sáng kiến kinh nghiệm sử dụng thiết bị dạy học trong dạy học lịch sử lớp 5

Việc dạy học lịch sử ở tr ờng tiểu học nhằm tạo cho học sinh có hiểu biết về các sự kiện đã diễn ra từ các hình ảnh cụ thể, sống động, rõ nét về các nhân vật lịch sử và hoạt động của họ

Tác giả : Đậu Đức Triển Phòng GD Quỳnh Lưu Sáng kiến kinh nghiệm Môn : Lịch sử ( Lớp 5 )

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

“Sö dông thiÕt bÞ d¹y häc trong ph©n m«n lÞch sö líp 5”

A Đặt vấn đề.

Việc dạy học lịch sử ở tr ờng tiểu học nhằm tạo cho học

sinh có hiểu biết về các sự kiện đã diễn ra từ các hình ảnh cụ

thể, sống động, rõ nét về các nhân vật lịch sử và hoạt động của

họ trong thời gian , không gian,trong những điều kiện lịch sử cụ thể, các mối quan hệ xã hội cụ thể.Từ đó học sinh có nhận thức lịch sử một cách đúng đắn, khách quan Lịch sử là những cái có thật diễn ra trong quá khứ, vì thế nhận thức lịch sử phải từ thông tin, sử liệu Do đó không thể phán đoán hay suy luận để biết

lịch sử Thông tin từ sử liệu đ ợc thể hiện ở nhiều loại hình khác nhau nh : tranh, ảnh, hiện vật, di tích lịch sử và văn hoá, phim, băng hay đĩa ghi hình và ghi tiếng, các tài liệu thành văn.Chính vì vậy, trong dạy học lịch sử lớp 5, ngoài các nguồn sử liệu đ ợc

sử dụng một phần trong SGK, phần khác là ở hệ thống thiết bị dạy học của BGD&ĐT còn một phần hết sức quan trọng là thiết

bị dạy học tự làm của giáo viên và học sinh

Vì vậy việc sử dụng thi t bị dạy học trong dạy học phân môn ếlịch sử lớp 5 nh thế nào để đạt hiệu quả là câu hỏi của nhiều

giáo viên đứng lớp, trong đó có riêng bản thân tôi.?

Do đó để tổ chức sử dụng tốt TBDH lịch sử lớp 5 chúng ta cần làm gì và làm nh thế nào?

B.Thực trạng vấn đề:

Xuất phát từ các yêu cầu khoa học-s phạm trong đó chú trọng đến đổi mới PPDH bộ môn BGD&ĐT yêu cầu các địa ph ơng tận dụng các nguyên vật liệu dễ tìm kiếm và rẽ tiền để tổ chức tự làm các thiết bị dạy học với yêu cầu đúng khoa học kĩ thuật và có tính thẩm mỹ.

BGD&ĐT đã ban hành “Danh mục thiết bị dạy học tối thiểu lớp 5” cho tất cả các môn học, riêng phân môn lịch sử có các thiết bị sau:

Hình ảnh về những yếu tố mới trong kinh tế, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.

Cách mạng tháng tám năm 1945.

Bắt sống t óng Đcaxtơri và binh lính Pháp ở Điện Biên Phủ.

Quân giải phóng tiến vào Sài Gòn

Nh vậy danh mục TBDH tối thiểu chỉ đáp ứng đ ợc một phần nội dung và PPDH môn lịch sử lớp 5 Do vậy giáo viên cần phải có biện pháp tổ chức tốt việc sử dụng thiết bị dạy học trên, mặt

khác phải tự làm và tổ chức làm

thêmTBDH mới có thể đáp ứng đ ợc yêu cầu cung cấp thông tin

sử liệu và h ớng dẫn để học sinh sử dụng nó trong học tập

Trong thực tế hiện nay, qua dự giờ và trao đổi với đồng nghiệp tôi thấy đa số giáo viên ch a khai thác hết đồ dùng dạy học trong dạy học phân môn lịch sử lớp 5 mà trong quá trình dạy còn xem nhẹ ĐDDH hay nhiều lúc còn lãng quên việc này,

ch a tự giác làm thêm ĐDDH hoặc ch a biết cách sử dụng đồ

dùng nh thế nào cho hợp lý Khi hỏi đến vấn đề này đa số giáo viên còn cho là khó sử dụng, hay không biết tự làm đồ dùng

theo h ớng nh thế nào? Cần sử dụng đồ dùng trong dạy học phân môn lịch sử thì sử dụng ra sao? Đó chính là lý do tôi viết sáng kiến: “Một số kinh nghiệm sử dụng thiết bị dạy học trong phân môn lịch sử lớp 5”

C Biện pháp thực hiện sáng kiến kinh nghiệm.

