Dạy ngữ văn theo chương trình mới

Dạy ngữ văn theo chương trình mới một số thắc mắcGần đây, mình có nhận được một số câu hỏi của các thầy cô về cách soạn giáo án cho các bài học trong sách Ngữ văn 6.. Mẫu giáo án 5512 yê

Dạy ngữ văn theo chương trình mới( một số thắc mắc)

Gần đây, mình có nhận được một số câu hỏi của các thầy cô về cách soạn giáo án cho các bài học trong sách Ngữ văn 6 Nhận thấy các câu hỏi này đều là vấn đề

mà có lẽ nhiều thầy cô quan tâm, nên mình viết bài này để tổng hợp lại một số ý quan trọng, theo quan điểm cá nhân của mình Hy vọng bài viết này sẽ hữu ích với các thầy cô để chuẩn bị dạy chương trình mới trong năm học tới.

1 Có cần phải tuân theo một cách cứng nhắc mẫu giáo án 5512?

Câu trả lời là không

Mẫu giáo án 5512 được đề xuất để cung cấp cho thầy cô một công cụ để thiết kếbài dạy theo hướng phát triển năng lực được hiệu quả hơn Nếu không phụ thuộccứng nhắc vào hình thức của mẫu giáo án này mà chỉ vận dụng tinh thần cốt lõi của

nó, thì việc soạn giáo án không mệt mỏi như chúng ta nghĩ

Cốt lõi của giáo án 5512 chính là bốn hoạt động được đề xuất trong mục Tiến trìnhdạy học, bao gồm (Xem sơ đồ tóm tắt ở Hình 1):

+ Hoạt động mở đầu: khởi động, kích hoạt kiến thức nền, xác định nhiệm vụ họctập.

+ Hoạt động hình thành kiến thức mới: hình thành kiến thức, kĩ năng cần thiết đểgiải quyết nhiệm vụ học tập đã được đặt ra

+ Hoạt động luyện tập: luyện tập, thực hành đề củng cố, thành thục các kiến thức,

học như vậy là phù hợp với quá trình tư duy của học sinh, đi từ trực quan đến trừutượng, việc hình thành kiến thức mới được đặt trong tình huống cụ thể, do đó tạothuận lợi cho việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

Hiểu được tinh thần như vậy, thầy cô có thể vận dụng linh hoạt mẫu giáo án 5512vào thiết kế giáo án cho phù hợp với ý đồ dạy học của bản thân, phù hợp với tìnhhình lớp học của mình Cụ thể:

+ Không nhất thiết mỗi bài dạy đều phải có Luyện tập, Vận dụng và mở rộng.Thầy cô có thể dạy một nhóm bài (theo dạng chủ đề) sau đó Luyện tập, Vận dụngtổng hợp dưới nhiều hình thức như tổ chức làm dự án, thực hiện phòng triển lãm…+ Không nhất thiết 4 hoạt động này phải phân tách rạch ròi Nếu cảm thấy dạy líthuyết cần phải gắn với thực hành, dạy lí thuyết đến đâu thực hành đến đó, thầy cô

có thể gộp phần Hình thành kiến thức mới với Luyện tập Nếu cảm thấy phù hợp,thầy cô có thể gộp phần Luyện tập với phần Vận dụng

+ Phần Mở rộng không nhất thiết phải tổ chức thành hoạt động trên lớp, có thể chỉcần đơn giản là đề xuất tài liệu để học sinh đọc thêm và thực hiện về nhà, thầy cô

có thể kiểm tra hoặc không Theo tôi, phần này không nên là phần bắt buộc mà nócần gắn với những đối tượng học sinh cụ thể, nhằm đáp ứng yêu cầu dạy học phânhoá trong lớp học Trong trường hợp năng lực của lớp thực tế chỉ tiếp thu được nộidung cơ bản, thì cũng không cần thiết phải Mở rộng, nâng cao kiến thức, lúc nàyVận dụng chính là Mở rộng

2 Tại sao trong mẫu giáo án 5512 có mục liệt kê “sản phẩm” khi tổ chức hoạt động dạy học?

Mẫu giáo án 5512 yêu cầu GV hình dung về sản phẩm học sinh sẽ làm khi thiết kếmột hoạt động dạy học.

