skkn rèn luyện kỹ năng cảm thụ thơ trữ tình hiện đại cho học sinh lớp 9

Là loại hình tác phẩm được cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặcbiệt, khác hẳn ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ ý thức tình cảm con người một cách trực tiếp; là tiếng nói

A.ĐẶT VẤN ĐỀ

I LỜI MỞ ĐẦU:

Con người ta sống một cuộc sống gọi là đầy đủ với hai điềukiện: đầy đủ về vật chất và đầy đủ về tinh thần Chỉ nói riêng về cuộcsống tinh thần cũng thật đa dạng và phong phú Biểu hiện của sự đadạng, phong phú ấy là: được yêu thương, biết yêu thương; được ước

mơ, được thưởng thức cái hay cái đẹp của cuộc đời; được thưởng thức

và được cống hiến Và một trong những điều mang lại cho con ngườiniềm vui trong cuộc sống là biết thưởng thức những cái hay, cái đẹp,

ý nghĩa cuộc đời qua những áng thơ văn, dù sau này con người ấy cótheo nghề nào đi chăng nữa Vì ở các tác phẩm văn chương, cuộcsống đã được kết tinh thành cái đẹp qua tài năng, tình cảm, tâm huyếtcủa người sáng tạo tác phẩm rồi

Là loại hình tác phẩm được cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặcbiệt, khác hẳn ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ

ý thức tình cảm con người một cách trực tiếp; là tiếng nói của tìnhcảm mãnh liệt, là sản phẩm của những rung động đột xuất, độc đáo -thơ trữ tình đến với người đọc tự nhiên mà nồng nàn, giản dị mà sâusắc, dễ dàng mà khó quên, bất chợt để trường tồn, một chút xôn xao

để rồi sâu lắng Một cái nhìn, một ánh mắt, một tiếng gọi trong thơ tagặp một lần để rồi cứ nhấp nháy mời gọi, ngân nga hoài trong ta mãikhông thôi Cái “tôi” trữ tình luôn cảm xúc thực sự, bộc lộ hẳnra.Tiếng nói trữ tình trở thành tiếng lòng thầm kín của mọi người

Quả thật nó là “Lời gửi của nghệ sĩ với cuộc đời” Nói như cố nhà thơ Tố Hữu: “Thơ là tiếng nói của người nào đó đến với những

người nào đó dựa trên cơ sở đồng ý, đồng tình Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí”.

Tuy nhiên, có những bài thơ người ta đọc một lần rồi sau đó mãi mãi

để trong quên lãng; có những bài thơ người ta đọc đi đọc lại mãi

không muốn thôi Hoặc lại cũng có bài thơ, người này đọc thấy hay, thấy xúc động, người khác lại chẳng thấy gì là thích thú Đấy là do sức hấp dẫn từ bản thân tác phẩm và một điều quan trọng nữa là hứng thú và kĩ năng cảm nhận ở mỗi người khi đến với văn bản thơ Năng lực cảm thụ của mỗi người không giống nhau, cũng không phải tự nhiên vốn sẵn có mà phải qua quá trình hình thành bồi dưỡng Nhất làđối với các em học sinh Với những học sinh lớp 9 - những học sinh sắp tốt nghiệp THCS - trước ngã rẽ đầu tiên của cuộc đời (các em có thể tiếp tục học lên hoặc bước sang một hướng khác của cuộc sống),

để các em có thêm những nhận thức và tình cảm tốt đẹp với cuộc sốngtrong và sau tác phẩm văn chương, giúp các em tiếp tục nâng cao năng lực cảm thụ khi học văn học ở cấp THPT, tôi mạnh dạn đưa ra vấn đề: “Rèn luyện kỹ năng cảm thụ thơ trữ tình hiện đại cho học sinhlớp 9” Với phạm vi rất hạn hẹp là các tiết dạy thơ hiện đại cho đối

tượng là học sinh ba lớp 9A, 9B, 9C của trường THCS Tuân Đạo; quátrình tích luỹ kinh nghiệm còn rất ngắn Song tôi hi vọng sẽ nhận được sự góp ý của đồng nghiệp để mình có thể góp một kinh nghiệm

nhỏ vào quá trình dạy học ngữ văn của bản thân với những lớp học sinh tiếp theo.

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ.

