa và 70,571) khi nhin gàn

4.1.2 S u dieu chinh làm n h in cüa m ât

Môi loài dông vât cô khâ n âng dieu chinh tâm nh in cùa m ât khàc nhau

Ù nguôi, m ât cô the nhin rô d u p e moi vàt câch xa tù 65m tr a lên, vôi ân h hiçn rô

trên vông rnac mà không càn cô su dieu ch in h nào Khoàng câch 65m này dupe goi là "diém xa” hay (vien diém ) cüa m ât Khi vât thé càng tien lai gàn, m ât buôc phài tir dieu chinh bàng câch tân g dô cong cüa thuÿ tinh thé lên de giâm tiêu

eu Khoâng câch gàn n h ât m à th u ÿ tinh thé không th é dieu chinh dupe nù a goi

là ‘‘diém g àn ” (cân diém)

Dé cô thé nhin rô d u p e vât à câc cir li khâc nhau, m ât cân phài cô nhùng

dieu chinh tiêu cir thich h o p th eo câc câch sau:

Dieu chinh bàng câch d i chuyên th u ÿ tinh th é

Sir di chuyén thuÿ tinh thé vôi m ue dich nhâm làm tâng hoâc giâm khoàng câch giüa thuÿ tinh thé và vông m ac d ân d én thay dôi tiêu cir cùa m ât Câch này

pho bien à m ot so dông vât th ân m èm , m ot sô’ câ, luông eu, bô sâ t m â t cüa

chüng cô thé dây thuÿ tinh th é ra p h ia truoc làm thay doi tiêu eu, giûp cho hînh ânh roi düng vông mac, do dô ch ü n g cô thé nhin thây dupe moi vât

Dieu chinh bàng câch thay doi dô cong cüa thuÿ tinh th é

Sir thay doi dp cong cô tâc du n g làm thay doi tiêu cir, tù dô làm thay doi dp khüc xa cüa m ât (do dp khüc xa cüa thuÿ dich và thuÿ tinh thé nôi chung không

thay doi), câch này pho bien à m ot s6 loài bô sât, thü Theo 1 Ielmholtz, sir dieu

chinh dp cong cüa thuÿ tinh thé là do co mi Trong dieu kiçn binh thirông, m ât

nguôi nhin dupe nhùng vàt ù câch xa tù 65m trô lên mà không phài dieu chinh

tiêu cu là do dây treo thuÿ tinh thé câng làm giàm dô cong nên làirt tâng tiêu c r

và giàm khúc xa Khi n h in gân, co mi co làm ch ù n g dây treo thuÿ tinh thé, do cong tâng lcn n ên tiêu e u giàm và tâng khúc xa

Dô dieu ch in h duoc tinh bâng công thirc sau

Ddiiu crii Itili Dtâ,1(I|pjn Dv„.n

Cân diém và viên diém cù a nguôi có su khàc n h au ó môi câ thé Riêng cân diém con có su thay doi theo câc lira tuoi Duói dây là bâng cân diém tuong ûng vói môi lóp tuoi

m ât q u â ngân n ên hinh à n h cùa vât bien ra p h ia sau vông mac Do vây, dé khàc

p h u c tin h trang này nguôi ta pliai deo kinh hôi tu

259

Nhän cäu däi; cäc tia sang hpi

tu väo trudc vưng mac khi nhin

vät ư xa

nhin vät ư xa Vien thi

Änh säng tif vät

the ư gän

Nhän cäu ngän; cäc tia sang

hưi tu väo trudc vưng mac khi

H in h 14.5 C ä c ta t ue m d t

T ätcän thi

Cän thi thuưng xäy ra trong truưng hop thuy tinh the quä cong hộc do cau

m at dep tren - duưi läm cho duưng kinh cüa cäu m ät quä däi Trong khi dư, cäc

c a the mi da giän het m üc m ä vän khưng läm cho änh cüa vät rai dü n g väo vưng

m ac m ä lai näm phia truưc De khäc phuc tat näy cän phäi deo kinh phän ki

l'àt loan th i

L oan th i th u ô n g xà y ra là d o giâc m a c h o â c d o h ç th a n k in h c ù a m â t cô d(>

c o n g k h ô n g d ô n g dèu, là m c h o d ô h ô i tu cù a h ç th a n k in h k h ô n g d è u n h a u th e o câc tru c V i vây, câc lia sang sau k h i d i q u a th u ÿ tin h th é sè k h ô n g h ô i tu vào m o t

d ié m trè n v ô n g m a c T r o n g k h i d ô m â t la i c h i cô th é d ie u tié t d ô h ô i tu c h u n g

c h u k h ô n g th e d ie u tié t th e o câc tru c k h â c n h a u , n ê n n g u ô i lo a n th i n h in vât

th à y c h ô m ô c h ô tô Dé k h â c p h u c tâ t n à y càn p h â i d e o lo a i k in h h in h lâ n g tru

d â c b iê t d é d ie u c h in h d ô h ô i tu th e o tr u c b i ro i lo a n sau k h i dâ d o eu thé.

