Phương hướng giải pháp hoàn thiện chính sách đền bù giải phóng mặt bằng tái định cư trên địa bàn thành phố hà nội

Đền bù thiệt hại về đất không chỉ thể hiện bản chất kinh tế các mốiquan hệ về đất đai giữa Nhà nước với các tổ chức và cá nhân sử dụng đất,giữa các tổ chức kinh tế này với các tổ chức k

LỜI NÓI ĐẦU

Nhu cầu thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi íchquốc gia và đầu tư xây dựng các công trình công cộng, phát triển đô thị, các dự

án sản xuất, kinh doanh là một tất yếu khách quan trong quá trình phát triểnkinh tế- xã hội, đặc biệt đối với sự nghiệp công nghiệp hoá- hiện hoá mà cảnước và Thủ đô Hà Nội đang tiến hành Thực tế hiện nay cho thấy công tácgiải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất là một vấn đề hết sức nhạy cảm

và phức tạp, tác động tới nhiều mặt của đời sống kinh tế -xã hội

Những năm qua, số lượng các dự án đầu tư ở cả khu vực nội thành vàngoại thành Hà Nội đã tăng rất nhanh Trong quá trình thực hiện các dự án đầu

tư thì giải phóng mặt bằng (GPMB) là một khâu quan trọng và có tính đặc thù,không những ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ đầu tư mà còn liên quan đến sự ổnđịnh tình hình kinh tế, chính trị- xã hội của đất nước

Trong điều kiện quỹ đất cũng như các nguồn tài nguyên khác ngày cànghạn hẹp và nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển thì vấn đề lợi ích vềkinh tế của các tổ chức, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất và giao đất ngàycàng được quan tâm hơn Vì vậy, vấn đề đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồiđất đã và đang là một vấn đề mang tính thời sự cấp bách Công tác đền bù giảiphóng mặt bằng còn là vấn đề phức tạp mang tính chất chính trị, kinh tế- xãhội tổng hợp, đòi hỏi được sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều cấp, tổ chức và

cá nhân Đền bù thiệt hại về đất không chỉ thể hiện bản chất kinh tế các mốiquan hệ về đất đai ( giữa Nhà nước với các tổ chức và cá nhân sử dụng đất,giữa các tổ chức kinh tế này với các tổ chức kinh tế khác và giữa cá nhân vớinhau ), mà còn thể hiện về các mối quan hệ về chính trị, xã hội Thực tế đãkhẳng định công tác giải phóng mặt bằng trên địa bàn Thành phố trong nhữngnăm qua là điều kiện tiên quyết khi triển khai thực hiện Dự án

Trong thời gian qua, việc sử dụng đất để triển khai các dự án phát triểnkinh tế- xã hội Thủ đô một mặt đem lại những lợi ích rõ rệt về kinh tế, về hạtầng đô thị, làm thay đổi chất lượng cuộc sống của người dân, song mặt kháccũng gây không ít khó khăn cho một bộ phận dân cư do bị ảnh hưởng bởi việcthu hồi đất mà mất đi tư liệu sản xuất chính ,mất nguồn thu nhập và kế sinhnhai Theo thống kê của các cơ quan nội chính, phần lớn các vụ khiếu kiệnđông người trong năm qua là khiếu kiện về đất đai và đền bù, giải phóng mặtbằng Qua đó cũng đủ thấy vấn đề đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đấttrên địa bàn Thành phố Hà Nội là một vấn đề cực kỳ phức tạp và đặt ra nhiềuthử thách.