Điều này xuất phát từ yêu cầu dạy học phát triển năng lực của chương trình mới,hướng đến câu hỏi: Khi học bài này, học sinh sẽ LÀM ĐƯỢC GÌ? Năng lực củahọc sinh cần được định lượng thông qua các hành vi, thái độ của học sinh và nhữngsản phẩm học sinh làm được trong quá trình học tập

Việc hình dung về sản phẩm học sinh sẽ làm khi thiết kế hoạt động dạy học giúp

GV theo sát được yêu cầu phát triển năng lực xuyên suốt quá trình dạy học, tránhđược tình trạng theo quán tính quay về cách dạy cũ theo chuẩn kiến thức, kĩ năng.Tuy vậy, để tránh nặng nề, cần hiểu đúng về khái niệm “sản phẩm” Sản phẩm lànhững gì học sinh làm được trong quá trình học tập Nó không nhất thiết phải lànhững sản phẩm công phu, phức tạp như bức tranh, mô hình, bài thuyết trình, mà

ngay cả những điều nhỏ nhất như câu trả lời của học sinh, câu hỏi học sinh đặt ra,kết quả của hoạt động thảo luận… cũng được tính là sản phẩm.

3 Thiết kế tiến trình dạy đọc một văn bản như thế nào?

Tuỳ vào mục đích dạy học và tình hình lớp mà giáo viên có thể vận dụng mẫu giáo

án 5512 linh hoạt Tuy vậy, khi dạy đọc một văn bản, thầy cô có thể đi theo tiếntrình sau:

(1) Khởi động: Giới thiệu tri thức đọc hiểu (nếu dạy VB1); kích hoạt kiến thức nền

về tri thức đọc hiểu (nếu dạy VB2)

(2) Chuẩn bị đọc (trước khi đọc): tổ chức cho HS trả lời câu hỏi Chuẩn bị đọcnhằm kích hoạt kiến thức nền của HS về thể loại và chủ đề văn bản sẽ đọc

(3) Trải nghiệm cùng văn bản (trong khi đọc): cho HS đọc VB và trả lời các câuhỏi trong khi đọc GV có thể làm mẫu kĩ thuật đọc bằng kĩ thuật nói to suy nghĩ(think aloud), nếu cần, để giúp học sinh trả lời các câu hỏi này

(4) Suy ngẫm và phản hồi (sau khi đọc): tổ chức cho HS trả lời các câu hỏi suyngẫm và phản hồi dưới hình thức cá nhân, nhóm đôi hoặc nhóm nhỏ Học sinh xemlại tri thức đọc hiểu để trả lời các câu hỏi này

(5) Tổng kết, củng cố: tổng kết tri thức đọc hiểu về thể loại và những kinh nghiệmđọc rút ra được khi đọc hiểu thể loại Lưu ý: Ở đây ta không tổng kết giá trị nộidung giá trị nghệ thuật (cách dạy cũ) mà là tổng kết về kĩ năng đọc (vì mục tiêu làhình thành cho học sinh kĩ năng đọc hiểu VB theo loại thể)

4 Triển khai phần Suy ngẫm và phản hồi (Sau khi đọc) như thế nào?

Cách thứ nhất, thầy cô có thể triển khai theo trình tự câu hỏi trong SGK Đối vớisách “Chân trời sáng tạo”, các câu hỏi đã được thiết kế theo ma trận yêu cầu cầnđạt để đảm bảo yêu cầu của chương trình Các câu hỏi được sắp xếp theo các yêucầu cần đạt, đồng thời được sắp xếp theo thang tư duy, do vậy chỉ cần bám theo hệthống câu hỏi này thì đã đạt

Cách thứ hai, thầy cô có thể nhóm các câu hỏi theo hệ vấn đề để triển khai Hệ vấn