4.2 Caché hoâ s in h cita cam th u ânh sang

4 2 1 Câc receptor th i giàc

V ô n g m a c là n o i tâ p tr u n g câc té b à o th u c â m â n h sâng, câc tê b à o n à y d u o c

p h â n th à n h n h iè u lô p k h â c n h a u

I.ôp th û n h â t: Ù da sô d ô n g vât, lô p n à y tié p x û c v ô i th u ÿ tin h d ic h chi'ra sâc

t ô d e n , c ô tâ c d u n g h â p th u â n h sâng và n g â n p h â n c h ié u T u y n h iê n , v ô i n h ù n g

d ô n g v â t â n d ê m và m o t sô th u ân t h it h a y d ô n g v â t n h a i la i, sau lô p té b à o n à y

cô th ê m lô p p h â n c h ié u d â c b iê t là n h ù n g tin h th é h in h k im n h â m tâ n d u n g

d u o c n g u ô n s â n g ra t y é u vè b a n d ê m N h ù n g lo à i này vè b a n d ê m n é u ta c h ié u

â n h d è n và o m â t c h iïn g , sê th a y m â t sâng lên.

Lô<p th û h a i: Là lô p n h ù n g té bào th u c â m â n h sâng h in h q u e và n o n M ô i tê

b à o c ô h a i p h â n p h â n trê n tié p x û c v ô i té b à o sâc tô là p h à n c â m q u a n g , c h â n g

h a n ô t ê b à o gây: câ u ta o cô k h o â n g 400 - 800 d la d e p m ô n g M ô i d ïa d u o c cà u

ta o bon m à n g l i p i t và p r o te in ( p r o te in k é t h o p v ô i r e tin e n là th à n h p h à n c h in h

c ü a r o d o p s in ) c h û n g cô d u ô n g k in h k h o â n g 6(.im và xé p c h ô n g lê n n h a u , p h à n

d u ô i c ô n h â n và câc b à o q u a n th u c h iê n tra o d ô i c h a t.

l/ rp th û ba: Ixrp n à y n â m d u ô i tê bào q u e và n o n , là câc tê b à o th â n k in h

g ô m c.âc té b à o d a n g h a c h , d a n g lu ô n g eue và d a n g n â m n g a n g D o sô lu o u g tê

b à o h a tc h và lu ô n g eue it b o n té b à o c â m q u a n g V i vây, th u ô n g m o t té bà o th à n

k in h li'ê n h ç veri n h iè u tê b à o c â m q u a n g Soi tru c cù a câc té b à o th â n k in h tâ p

t r u n g lia i th à n h d â y th à n k in h th i giâc sô II c h a y vè n â o bô Su p h â n b ô c ita té

261

lao que va n o n tren vong m ac khong deu Gang xa diem vang so te bao non

•ing giam, con so te bao q ue thl tang Phia ngoai cung cu a lop vong m ac chi tin cac te bao que Tai diem mil khong co cac te bao cam quang

* Qua trinh q u a n g hod: La q ua trinh xay ra cac p h an ting bien doi sSc to

tim quang Rodopsin a te bao q ue va iodopsin 6 te bao non

- S u chuyen hod Rodopsin a tebao que

R odopsin la m ot phiic chat do m ot loai protein la opsin ket hcrp voi s&c to r?tinen duoc tong hop trong bong toi voi sir tham gia cua vitam in A Thong qua Ota trinh oxi hoa voi su co m at cua enzim, retinen dupe hinh thanh tu vitam in A

Io vay, neu thieu vitam in A va roi loan qua trinh oxi h oa se lam ngung hinh tian h retinen dSn d en khong tong hop dupe rodopsin (gay b enh q uang ga, kho gac m ac, gay m u loa)

Phan ngoai Cac kenh tren mang sinh chat

Phan trong

Cac mang Mang cua chUa rhodopsin

Nhan Cac tui xinap

Cac tan cung xinap Tebao Tebao

hinh non hinh que

rrtin a l

Phan til rhodopsin

Cac kenh ion dong

H in h 14.6 Cac th u the a n h sang a m a t (Theo Sylvia S.Mader, 2001)

h ap vai opsin Trong p hàn img voi nàng lirang cùa ành sàng, 11-cis -rc tin e n (dang cong) hi bién doi thành dang ali-trans (dang thàng) N hò dò ali-tran s de dàng tàch khòi opsin, sau dó dirai tàc dung cùa enzim khù retinen, retinen chuyén th àn h vitam in A.