Để làm giảm những mâu thuẫn nêu trên, Thành phố Hà Nội đã có rấtnhiều cố gắng trong việc cải thiện các chính sách về đền bù thiệt hại chongười sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triểnkinh tế- xã hội Thủ đô Tuy nhiên, mặc dù đã có nhiều tiến bộ, các chính sáchnày cũng vẫn còn có những bất cập, hạn chế nhất định, nhất là mức giá bồithường thiệt hại và việc khôi phục mức sống cho các hộ dân bị di chuyển đếnnơi ở mới, hoặc mất nguồn thu nhập chính do phải di chuyển, giải phóng mặtbằng

Xuất phát từ thực tế trên, để góp phần hoàn thiện các chính sách về đền

bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố Hà Nội, em mạnh

dạn xin được thực hiện nghiên cứu đề tài “ Hoàn thiện chính sách và phương thức đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố

Hà Nội.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài:

Đề tài là công trình khoa học nghiên cưú một cách toàn diện và có hệthống về hệ thống các chính sách đền bù, giải phóng mặt bằng, tái định cư khiNhà nước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố Hà Nội và đề xuất hướng hoàn

Kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm góp phần đẩy nhanh quá trình côngnghiệp hoá, hiện đại hoá Thủ đô, để Hà Nội ngày càng văn minh , giàu đẹp,sánh vai với các Thủ đô lớn trong khu vực và trên thế giới; Góp phần hoànthiện chính sách, phương thức đền bù thiệt hại của UBND Thành phố khi Nhànước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố;Góp phần hạn chế, giải toả những bứcxúc về khiếu kiện của công dân bị thiệt hại do phải giải toả mặt bằng, bàn giaođất để triển khai các Dự án trên địa bàn.

Mục đích nghiên cứu đề tài:

Đề tài được hoàn thành với hai mục tiêu cơ bản là :

- Đánh giá những ưu điểm và hạn chế của từng hệ thống chính sách màUBND Thành phố Hà Nội áp dụng

- Đề xuất hướng hoàn thiện những hệ thống chính sách đó trên cơ sở phùhợp Hiến pháp và các quy định khác của pháp luật hiện hành

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Nghiên cứu toàn bộ văn bản chính sách có liên quan mà UBND Thànhphố Hà Nội đã từng áp dụng về đền bù, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thuhồi đất trước và sau khi có Hiến pháp năm 1992 và Luật đất đai ngày14/7/1993 ( Chủ yếu là các chính sách ban hành sau khi có luật Đất đai 1993đến nay )

Phương pháp nghiên cứu đề tài:

Trong quá trình nghiên cứu đề tài có sử dụng phương pháp thống kê đểthu thập, sử lý các thông tin cũng như các số liệu, tài liệu thu thập được Cùngvới việc thu thập thông tin đề tài đã sử dụng phương pháp phân tích đánh giátổng hợp để rút ra những kết luận cần thiết Kết hợp với phương pháp duy vậtbiện chứng và duy vật lịch sử đề tài đã nghiên cứu vấn đề một cách toàn diện,

và có sự kết nối theo thời gian, mục đích và có sự kết nối nhiều khía cạnh củavấn đề cần nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu của đề tài:

Đề tài đã tập trung nghiên cứu nội dung chính sách đền bù thiệt hại, táiđịnh cư của Nhà nước và Thành phố Hà Nội đang áp dụng thực hiện trongnhững năm qua Ngoài lời mở đầu và kết luận, luận văn được chia làm 3chương:

Chương I: Cơ sở lý luận về đền bù thiệt hại Giải phóng mặt bằng

Chương II : Thực trạng việc thực hiện chính sách đền bù thiệt hại trên địabàn Thành phố Hà Nội

Chương III: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện chính sách đền bù, Giảiphóng mặt bằng , tái định cư trên địa bàn Thành phố Hà Nội

Do điều kiện về thời gian và trình độ có hạn nên chắc chắn luận vănkhông thể tránh khỏi một số sai sót, em rất mong nhận được sự góp ý của cácthầy cô và ý kiến đóng góp của các bạn để luận văn ngày càng hoàn chỉnh hơn

Em xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tới người thầy giáo mẫumực TS Hoàng Cường, đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành bản luận văn nàymột cách tốt nhất

Em xin chân thành cảm ơn Ban chỉ đạo GPMB Thành phố Hà Nội, đãnhiệt tình giúp đỡ em trong suốt quá trình thực tập để hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 25/5/2003.