đề này có thể căn cứ vào box Yêu cầu cần đạt ở đầu bài Ví dụ dạy VB văn nghịluận, có thể theo trình tự: 1 Ý kiến, lí lẽ, bằng chứng trong văn bản; 2 Tóm tắt vănbản; 3 Ý nghĩa của VB với bản thân; 4 Tổng kết… Thầy cô xem ví dụ minh hoạtrong Hình 3

5 Trong mỗi chủ điểm bài học, các văn bản có tương quan như thế nào?

Để hình thành kĩ năng đọc cho HS, HS cần đọc nhiều văn bản cùng thể loại (đây làquá trình bao gồm cả việc thực hành đọc theo đặc trưng loại thể + hình thành trithức về loại thể) Với sách Chân trời sáng tạo, việc hình thành kĩ năng đọc theo đặctrưng thể loại được gắn với Văn bản 1, Văn bản 2 và Văn bản Đọc mở rộng theothể loại Như vậy, Văn bản 1 và Văn bản 2 sẽ tương ứng với hoạt động hình thànhkiến thức mới Và VB Đọc mở rộng theo thể loại có thể thiết kế ở hoạt động Luyệntập hoặc Vận dụng đều được

Ngoài ra, ở mỗi chủ điểm, sách Chân trời sáng tạo còn có mạch triển khai về nộidung, thể hiện ở VB1, VB2, Đọc kết nối chủ điểm Văn bản này nhằm đáp ứng yêu

cầu đọc hiểu về nội dung của chương trình, giúp HS hiểu rõ hơn chủ điểm bài học

và có cơ sở để trả lời big question ở đầu bài Với VB này, thầy cô có thể dành mộttiết cho đọc trên lớp, hoặc thiết kế thành hoạt động cho HS tự đọc ở nhà

Thầy cô xem sơ đồ tóm tắt ở hình 4

6 Xử lí thế nào với box thông tin về tác giả, tác phẩm?

Với cách dạy của chương trình mới, chúng ta không dành thời gian dạy riêng thôngtin về tác giả, tác phẩm như trước đây nữa Nguyên nhân của việc này xuất phát từquan niệm: khi đọc, HS tiếp xúc trực tiếp với VB, sau đó mới tìm hiểu đến cácthông tin bên ngoài văn bản để giúp giải mã sâu hơn VB (nếu có)

Do đó, thông tin về tác giả, tác phẩm trong sách Chân trời sáng tạo được thiết kếthành box để sau VB như một kênh thông tin đọc thêm Khi dạy, chúng ta tránh đisâu vào phần này (đây không phải là đơn vị bài học về tác giả, chúng ta đang dạy

kĩ năng đọc), chỉ những thông tin nào liên quan trực tiếp đến việc giải mã văn bản

và đáp ứng yêu cầu cần đạt chúng ta mới khai thác Chẳng hạn: chương trình lớp

10 có yêu cầu phân tích bối cảnh lịch sử văn hoá xã hội trong VB, thì khi đó chúng

ta mới đi sâu vào các thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời tác phẩm và ảnh hưởngcủa chúng đến văn bản

Thầy cô xem tóm tắt ở Hình 5

7 Thiết kế tiến trình dạy viết như thế nào?

Chương trình mới hình dung việc viết là một tiến trình liên tục và không có điểmdừng gồm bốn bước (ba giai đoạn), với mỗi kiểu bài là một phương thức giao tiếpkhác nhau mà HS cần học đặc điểm kiểu bài để viết cho hiệu quả Khi thiết kế bàidạy, thầy cô cũng lưu ý điều này Với sách Chân trời sáng tạo, có thể triển khaigiáo án phần viết theo trình tự:

(1) Khởi động: kích hoạt kiến thức nền của HS về kiểu bài sẽ viết

(2) Giới thiệu tri thức về kiểu bài (Box trong SGK)

(3) Hướng dẫn phân tích kiểu văn bản (đọc văn bản mẫu, chú ý các box chú thích,trả lời câu hỏi hướng dẫn phân tích kiểu VB)

(4) Hướng dẫn lí thuyết về quy trình viết (Dựa vào SGK)