Phàn im g tàch dirai tàc du n g cùa ành sàng này làm bién dói ion thàm cita

m àng té bào que tir dó tao ra xung thàn kinh di tàc dóng vào té bào hach Nhtr vày, két q uà cùa nhu n g phàn img này là càc té bào que cho ta h ìn h ành d en - tràng trong dièu kién ciròng dò ành sàng yèn Mói làn chiéu sàng chi có m ót so

p hàn tir rodopsin cùa té bào gay bi p h àn huy chir khóng phài tàt cà R o d o p s in

h àp thu m an h càc tia sàng m àu lue, có buóe sóng khoàng 560nm

- S u chuyén hod lodopsin ò té bào non

Iodopsin là chàt nhav cani viri m àu sàc Ó tè bào non, nó có càu tao g;in giòng vói rodopsin, chi kliàc ó thành phàn opsin

Dang trans

Rhodop»ln

203

do dó mói tè bào non nhay càm tói da vói m ót b uóc sóng n h ât djnh n h ó dó vóng m ac p hàn biêt duoc càc m àu sàc khàc nhau N hin chung, iodopsin thuóng hâp thu m anh càc tia sàng m àu vàng (có b uóc sóng khoàng 560nm).

* S u thich nghi vói sàng, tói cùa vóng m a c

Mói loài dóng vàt có m ót giói h a n thich nghi vói sàng và tói khàc nhau Chàng han ó nguòi, m ât có th è thay doi dó n hay càm cùa nó tù 500.000 dèn1.000.000 làn m ót càch tu dóng tuÿ th eo cuóng do à n h sàng chièu tói Su thich nghi cua vóng mac dupe thuc hiên theo câc c o c h ë s a u

- Thich nghi do tâ n g g iâ m nóng dô cüa câc chàt n h a y cam vói ân h sâng

Trong dièu kiên tiëp xûc vói ân h sâng lâu, p h à n lón câc châ’t nhay càm vói ânh sâng dà dupe chuyén th àn h retin en và câc opsin, sau dô n h ièu retinen chuyèn thành vitam in A Do vày, n o n g dp câc ch ât nhay càm vói ânh sâng ó trong câc tè bào giàm dà tao ra sir thich nghi vói sâng N eu tièp xûc lâu vói bóng

tói thi q u á trinh sé dien ra nguoc lai Khi dó retinen vä opsin se ket hop lai veri

n h au th á n h ch ät nhay cäm , vitam in A chuyén thánh retinen lám cho nóng dó các chát nhay cám vói án h sáng trong te háo que vä nón täng len dä tao ra sir thích nghi vói tói

- Thích nghi n h a thay dói d u a n g kín h d ó n g tú c ú a m át

Tuy theo ciróng dó ánh sáng chiéu váo m át má dóng tirc ó thé gián ra hay co lai lám cho kích thiróc cúa nó táng Ion hay giám xuóng d en 30 lán Diéu náy cho phép dicu ch ín h luong á n h sáng di váo vóng mac cúa m át Dáy lá sir thích nghi cúa m át vói sáng, tói Ta có thé tháy ró su diéu chính náy khi q uan sát m át cúa

m ót so loái dó n g vát nhir m eo, cú

- Thích nghi cúa các t é bao dan truyén

Các té báo d án truyén thi giác n h u té háo luóng cuc, té bao ngang, té bao hach có su thích nghi vói su thay dói cúa cuóng dó án h sáng, tuy ít nhirng rát

n h an h chi sau khoáng vái p h á n m uói giáy

* Ilo q t d ó n g d ién cúa m á t

- Dien vóng m ac

Lá d ó n g d ién sinh ra khi có m ót tia sáng chiéu váo m át, các té báo cám

q u an g cú a vóng m ac sé p h á t ra m ót dién thé’ goi lá d ién vóng m ac D ién vóng

m ac có d an g dác tru n g vá bao góm b ó n sóng dó lá:

Sóng a: Có chiéu ám , bien dó nhó, sóng náy có lien q uan den dién th é nghi

ngoi khi chira chiéu sáng vá có lien q u an d en hoat dóng cúa té báo nón

Sóng h: Có chiéu dirong, bien do lán vá có lién q uan dé'n sir hoat dóng cúa té

báo luóng eire, xuát hién khi bát sáng

Sóngc: Có chiéu dirong, bien dó trung binh vá có lién quan dén su hoat dóng

cúa té báo que

Sóng d: Có chiéu duong, b ien dó th áp xuát hién sau khi tát ánh sáng.