Nói đến bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn là nói đến một vấn

đề mang tính chiến lược trong quá trình dạy- học văn chương Bảnthân mỗi tác phẩm văn chương đã có khả năng tạo cho người đọc sứchấp dẫn để rồi bằng nhiều con đường, người ta được tìm hiểu về nó.Với mỗi học sinh lơp 9 THCS, đặt ra vấn đề bồi dưỡng năng lực cảmthụ thơ văn không phải là sớm nhưng cũng không thể nói là muộn Kể

từ khi các em chưa đến trường các em đã được tiếp xúc và cảm thụcác tác phẩm văn chương Nghe một truyện cổ tích, đọc theo ngườilớn một bài thơ, nghe một người “ngâm” thơ trên các phương tiệnthông tin đại chúng Khi đến trường cùng với việc đọc, học bài học ởtrường các em còn tiếp tục được cảm nhận, thưởng thức văn chươngqua những sinh hoạt tập thể của Đội - Đoàn, đoc báo, diễn thơ tronghoạt động văn nghệ, nghe nói chuyện về thơ Nhưng ở đây, điều tôimuốn nói đến thiên về những việc làm của Thầy và Trò trong quátrình chuẩn bị và thực hiên đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình Làm thếnào để qua một bài dạy - học thơ có thể góp thêm một kinh nghiệm đểrèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho các em Hay nói cách khác nhữngviệc làm cụ thể để rèn luyện kĩ năng cảm thụ tác phẩm diễn ra trước,trong và sau tiết bài dạy- học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình Đây lànhững việc làm khó

Như trên đã nói, việc cảm thụ văn chương ở mỗi người không

hề giống nhau hơn nữa hoạt động thưởng thức văn chương của họcsinh trong nhà trường không giống như hoạt động thưởng thức củabạn đọc ở ngoài xã hội Hoạt động thưởng thức văn chương ở ngoài

xã hội là hoàn toàn tự do, hoàn toàn mang tính chất cá nhân Còn hoạtđộng thưởng thức văn chương trong nhà trường là có giới hạn nhấtđịnh về thời gian kể cả trong chính khoá và ngoại khoá; có sự hướngdẫn của giáo viên, có sự kích thích tác động lẫn nhau của nhữngngười cùng thưởng thức, được khuyến khích phát hiện thưởng thứcnhững cái hay, cái đẹp theo một cách riêng nhưng chủ yếu phảithưởng thức, tiếp nhận cái hay, cái đẹp là những kiến thức có tínhmục tiêu khái quát về tác phẩm Và nguyên tắc dạy học văn cũng chỉ

ra rằng: dạy học văn chương phải vừa dạy môn khoa học vừa dạy mônnghệ thuật bởi văn học vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật Vì thế việccảm thụ tác phẩm phải dựa trên cả tính khoa học, nghệ thuật và tínhnhà trường Rõ ràng việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn, nhất là qua đọc

- hiểu văn bản thơ trữ tình là một việc đòi hỏi tính liên kết khá cao.Phần nữa, xét về kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn chương của nhữnghọc sinh lớp 9 hiện tại - cụ thể là ở lớp 9 của trường THCS Tuân Đạotôi được phụ trách cũng còn nhiều điều nan giải Chỉ nói về kĩ năngtiếp xúc với tác phẩm đã có rất nhiều điều phải bàn

Thứ nhất là các em rất lười đọc Chưa nói đến những kĩ năng caosiêu, đọc là khâu đầu tiên để học sinh tiếp cận tác phẩm, song vì có lẽ

cho là mình đang là người lớn nên phần lớn các em học sinh chỉ đọcbằng cách lia mắt lướt qua để rồi sau đó vội vội vàng, vàng trả lờimấy câu hỏi hướng dẫn trong sách giáo khoa cho xong việc chuẩn bịbài để tránh bị cán bộ lớp hoặc cô giáo phê bình Thử làm một phép

điều tra nho nhỏ đầu năm với bài chuẩn bị học đoạn trích “Quang

Trung đại phá quân Thanh”- trích “Hoàng Lê nhất thống chí ”

(đây là một tác phẩm truyện), tôi không khỏi giật mình Khi được hỏicác em đã cho biết:

 Số lần đọc bài: nhiều nhất là một lần

 Số lượng học sinh đọc đầy đủ từ đầu đến cuối đoạn trích:

9A: 15/269B: 18/27 9C: 16/25

 Số còn lại đọc loáng thoáng một số câu, một vài đoạn Đặc biệt có

em không cần đọc một câu nào Lý do không đọc hết hoặc đọc một lần: văn bản dài, là văn xuôi khó đọc

Đến thơ, tình trạng có khá hơn Số em đọc bài thơ “ Bếp lửa” từ 2

lần trở lên đã có 9A: 21 em

9B : 23 em9C : 20 emĐọc một lần : 9A: 24/26

9B : 26/279C : 23/25 Đấy là việc đọc trước Còn việc chuẩn bị trả lời câu hỏi đọc - hiểuvăn bản thì sao ?