(5) Giao đề bài, hướng dẫn HS xác định đề tài, mục đích và người đọc; hướng dẫn,làm mẫu kĩ năng viết

(6) Cho học sinh thực hành viết (ở lớp hoặc tại nhà) – Nếu viết ở nhà, lưu ý HSxem SGK và đọc bảng kiểm để viết tốt hơn

(7) Tổ chức cho học sinh xem lại chỉnh sửa và rút kinh nghiệm bài viết (Sử dụngbảng kiểm trong SGK)

(8) Cho học sinh tiếp tục chỉnh sửa và công bố bài viết, sau đó tiếp tục góp ý vàchỉnh sửa (dựa vào bảng kiểm trong SGK)

8 Thiết kế tiến trình dạy Nói và nghe như thế nào?

Một ưu điểm của sách “Chân trời sáng tạo” đó là tích hợp hoạt động Viết với Nói

và nghe Ví dụ viết bài văn kể lại chuyện cổ tích, thì yêu cầu Nói và nghe sẽ là kểlại chuyện cổ tích Như vậy, một mặt HS có thể tận dụng bài viết để chuyển thànhbài nói, mặt khác, HS sẽ học được sự khác biệt giữa ngôn ngữ viết và ngôn ngữnói, cũng như những lưu ý khi lựa chọn từ ngữ trong kĩ năng Viết; Nói và nghe Cóthể tổ chức tiến trình dạy Nói và nghe như sau:

(1) Khởi động: kích hoạt kiến thức nền về thể loại, kết nối Nói và nghe với phầnViết

(2) Hướng dẫn HS lý thuyết về quy trình nói và nghe

(3) Giao đề bài cho HS, hướng dẫn HS xác định mục đích, người nghe, không gian

và thời gian nói

(4) Làm mẫu một số thao tác, kĩ thuật mà HS gặp khó khăn như giới thiệu bài nói;trình bày luận điểm; kết nối phần nói với các phương tiện như hình ảnh, sơ đồ,clip…

(5) Giao cho HS chuẩn bị bài nói ở nhà

(6) Tổ chức cho HS trình bày bài nói trên lớp, trao đổi, nhận xét, đánh giá Tronghoạt động này, mỗi HS sẽ có hai vai trò: người nói và người nghe Do hoạt độngNói và nghe được hình dung là một tiến trình gắn với hình huống thực tế, nên ởbước này GV có thể tổ chức các hoạt động giả định như: cuộc thi hùng biện; cuộcthi kể chuyện; buổi tranh biện; buổi sinh hoạt câu lạc bộ đọc sách…

9 Thiết kế tiến trình dạy tiếng Việt như thế nào?

Theo quan điểm của chương trình mới, phần tiếng Việt không còn là kiến thứcriêng lẻ mà là công cụ để đọc, viết, nói và nghe Do đó, kiến thức tiếng Việt sẽđược tích hợp với các kĩ năng chính, chủ yếu là ở phần đọc Trong sách “Chân trờisáng tạo”, việc tích hợp giữa Tiếng Việt và Đọc thể hiện ở chỗ, các ngữ liệu trongphần Thực hành tiếng Việt đều được lấy tối đa từ các văn bản đã đọc Học sinhnhận diện hiện tượng tiếng Việt qua VB đã đọc, từ đó hiểu hơn về VB

Có thể tổ chức giờ dạy tiếng Việt như sau:

(1) Khởi động: kích hoạt kiến thức nền về kiến thức TV sẽ học (xem lại chươngtrình tiếng Việt của các lớp trước)

(2) Giới thiệu tri thức tiếng Việt (dựa vào SGK)

(3) Thực hành tiếng Việt: HS xem lại tri thức tiếng Việt để làm bài tập Lưuý: Nếu được, GV chốt ý nhằm giúp học sinh nhận ra tác dụng của hiện tượng tiếngViệt ấy trong việc biểu đạt nghĩa văn bản đã đọc

(4) Luyện tập, vận dụng (nếu cần): Giao thêm bài tập tiếng Việt tương tự để HSluyện tập

Hy vọng những điều chia sẻ (đầy chủ quan) trên đây sẽ có ích với thầy cô Chúcthầy cô có những tiết dạy thật thành công!