I Tự làm,tự sắm thiết bị dạy học lịch sử lớp 5.

Phần lịch sử lớp 5 có 29 bài học, mỗi bài học phản ánh một sự kiện, hiện t ợng hay nhân vật lịch sử tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử nhất định Vì thế việc tìm kiếm các nguồn sử liệu cho mỗi bài góp phần rất quan trọng dể dạy tốt lịch sử lớp 5

Tuỳ theo điều kiện cho phép, theo bản thân tôi, giáo viên có thể tổ chức tự làm, tự sắm các thiệt bị dạy học theo các h ớng sau:

S u tầm hoặc mua sắm tranh ảnh theo chủ đề sau:

* T liệu về tình hình kinh tế xã hội Việt Nam cuối thế kỷ

XIX đầu thế kỷ XX gồm: Mỏ than Hòn Gai và các mỏ thiếc ở Tĩnh Túc(Cao Bằng)…Các nhàCác nhà máy xay xát, dệt, đồn điền cao

su, đồn điền cà phê, các công ty th ơng mại, các trung tâm buôn bán (chợ Bến Thành, chợ Đồng Xuân), các tuyến xe lửa phía Bắc (Hà Nội-Lạng Sơn, Hà Nội-Lào Cai…Các nhà),

cảng lao động của các tầng lớp trong xã hội, phu kéo xe, khiêng cáng…Các nhà

* Tranh: Nguyễn Tất thành trên bến nhà Rồng

* Tranh: Hội nghị thành lập Đảng ở Cửu Long

* Đội tự vệ đỏ thời Xô Viết Nghệ Tĩnh…Các nhà

* T liệu về cách mạng tháng tám: Khai thác t liệu về cách

mạng tháng tám ở Hà Nội, Sài Gòn, Huế…Các nhà

* T liệu về thời kỳ n ớc ta sau CMT8: Quân T ởng và quân Anh vào Việt Nam, cảnh nhân dân tham gia cứu đói, tuần lễ vàng, tham gia sản xuất theo lời kêu gọi của Bác, các lớp và hình thức

tổ chức bình dân học vụ

* T liệu về cuộc kháng chiến ở Hà Nội: Chiến luỹ trên đ ờng phố Hà Nội, chiến sỹ vệ quốc đoàn ôm bom ba càng, trung

đoàn thủ đô rút lui khỏi thành phố…Các nhà

* T liệu về xây dựng hậu ph ơng trong kháng chiến: Xây dựng

làng chiến đấu, hoạt động của các đội du kích, tăng gia sản xuất trong chiến khu…Các nhà

* T liệu về chiến dịch Điện Biên Phủ: Bộ đội kéo pháo vào trận

địa, dân công tải l ơng thực và đạn d ợc lên Điện Biên Phủ, dân

công và bộ đội mở đ ờng, cảnh chiến đấu của bộ đội ta ở Him Lam, trong chiên hào, tấn công đánh chiếm hầm Đờcaxtơri, Bác Hồ tặng huy hiệu cho bộ đội sau chiến thắng

* T liệu về thời kỳ 1955-1960: Máy chém của Mỹ-Diệm lê

khắp Miền Nam, các chiến sĩ cách mạng bị bắt và bị tra tấn, các cuộc biểu tình đòi thực hiện hiệp định Giơnevơ, hình ảnh nhân dân Miền Nam tham gia phong trào đồng khởi ở Bến Tre…Các nhà

* T liệu về đ ờng Tr ờng Sơn: Cảnh vận chuyển hàng hoá ở Tr

ờng Sơn d ới bom đạn của Mỹ, cảnh làm đ ờng và sửa đ ờng, đ ờng

Hồ Chí Minh ngày nay

* T liệu về cuộc tổng tiến công tết Mậu Thân năm 1968: Cuộc

chiến đấu ở Huế, ở Sài Gòn, đánh toà đại sứ Mỹ, đài phát thanh Sài Gòn

* T liệu về đánh bại cuộc tiến công chiến l ợc bằng B52 của Mỹ và

hội nghị Pari: Cảnh máy bay bay trên bầu trời và rơi xuống đ ờng Hoàng Hoa Thám, làng Ngọc Hà, cảnh cứ th ơng ở bệnh viện Bạch Mai, phố Khâm Thiên, cảnh ký hiệp định Pari…Các nhà