Cũng đã nói ở trên, vì tâm lý “sợ’’ cô giáo và tập thể phê bình nên các

em có trả lời các câu hỏi chuẩn bị bài vào vở bài tập ngữ văn Song

việc trả lời chỉ là sao chép lại những gợi ý trong sách “Để học tốt

Văn và Tiếng Việt 9” sao chép không cần suy nghĩ, miễn sao có đủ

bài

Như thế, ở khâu đầu tiên tiếp xúc với văn bản, các kĩ năng đọc,tìm hiểu nếu không được rèn luyện sẽ dần dần chuyển sang kĩ năngsao chép tài liệu hướng dẫn thành thạo hay không thành thạo mà thôi Còn trong quá trình đọc - hiểu, rất nhiều giờ dạy - học, nhất làgiờ dạy - học những bài thơ trữ tình hay Trước đây, với phương pháp

dạy học cũ, thầy giảng trò nghe, dạy những bài thơ như: “Đoàn

thuyền đánh cá”, không ít giáo viên đã để “cháy” giáo án vì thầy giáo

quá say sưa với những ngôn từ, vẻ đẹp trong cách thể hiện của tác giả.Hiện nay, với phương pháp dạy học mới, người thầy lại không bị

“cháy” vì mình quá say sưa mà “cháy” vì học sinh không biết tìm ranhững tín hiệu nghệ thuật để phân tích, hoặc giả các em chẳng hềrung động trước bất cứ hành động nào Kĩ năng đọc đã yếu, kĩ năng

phát hiện và cảm nhận các tín hiệu nghệ thuật trong một bài thơ ở các

em lại càng yếu

Hay nói đến các biện pháp nghệ thuật cũng vậy Học sinh nhầmlẫn biện pháp nghệ thuật và biện pháp tu từ Hoặc các em đồng nhấthai khái niệm đó, hoặc nhầm giữa biện pháp tu từ này với biện pháp

tu từ khác và hầu như việc tìm ra giá trị của biện pháp nghệ thuật ấytrong bài thơ là rất hạn chế

Một điều đáng nói nữa là hình tượng trong tác phẩm trữ tình.Nếu như hình tượng trong tác phẩm tự sự là hình tượng tính cách, các

em dễ hình dung thì hình tượng trong tác phẩm trữ tình lại là hìnhtượng tâm sự Tiếng nói trong tác phẩm trữ tình là tác phẩm củanhững tâm trạng Thơ trữ tình chứa đầy tâm trạng, cảm xúc và tâmtrạng đó được gắn liền với sự rung động về vần điệu, hình tượng âmthanh Việc hiểu tâm trạng trong thơ để đồng điệu cũng rất khó Hiểukhông đúng dễ dàng dẫn đến cảm nhận cũng lơ mơ, trệch hướng

Tóm lại: Thực trạng của vấn đề có nhiều điều tác động, đòi hỏitrong quá trình thực hiện dạy - học văn bản thơ trữ tình phải giảiquyết để đạt hiệu quả:

Làm thế nào để khơi gợi hứng thú cảm nhận cho các em, taọ cơ

sở cho việc rèn kỹ năng cảm thụ ?

Làm thế nào để giúp các em có được và phát triển kĩ năng cảmthụ trong điều kiện thực tế và thời lượng cụ thể giành cho mỗi vănbản thơ trữ tình?

Làm thế nào để các em biết vận dụng kỹ năng cảm thụ để làmtốt bài tập làm văn nghị luận về đoạn thơ, bài thơ trong chương trình

để đảm bảo nguyên tắc dạy học văn theo hướng thích hợp?