DẠY NGỮ VĂN THEO CHƯƠNG TRÌNH MỚI: VÌ SAO CẦN PHÂN TÍCH

MẪU KHI DẠY VIẾT?

Phân tích mẫu là một phần khá mới trong chương trình Ngữ văn 2018 nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực ngôn ngữ (cụ thể là kĩ năng viết) cho học sinh Bài viết này sẽ chia sẻ một số điểm cần lưu ý về việc phân tích mẫu khi dạy viết.

1 Phân tích mẫu và “văn mẫu” khác nhau như thế nào?

Bài văn mẫu, theo cách hiểu của chương trình Ngữ văn 2018 là bài văn thể hiệnđặc điểm của từng kiểu bài cụ thể, nó là một mô hình các đặc điểm của kiểu bài,các yêu cầu về kĩ thuật viết mà thông qua việc phân tích mẫu, học sinh nắm đượccách viết

Như vậy, việc phân tích mẫu về bản chất khác hoàn toàn với “văn mẫu” theo cáchhiểu của chúng ta hiện nay Cụ thể như sau:

“Văn mẫu” là bài văn có tính “mẫu mực” để học sinh noi theo Bài văn trong phântích mẫu là là bài văn có tư cách như một “mẫu thử”, học sinh đánh giá, nhận xétcác đặc điểm của nó.

“Văn mẫu” mặc định là hoàn hảo và học sinh cần đạt đến Bài văn trong phân tíchmẫu không hoàn hảo, học sinh học hỏi thông qua việc nhận biết cả ưu điểm vànhược điểm của mẫu

“Văn mẫu” là bài mẫu về nội dung cho từng đề bài cụ thể, học sinh học thuộc ý vàtái hiện lại trong bài viết của mình Bài văn trong phân tích mẫu là bài mẫu về đặcđiểm và yêu cầu của kiểu bài, học sinh đọc, nắm cách làm để biết cách viết bài văntương tự

“Văn mẫu” chỉ dạy cái, do đó khuôn mẫu và hạn chế sự sáng tạo của học sinh.Phân tích mẫu dạy cách, cung cấp công cụ để học sinh tạo lập văn bản theo đúngkiểu bài, hỗ trợ học sinh sáng tạo tốt hơn

(Thầy cô xem bảng tóm tắt tại hình 1)

2 Vì sao cần phân tích mẫu khi dạy viết?

Quan điểm dạy viết hiện đại coi văn bản là một phương tiện giao tiếp giữangười viết và người đọc trong một bối cảnh cụ thể Để việc viết được hiệu quả, họcsinh cần phải nắm được khái niệm, đặc điểm và yêu cầu của từng kiểu bài Thôngqua việc phân tích mẫu, học sinh hình dung được đặc điểm của từng kiểu bài cũngnhư như cách viết, cách chọn từ ngữ, đặt câu, chuyển ý…

3 Hướng dẫn học sinh phân tích mẫu như thế nào?

Cho học sinh đọc văn bản mẫu trong SGK: Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh

đọc văn bản mẫu trong SGK, lưu ý học sinh chú ý đến những chỉ dẫn về kĩ thuậtviết trong box và trả lời các câu hỏi hướng dẫn phân tích mẫu Sau đó, giáo viêntổng kết lại những điểm cần lưu ý khi viết (Xem hình 2 và 3: Hướng dẫn phần tíchvăn bản mẫu trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 bộ Chân trời sáng tạo)

Phân tích mẫu kết hợp với kĩ thuật ghi chú lề: Giáo viên có thể chuẩn bị sẵn

một văn bản mẫu và để trống phần lề hai bên Sau đó giáo viên hướng dẫn học sinhđọc văn bản mẫu, nhận ra những lưu ý về cách viết, về đặc điểm kiểu bài và ghichú bên lề Sau khi đọc xong và ghi chú, giáo viên tổng kết lại những điểm quantrọng cần lưu ý khi viết Để hướng dẫn học sinh luyện tập, giáo viên có thể chuẩn

bị một văn bản mẫu tương tự, và yêu cầu học sinh tự đọc văn bản, nhận biết và ghichú ngoài lề những điểm cần lưu ý đã học (Xem hình 4: Phiếu học tập ghi chú lềbài viết nghị luận xã hội dạng tư tưởng đạo lí)