Ngoài ra tuỳ theo điều kiện của mỗi tr ờng, mỗi địa ph ơng,

giáo viên tiến hành lên kế hoạch từng b ớc tổ chức việc s u tầm t

liệu tranh ảnh phục vụ tốt cho việc dạy học lịch sử lớp 5

2.S u tầm băng đĩa ghi hình:

* Xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

* Hoạt động của Nguyễn ái Quốc đến việc thành lập Đảng

* Cách mạng tháng tám năm 1945 và Hồ Chủ Tịch đọc “Tuyên ngôn độc lập”

* N ớc ta sau cách mạng tháng tám năm 1945

* Chiến đấu của nhân dân ta trong chiến thắng Điện Biên Phủ

* Cuộc tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968

* Trận Điện Biên Phủ trên không.

* Lễ kí hiệp định Pari.

* Giải phóng Sài Gòn, tiến vào dinh độc lập.

II.Cách sử dụng thiết bị dạy học trong dạy học lịch

sử lớp 5.

1.Sử dụng tranh ảnh.

Sử dụng tranh ảnh trong dạy học phân môn lịch

sử lớp 5 để cung cấp thông tin lịch sử hoặc minh họa

những vấn đề lịch sử là một việc làm hết sức quan trọng giúp học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử nhanh chóng, nhẹ nhàng, giờ dạy hiệu quả Hầu hết ảnh t liệu ở lớp 5

đều sử dụng vào mục đích này Qua thực tế giảng dạy tôi đã sử dụng ảnh t liệu trong các tr ờng hợp sau :

Ví dụ : khi dạy bài : “ Xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX” Mục tiêu của bài này là học sinh biết đ ợc vào lúc này nền kinh tế, xã hội n ớc ta có nhiều biến đổi do chính sách khai thác thuộc địa của Pháp.ở bài này SGK chỉ cung cấp 3

ảnh t liệunh sau:

Do đó, để cung cấp thông tin từ 3 ảnh t liệu trên nhằm đáp ứng mục tiêu bài học là ch a đủ mà giáo viên cần phải s u tầm thêm ảnh t liệu (Mỏ than Hòn Gai, mỏ thiếc Tĩnh Túc, hình ảnh về các nhà máy đồn

B ớc 1 Tôi yêu cầu học sinh nhận xét về sự biến đổi trong kinh tế

Việt Nam so với tr ớc đây chỉ là kinh tế nông nghiệp Học sinh dễ

dàng nhận ra vào lúc này thực dân Pháp chú trọng phát triển đến

công nghiệp khai khoáng , công nghiệp tiêu dùng, xây dựng đồn

điền, xây dựng hệ thống giao thông chính vì vậy mà lần đầu tiên

Việt Nam có đ ờng ô tô, đ ờng xe lửa Đến đây tôI cho học sinh xem hình minh họa( H1- Ga Hà Nội năm 1990 để học sinh hiểu rõ thêm vấn đề này

B ớc 2.Tôi yêu cầu học sinh kết hợp với t liệu trong SGK để xem

thực dân Pháp thực hiện chính sách trên để làm gì ? học sinh có thể tìm ra đ ợc mục tiêu của chính sách trên là: Khai thác khoáng sản

để chở về Pháp hay bán cho các n ớc khác, các nhà máy đ ợc xây

dựng để sử dụng sức lao động , nhân công rẻ mạt của n ớc ta nhằm sản xiất các mặt hàng thu lãi lớn hoặc phục vụ sinh hoạt của ng ời Pháp ở Việt Nam

B ớc 3 Tôi yêu cầu học sinh quan sát kỹ trên nội dung từng

ảnh : Mỏ than Hòn Gai, mỏ thiếc Tĩnh Túc, hình ảnh về các nhà máy đồn điền ( có thể nhóm đôi hay cá nhân) và trả lời câu hỏi:

- Ai đã làm việc trong những cơ sở công nghiệp này?

lúc này học sinh sẽ tìm đ ợc công nhân là ng ời làm trong những cơ

sở công nghiệp đó Tiếp theo tôi yêu cầu học sinh kết hợp với t liệu

ở SGK để xem khi thực dân Pháp xây dựng nhà máy, hầm mỏ, đồn

điền thì ảnh h ởng đến đời sống của nông dân nh thế nào?