- Dién th é hoat dóng cúa d áy th a n kính th i giác

Các té báo cám quang truyén hirng p h án sang các té báo thán kinh lám xuát hién dién th é b o at dóng vá diroc truyén theo dáy thán kinh vé náo Kct quá nghién ciru cú a Adrian tren loái trach bién dá cho tháy, khi khóng chiéu sáng

265

diên the không xuât hiên trên dây thàn kinh hoâc cô xuât h iên thi tan so rat châm Khi cô ânh sang chiëu trong khoâng 0,1 dën 0,5 giây, xung th à n kinh xuât hiên trên dây th àn kinh thi giâc vôi tan so n h an h sau dô giâm d àn tuy vân côn ânh sâng tiëp tue chiëu vào m ât và tan so xung giâm h ân khi ngùng chieu sâng.

- Diên câu m â t

Khi ta dât m ot diên eue à dây m ât và m ot diên eue à p h ia trên câu m ât ta cô

thé ghi duoe dao dông diên cüa câu m ât

* C aché n h in m à u

- Câc hoc thuyét uè c o c h é nhin m àu

Cô nhièu thuyët khâc n h au vè co chê nhin m àu Tuy nhiên, thuyët duoe

n h ièu nguôi thùa n h ân hon cà vân là thuyët ba m àu cù a câc tâc già Lom onosov (1736), Young (1807) và H elm holtz (1863)

Câc thuyët này cô nôi dung co bân n h u sau: cô ba loai tê bào non cô câc chat câm quang khâc n h au dé thu n h ân câc tia sâng cü a ba m àu co bàn là xanh

d a trôi, xanh lâ cây và dô cô thé tao ra câc m àu bâng câch p h a trô n chüng vôi

n h au theo n h ùng ti le khâc nhau Trong khi dô m ât cüng cô câc loai té bào non nhay càm vôi môi loai m àu co b àn trên, dong thôi do tï lê h u n g p h â n cùa ba loai tê' bào này không giong n h au n h ô dô tao n ên su ho à h o p cü a ba m àu co bàn theo n h ù n g tî lê khâc n h au và cho ra câc m àu khâc nhau

Hinh 14.9 Ba màu caban và su pha trôn tao m àu trunggian

- S u roi loan càm giâc uè m à u sdc

Cô hai loai roi loan càm giâc vc m àu siic chü ycu là m û m àu và n h àm m àu

Mù m àu cô thé xày ra m ù hoàn toàn (không cô khà nàng thu n h ân ba m àu co

bàn) và m ù không hoàn toàn (không cô khà nàng thu n hân m ot hoâc hai m àu

co bàn) N hàm m àu là bien tuong nhâm m àu này thành m àu khâc l)a sô dông vât không p h ân biêt dupe m àu sâc (ngoai trù lôp chim)

- Cam giàc kh ô n g g ia n

Thi lue: D uoe coi là khà nàng nhin và p h ân biçt dupe à khoâng câch bc nhâ’t

cüa m ot vât câch xa 5m trong dieu kiên chicu sâng binh thuông Nghia là vôi

gôc nhin bc nhâ’t (gôc a) làm cho m ât cô khà nàng p hân biêt dupe hai diém khâc n h au trên cùng m ot vât Thi lue ti le nghjch vôi gôc a qua công thirc sau:

thi lue = —

a

(a: là gôc tir d ô n g tir dên hai dicm)

Thi tru&ng: l.à khoâng không gian dupe xâc dinh b àng câch nôi câc diém

nhin dupe trong m ât phâng eô tâm diém là con nguoi m ât (xoay m ot vông trôn 360" q u an h con nguoi) ta dupe m ot hinh goi là thi truông Hai m ât thuông cô

m ot thi tru ô n g giông n h au n h u n g ngupc chièu nhau Thi truèmg do dupe phu thuôc vào ngu ô n sâng và loai ânh sâng