Đó là những điều đặt ra với tôi trong quá trình dạy học văn bảnthơ trữ tình

Căn cứ vào tình hình thực tế học sinh, bám sát đặc điểm loại thểthơ trữ tình; thông qua một số tiết dạy cụ thể, tôi đã tiến hành các giảipháp như sau:

B CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

1.Đảm bảo nguyên tắc dạy học Ngữ Văn theo đặc trưng thể

loại - bồi dưỡng hứng thú tiếp nhận tác phẩm thơ trữ tình.

Tác phẩm nghệ thuật là kết quả của sự thăng hoa về tâm hồn, vàtrí tuệ của người nghệ sĩ Vì thế, nó có những giá trị vượt ra ngoài ý

đồ sáng tạo của tác giả Hình tượng càng lớn, càng có tính nghệ thuậtcao thì càng có nhiều khía cạnh, nội dung phong phú, hấp dẫn Sángtạo một tác phẩm, nhà văn muốn nói với người đọc, muốn truyền chongười đọc qua các thế hệ một cách nhìn, cách hiểu, cách đánh giá vớichính mình và đối với cuộc sống con người, đối với thế giới Những

người đọc, do sự chi phối của thời đại, do trình độ, thị hiếu thẩm mỹ

và tâm lý lứa tuổi, đến với tác phẩm lại muốn tìm được những điềunào đó phù hợp với mình và cần thiết cho mình Chính vì vậy, bảnthân hình tượng đã phong phú đa dạng, đối diện với người đọc cànglàm cho nó trở nên phong phú đa dạng hơn

Như trên đã nói, tác phẩm thơ - đặc biệt là thơ trữ tình - hìnhtượng trong đó là hình tượng tâm tư Ngoài cái thông điệp mà tác giảmuốn gửi tới người đọc còn có cả những điều mà tác giả muốn bộc lộ

ra với người đọc Để học sinh say mê đọc tác phẩm, tái hiện hìnhtượng trong tác phẩm, tiếp nhận được những giá trị của tác phẩm cũngnhư có sự tìm tòi phát hiện riêng về tác phẩm Giáo viên phải tác độngbằng nhiều hình thức để các em chủ động đến với tác phẩm một cáchhứng thú bằng những nhu cầu tình cảm, những nhu cầu từ bên trong.Làm sao để các em sống với tác phẩm bằng cả tâm hồn mình, tiếpnhận kiến thức về tác phẩm bằng những rung động sâu xa, mãnh liệtcủa tâm hồn

Nhận thức tác phẩm tức là học sinh phải trực tiếp đối diện vớitác phẩm và từ đó có nhu cầu và niềm say mê thưởng thức, khám phátác phẩm Là chủ thể chủ động, học sinh không chỉ có đọc, sáng tạolại hình tượng tác phẩm thành hình tượng của mình, mà qua đó các

em nghe được tiếng nói, lắng nghe được giọng điệu, cảm nhận đượccái nhìn của nhà thơ về cuộc sống, con người Các em buồn cái buồn,vui niềm vui của nhà thơ, bị nhà thơ thuyết phục hoặc tranh luận với

nhà thơ Là chủ thể chủ động, các em phải có sự giao tiếp, sự cộnghưởng cảm xúc với nhà văn, tiếp nhận những thông điệp thẩm mỹ củanhà văn qua tác phẩm Để học sinh thực sự trở thành chủ thể tiếp nhậntác phẩm, trong giờ dạy - học đọc - hiểu văn bản nhất là văn bản trữtình cần:

Trước hết các em phải được khơi gợi hứng thú đọc tác phẩm vàhướng dẫn chuẩn bị tìm hiểu tác phẩm ở nhà một cách cụ thể Làmsao để khi bước vào giờ học, các em như mong muốn được thể hiệngiọng đọc, sự đồng sáng tạo của mình, muốn trình bày, muốn tranhluận những điều cảm thụ, nhận thức được về tác phẩm Thưởng thứcnghệ thuật chỉ thực sự bắt đầu khi có nhu cầu về thỏa mãn về tìnhcảm, tâm hồn, trí tuệ, những nhu cầu về bên trong

Với chương trình Ngữ Văn 9, những bài thơ trữ tình được đưavào dạy - học phần lớn đề cập đến những tình cảm đẹp đẽ của conngười, rất phù hợp với tâm lý tuổi mới lớn của các em (tình đồng chíđồng đội, tình bà cháu, tình yêu quê hương đất nước, yêu thiên nhiên)