Học sinh dễ dàng nhận ra nông dân sẽ mất ruộng đất dẫn đến nghèo đói và phải đi làm thuê cho thực dân Pháp ở các nhà máy, hầm mỏ, đồn điền,…Các nhàĐến đây tôi yêu cầu học sinh quan sát hình 3- SGK và trả lời câu hỏi:

Em có nhận xét gì về thân phận của ng ời nông dân Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX? Qua hình ảnh học sinh sẽ thấu hiểu đ ợc nỗi khó khăn, vất vả, khổ cực của ng ời nông dân Việt Nam cuối thế

kỷ XIX đầu thế kỷ XX

B ớc 4: Kết hợp với t liệu, hình ảnh ở SGK ( hình 1- Ga Hà Nội,

hình 2- phố Tràng Tiền) tổ chức cho học sinh thấy cùng với thành thị phát triển, buôn bán mở mang thì càng xuất hiện tầng lớp viên chức, buôn bán nhỏ, chủ x ởng nhỏ,…Các nhà.(Giáo viên chỉ rõ từng tần lớp

ở trong các hình minh họa để học sinh hiểu rõ hơn)

Nh vậy qua việc h ớng dẫn học sinh xử lý thông tin từ hình ảnh

mà các em đã thực hiện đ ợc mục tiêu bài học một cách hứng thú Hay khi dạy các bài về nhân vật lịch sử nh “ Bình Tây Đại

Nguyên Soái Tr ơng Định” và “ Nguyễn Tr ờng Tộ mong muốn canh tân đất n ớc” …Các nhàcó hình ảnh các nhân vật lịch sử Loại bài này th ờng giúp cho học sinh biết đ ợc những vấn đề lịch sử gắn với những nhân vật lịch sử,

họ có vai trò nhất định đến vấn đề lịch sử đó và có tác dụng giáo dục nhân cách với học sinh đó là các em có hình t ợng về nhân vật lịch sử, biết đ ợc công lao của họ đối với lịch sử …Các nhàKhi sử dụng loại

ảnh nhân vật lịch sử tôi yêu cầu học sinh quan sát kỹ nhân vật và liên hệ với vai trò, ý nghĩa của họ đối với lịch sử

Ví dụ khi dạy bài “ Nguyễn Tr ờng Tộ mong muốn canh tân

đất n ớc”

B ớc 1: Kết hợp với t liệu ở SGK cho học sinh nhận xét tình hình

đất n ớc ta tr ớc sự xâm l ợc của thực dân Pháp Học sinh dễ dàng trả lời: Đất n ớc với một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu không đủ để tự lập tự c ờng và yêu cầu đặt ra là phải đổi mới để đủ sức tự lập, tự c ờng

B ớc 2: Tôi cho học sinh tìm hiểu về nhân vật Nguyễn Tr ờng Tộ

với câu hỏi:

- Em có hiểu biết gì về nhân vật này? ( HS trao đổi, thảo luận)

Sau đó giáo viên đ a ảnh chân dung Nguyễn Tr ờng Tộ để giới thiệu nhân vật và bổ sung thêm những nét cơ bản về nhân vật

B ớc 3: Tổ chức cho học sinh tìm hiểu vai trò, ý nghĩa của Nguyễn

Tr ờng Tộ đối với đất n ớc- Từ đó giáo dục nhân cách cho học sinh

về nhân vật Nguyễn Tr ờng Tộ

Có thể nói tuỳ theo nội dung bài học và nội dung t liệu

ảnh để giáo viên tổ chức cho học sinh tìm nội dung lịch sử đ ợc phản ánh từ ảnh, ý nghĩa của chúng trong lịch sử

Cách sử dụng l ợc đồ :

Lịch sử là những cái có thật diễn ra trong quá khứ vì thế để giúp học sinh nắm bắt đ ợc những vấn đề lịch sử nh diễn biến các trận đánh, kết quả ý nghĩa của các chiến dịch thì việc sử dụng l ợc

đồ trong dạy học các bài này là hết sức quan trọng L ợc đồ đ ợc sử dụng trong loại bài về các chiến dịch

ở lớp 5 nh : Thu Đông 1947, chiên thắng biên giới Thu Đông 1950, chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ Loại bài này nhằm cung cấp cho học sinh thấy đ ợc sơ l ợc về diễn biến, kết quả, ý nghĩa của chiến dịch, giúp cho học sinh biết đ ợc nó đã diễn ra trong thời gian và

không gian cụ thể nào

Ví dụ khi dạy bài : “ Thu Đông 1947, Việt Bắc mồ chôn giặc Pháp” Giáo viên cần tự vẽ bản đồ trống , xác định các điểm liên quan đến bài học nh Hà Nội, Lạng Sơn, đèo Bông Lau, Cao Bằng, Bắc Cạn, chợ Đồn, chợ Mới và các con đ ờng quốc lộ có liên quan