- Càm giâc vè khoâng câch: Khi nhin m ot vât thé, hinh ânh cüa nô trên cà

hai vông m ac là tirong ûng nhau Tuy nhiên, vôi nlürng vât ô gàn môi m ât cô gôc nh in khâc n h au nên hinh ành không hoàn toàn khôp nhau Sir khâc nhau

này làm eho qu â trinh p hân tich à vô nâo dâ cho ta câm giâc nôi dé xâc dinh

chiêu sâu cüa vât

5.1 C â c d u à n g d â n truyên

5.1.1 Câc d u à n g d â n truyên trong vông mac

Câc tê bào th u càm ânh sâng: là câc loai té bào qu e và non; nhirng receptor vôi ân h sâng Khi câc té bào này bj kich thich sê xày ra hiçn tupng iru phân eue

m àng n h u n g không xuât hiçn diçn th é hoat dông m à theo c o c h é là: rodopsin bi

267

p hân huÿ làm giâm tin h th äm dói vói ion Na* ö m àn g doan ngoài Doan trong

cüa te bào que luôn bo m N a+ ra b ên ngoài te bào, làm cho m ât trong cùa toàn

bô m àng te bào cô d iên th e âm hon so vói m ât ngoài Tuy nhiên, m àng cita doan ngoài khi à trong toi lai cho Na* di q ua dê dàng Do dó, dòng Na* luôn quay trô vào te bào n ên tru n g hoà p h â n lôn diên tich âm ô m ât trong màng

’ Theo co chê' trên, khi té bào n o n à tran g th âi bin h thuông, diçn thè' ò m ât

trong m àng chi là - 40mV so vói m ât ngoài Khi bi kich thich, rodopsin bi phân huÿ làm giâm tinh th äm cita d oan ngoài dói vói Na*, trong khi dó doan trong vân tiê'p tue bom Na* ra ngoài N hu vây, sô' Na* di ra n h ièu hon so N a’ di vào te bào, vi th é m ât trong m àng te bào lai tr a n ên âm h o n m ât ngoài so vói lúe truck; (-70 den -80m V n eu bi kích thích ánh sáng tói da)

Hiên tupng uu p h â n eue dat d en d in h sau 0,3 giây và ton tai khoàng hon 1 giây Ó tê' bào nón, q u à trin h xày ra n h a n h h a n b o n làn Vi vây, chi càn ành cita vât trên vông m ac khoàng 1 /4 giây cùng cô th é gây ra câm giâc nhin thâ'y vât Sir

bien dói diên thê' à re c ep to r thi giàc ti lê th u â n vói logarit cuàn g dô ânh sâng

n h ó d ó m ât cô khâ n âng p h â n biêt dô sâng h o n kém n h a u hàng nghin làn

Càc te bào ngang: Là n h ô m câc tê' bào h in h th à n h câc d u à n g d àn truyèn

xung dông tir câc te bào n ó n và q ue theo chièu ngang ra lóp roi ngoài tói duôi gai cüa câc té bào luông eue

Câc te bào luông eue: Là câc té bào h in h th à n h câc d u à n g truyèn xung dông

tir câc té bào non, q u e và tê' bào ngang tói lóp rói trong Tai dây, ch û n g tao xinap vói câc té bào am acrin hoâc té bào hach

Câc te bào am acrin: Là n h ù n g té b ào truyèn xung dông theo hai huô n g tù

câc té bào luông eue tói câc té bào hach, hoâc tru y èn xung dông theo chièu ngang trong nói bô lóp rói tro n g tói soi tru c câc tê' bào luông eue, duôi gai càc té bào hach và câc tê bào am acrin khàc (cô khoàng 30 loai té bào amerin khàc nhau)

Càc te bào hach: H inh th à n h càc d u ô n g tru y èn tin hiêu tù vông m ac lên nâo

qua dây thàn kinh thi giâc Vi môi vông m ac cô khoàng 100 triêu té bào que và khoàng 3 triêu té bào n ó n n h u n g chi có khoàng 1,6 triêu té bào hach N hu vây, trung binh cô khoàng 60 té bào q ue và hai té bào n ó n hôi tu vè m ot tê bào hach Tuy nhiên, su p h â n bô câc té bào này không dông d èu và càng gàn tru n g tâm thi càng it tê' bào q u e và non cù n g hôi tu vè m o t soi th à n kinh Ô chinh trung tâm