Người giáo viên phải bám sát đặc trưng “tiếng nói tình cảm” của các

bài mà hướng các em vào việc đọc, tìm hiểu, tạo cho các em sự đồngcảm cùng nhà thơ để đạt hiệu quả cảm thụ

Tiếp theo việc khơi gợi hưng thú đọc là tiến trình dạy - học.Trong tiết dạy - học, giáo viên cần hướng dẫn các em tự phát hiện,thưởng thức tác phẩm, khuyến khích các em có những cảm nhận,những phát hiện riêng nhưng không suy diễn tuỳ tiện, có những điều

trăn trở vấn vương của các em về tác phẩm cần được thầy cô giúp đỡgiải đáp kịp thời Sau tiết học, các em được mở ra những khả năngmới để tiếp tục thưởng thức, khám phá tác phẩm ở mức sâu, rộng hơn,các em như cảm nhận được những biến đổi, vận động phong phú hơntrong tâm hồn mình Với ưu thế dễ đọc, dễ nhớ và tình cảm sâu lắng,các bài thơ trữ tình đầy đủ khả năng tạo ra hứng thú cho các em.Người giáo viên bám sát đặc trưng thể loại kết hợp với khéo léo khơidậy tình cảm tiềm ẩn trong mỗi học trò sẽ từng bước bồi dưỡng đượchứng thú tiếp nhận tác phẩm cho các em trong quá trình dạy học.

Cùng với việc bồi dưỡng hứng thú, trong điều kiện hiện nay rènluyện kỹ năng cảm thụ cho các em, người thầy còn phải chú ý đếnviệc đổi mới phương pháp bồi dưỡng theo hướng tích hợp, tích cực

2.Đảm bảo nguyên tắc dạy học văn theo hướng tích hơp, tích

cực, giúp các em nắm vững kiến thức Tiếng Việt để vận dụng phân tích văn bản thơ trữ tình:

Phát hiện và phân tích bình giá các dấu hiệu nghệ thuật, sử dụng

hệ thống câu hỏi hướng dẫn phân tích bình giá- sử dụng phương phápgợi tìm, phương pháp nghiên cứu để giúp học sinh làm tốt các bàinghị luận về đoạn thơ, bài thơ trong chương trình lớp 9

Về chủ quan, các văn bản thơ trữ tình được đưa vào chươngtrình trong thời điểm cụ thể từng bài, tuần đã đảm bảo tính tích hợpbởi đó là nguyên tắc xây dựng chương trình Tích hợp giữa Văn -

Tiếng Việt và Tập làm văn (tích hợp ngang) và tích hợp dọc các nộidung, các kiểu văn bản đã học từ lớp 6 đến lớp 9 Thực thế dạy - họcTiếng Việt từ lớp 6 - lớp 9 đã cung cấp cho các em các tri thức về cácdấu hiệu nghệ thuật trong văn bản, nhất là văn bản thơ Các kiểu từloại, các kiểu câu, các cách cấu tạo câu, các phép liên kết , tất cả đều

có giá trị sử dụng của chúng Ứng dụng các kiến thức Tiếng Việt các

em sẽ phát hiện và phân tích bình giá các tín hiệu nghệ thuật ấy đểhiểu và cảm thụ bài thơ sâu sắc Song có điều, những kiến thức vềTiếng Việt có thể các em đã học từ lớp 6, lớp 7 nên các em dễ quên.Với mỗi bài, các em phải được hướng dẫn ôn tập thường xuyên đểcủng cố kiến thức và tăng cường kỹ năng phát hiện, vận dụng phântích Sau mỗi một bài dạy - học thơ trữ tình cần có bài tập viết đoạntrình bày cảm thụ để học sinh luyện về kiểu bài nghị luận về đoạn thơ,bài thơ Thông thường, phần luyện tập của mỗi bài đều có, songkhông nhất thiết phải luyện tập ngay trên lớp Phần vì đảm bảo thờigian, phần vì để cho học sinh có độ “ngấm” sâu hơn nên cho các em vềnhà làm bài tập viết đoạn (vào giấy) và kiểm tra lại bằng cách cho các

em nộp lại cho giáo viên đánh giá

Phương pháp dạy học tích cực chỉ ra rằng: người học - chủ thểhoạt động - phải tự mình tìm ra kiến thức cùng với cách tìm ra kiếnthức thông qua hành động của chính mình Chỉ có bằng hành động tựtìm hiểu khi các em tự nói ra những điều mình cảm nhận được thì bài