B ớc 1 Khi trình bày diễn biến chiên dịch cần làm rõ 3 mũi tấn

công lên Việt Bắc của địch đó là cánh quân dù, cánh quân thuỷ và cánh quân bộ tạo nên gọng kìm nhằm tiêu diệt quân ta Dựa vào địa hình Việt Bắc mà quân ta có cách đánh sáng tạo và kết quả các mũi tấn công của địch đều bị quân ta phục kích

B ớc 2 Tôi yêu cầu học sinh theo dõi l ợc đồ ở SGK và trình bày lại

từng mũi tiến công của địch và kết quả của chiến dịch

Cụ thể diễn biến chiến dịch trên l ợc đồ nh sau:

Hay khi dạy bài : “ Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ”.

B ớc 1 Tôi t ờng thuật vắn tắt diễn biến của chiến dịch trên l ợc đồ :

B ớc 2.Tôi cho học sinh trình bày lại diễn biến chiến dịch trên l ợc

đồ ,cho lớp nhận xét rồi giáo viên chốt lại và hoàn thiện phần trình bày của học sinh

L ợc đồ minh hoạ:

3 Cách sử dụng băng , đĩa hình :

Băng hay đĩa ghi hình phim t liệu lịch sử là kênh hình

ảnh động rất có tác dụng trong dạy học lịch sử ở tiểu học Qua xem băng thực hành dạy mẫu tôi thấy giáo viên th ờng cho học sinh xem phim mang tính minh hoạ là chủ yếu, ít tổ chức cho

học sinh khai thác nội dung lịch sử từ phim nên hiệu

quả dạy học còn hạn chế Vì thế ở những nơi có điều kiện theo tôi giáo viên nên sử dụng băng, đĩa hình t liệu lịch sử vào dạy học vừa tạo sự hứng thú trong học tập vừa tổ chức tốt để học sinh khai thác nội dung Là một giáo viên đang công tác tại một tr ờng miền núi khó khăn, việc có đầy đủ tranh ảnh, l ợc đồ để dạy học lịch sử nhiều khi còn ch a đủ huống chi là nghĩ đến việc dùng băng, đĩa hình để dạy học Nh ng trên thực tế hiện nay khi đất n ớc đang b ớc vào thời

kỳ hội nhập , Bộ giáo dục và đào tạo đang từng b ớc đổi mới nội

dung và ph ơng pháp dạy học cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn của

đất n ớc Mặt khác, qua nghiên cứu tài liệu, xem băng hình và qua thực tế giảng dạy tôi xin mạnh dạn đ a ra một số cách sử dụng băng,

đĩa hình để dạy học lịch sử lớp 5 nh sau :

Ví dụ khi dạy bài “ Chiến thắng Điện Biên Phủ” ngay mở đầu giáo viên có thể cho học sinh xem đoạn phim t liệu về tình hình

cuộc chiến ở Đông D ơng đến cuối năm 1953, quyết tâm của bộ

chính trị giành thắng lợi trong chiến dịch Điện Biên Phủ, tình hình chuẩn bị cho chiến dịch của quân và dân ta

Sau đó giáo viên tổ chức cho học sinh nhận xét về tình hình chuẩn bị của ta, quyết tâm của quân và dân cho chiến thắng Điện Biên Phủ thể hiện ở những chi tiết nào? Những ai tham gia vào chuẩn bị chiến

dịch ? Em tìm thấy hình ảnh nào thể hiện sự thông minh sáng tạo của

ta trong quá trình chuẩn bị cho chiến dịch

Hay khi dạy bài : “ Lễ ký hiệp định Pa ri” Ngay mở đầu giáo viên nêu : Tại sao Mỹ thất bại nặng nề trên các chiến tr ờng mà vẫn tìm

cách trì hoãn cuộc đàm phán về việc chấm dứt chiến tranh ở Việt

Nam Sau đó giáo viên có thể cho học sinh xem đoạn phim t liệu về cuộc tổng tiến công và nổi dậy tết Mậu Thân năm 1968 để học sinh thấy đ ợc những thắng lợi to lớn của ta và thất bại nặng nề của Mỹ

Tiếp tục cho học sinh xem phim t liệu về

“chiến thắng Điện Biên Phủ trên không” để học sinh thấy đ ợc sự

chuẩn bị chu đáo và thông minh sáng tạo của quân ta đã bắn rơi hàng loạt máy bay B52 trên bầu trời Hà Nội và đập tan kế hoạch của Mỹ, lập nên chiến thắng oanh liệt Mỹ thất bại nặng nề trên cả hai miền Nam- Bắc