Dùng bảng kiểm đánh giá bài viết mẫu: Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh sử

dụng bảng kiểm (thể hiện rõ các yêu cầu về kiểu bài) để nhận xét, đánh giá bài viếtmẫu Thao tác này sẽ giúp học sinh nhận diện được các yêu cầu về kiểu bài, từ dễdàng tạo lập được văn bản tương tự (Hình ảnh 5: Bảng kiểm đánh giá phần viếttrong sách giáo khoa Ngữ văn 6 bộ Chân trời sáng tạo)

4 Sau phân tích mẫu, giáo viên có thể làm gì?

Phân tích mẫu chỉ là một phần của quá trình dạy viết bằng cách làm mẫu(modelling writing) Dạy viết bằng cách làm mẫu xuất phát từ quan điểm cho rằngtrẻ em học tập các hành vi hiệu quả thông qua việc bắt chước hành vi của ngườilớn Trong qua trình dạy viết thông qua mẫu, giáo viên là một người viết có kinh

nghiệm trực tiếp làm mẫu và tường minh quá trình suy nghĩ, nảy ra ý tưởng, chọn

từ ngữ, đặt câu, biên tập, chỉnh sửa để cho ra sản phẩm viết

Theo David Cutler trong Modeling Writing and Revising for Students, quá trình

dạy viết bằng cách làm mẫu sẽ gồm ba thao tác tạo thành một thang đo giảm dần

về mức độ hướng dẫn của giáo viên và tăng dần mức độ chủ động của học sinh:

(1) Phân tích mẫu: Giáo viên đưa ra một mẫu hoàn chỉnh và chỉ ra những điểm

cần lưu ý, học sinh thụ động tiếp nhận

(2) Viết chung: Giáo viên và nhóm học sinh đóng vai đồng tác giả để cùng nhau

tạo lập văn bản

(3) Viết dưới hướng dẫn: Học sinh tự mình chủ động viết dưới sự gợi ý, hướng

dẫn của giáo viên

Như vậy, để quá trình này diễn ra thuận lợi, có một số điểm giáo viên cần lưu ý, đólà:

Cần sử dụng kĩ thuật nói to suy nghĩ (think-aloud hoặc write-aloud): Điều cốt

yếu không phải là giáo viên trình bày viết cái gì, mà là trình bày toàn bộ quá trình

tư duy để ra được sản phẩm viết ấy Giáo viên có thể nói to suy nghĩ: “Để bàn luậnvấn đề này, chúng ta cần đặt câu hỏi:…”, “Theo cô (thầy), có những ý sau có thểgiúp trả lời câu hỏi…), “Cô, thầy chọn ý… vì…”, “Ở phần đưa dẫn chứng, cácthầy cần chốt ý làm rõ vấn đề, vậy thì ở đây thầy sẽ chốt ý bằng cách…

Làm mẫu thao tác viết tại lớp: Với tư cách là một người viết có kinh nghiệm,

giáo viên cần thực hiện viết tại chỗ, có thể viết lên bảng, viết trên máy tính… Quantrọng là trong quá trình viết cần nói rõ được quá trình tư duy của mình Mình chỗgiáo viên ngập ngừng tìm từ cũng cần được nói rõ ra cho học sinh hình dung, điềunày sẽ khuyến khích học sinh lựa chọn từ ngữ khi viết Thậm chí, giáo viên có thểthực hiện “những lỗi sai có chủ đích” để làm mẫu cho học sinh thao tác chỉnh sửa,biên tập khi viết

(Xem hình 6: giáo viên thực hiện viết tại chỗ cho học sinh xem, thực hiện trênWord và dạy học online qua phần mềm zoom)