Để chuẩn bị cho các dự án dầu tư phát triển thì việc thu hồi đất đã giaocho người sử dụng ổn định và lâu dài là vấn đề không tránh khỏi và gây lênnhững tác động mạnh mẽ tới mọi mặt của đời sống kinh tế- xã hội Do vậy đểđảm bảo công bằng xã hội và đảm bảo cuộc sống cho người sử dụng đất, thìkhi Nhà nước thu hồi đất, phải thực hiện trách nhiệm đền bù thiệt hại về mọimặt có liên quan bị ảnh hưởng, cho người bị thu hồi đất.

I.KHÁI NIỆM, VAI TRÒ, YÊU CẦU VỀ ĐỀN BÙ THIỆT HẠI

1 Định nghĩa về đền bù thiệt hại.

Đền bù thiệt hại ( bồi thường thiệt hại ) có nghĩa là trả lại tương xứng

giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủthể khác

Việc bồi thường thiệt hại này có thể vô hình ( xin lỗi) hoặc hữu hình ( bồithường bằng tiền, bằng vật chất khác ), có thể do các quy định của pháp luậtđiều tiết, hoặc do thoả thuận giữa các chủ thể.

Đền bù thiệt hại ( bồi thường thiệt hại ) khi Nhà nước thu hồi đất để sử

dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng làhành vi được quy định tại Hiến pháp năm 1992, tại điều 27 của Luật Đất đai vàcác văn bản hướng dẫn của các cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền quyđịnh trách nhiệm của người được Nhà nước cho phép sử dụng đất ( được Nhànước giao hoặc cho thuê sử dụng) đối với người đang sử dụng đất nay bị thuhồi, bao gồm đền bù thiệt hại về đất, tài sản trên đất và các khoản hỗ trợ khác.Đền bù thiệt hại được hiểu là việc bù đắp bằng tiền hoặc bằng hiện vậtnhững thiệt hại về đất đai, nhà cửa, thu nhập và các tài sản khác do tác độngtrực tiếp hoặc gián tiếp của dự án Trong quá trình Nhà nước thu hồi đất, người

bị thu hồi đất không chỉ bị thiệt hại về đất mà còn bị thiệt hại về các tài sản gắnliền với đất như các công trình kiến trúc, vườn tược, cây cối, hoa màu Vì vậyđền bù thiệt hại không chỉ là đền bù thiệt hại về đất mà còn đền bù thiệt hại cả

về tài sản gắn liền trên đất

Đền bù thiệt hại Giải phóng mặt bằng có thể được hiểu là việc chi trả, bùđắp, những tổn thất về đất đai, những chi phí tháo dỡ, di chuyển nhà cửa, vậtkiến trúc, công trình hạ tầng kỹ thuật, cây cối, hoa màu, mồ mả và chi phí để

ổn định đời sống sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp cho người sử dụng đất đai,

sở hữu tài sản trên đất khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốcphòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

Về bản chất của đền bù thiệt hại Giải phóng mặt bằng, là việc đền bùthiệt hại những tổn thất cho người đang sử dụng đất do việc Nhà nước cóQuyết định thay đổi chức năng hay mục đích sử dụng của các loại đất

2 Sự cần thiết phải đền bù thiệt hại khi Giải phóng mặt bằng

Xét về nguồn gốc đất đai là sản phẩm của tự nhiên, có trước lao động.Trong quá trình phát triển của xã hội, đất đai được sử dụng nhằm mục đíchphục vụ sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người Nên đất đai không thuộc

sở hữu của riêng một ai mà là của toàn xã hội Quỹ đất đai của nước ta ngàynay là thành quả của việc khai hoá bồi bổ, cải tạo và bảo vệ của bao nhiêu thế

hệ Do đó đất đai thuộc sở hữu toàn dân , Nhà nước là người đại diện thốngnhất quản lý

Quyền sở hữu và quyền sử dụng đất đai có mối quan hệ chặt chẽ vớinhau Quyền sở hữu toàn dân thể hiện đó là quyền sở hữu về mặt pháp lý ( Nhànước đề ra và quy định trách nhiệm của mình cũng như quyền lợi và nghĩa vụcủa người sử dụng đất) Các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được giao quyền sửdụng đất thực tế và phải thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nước

Đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt xét trên cả phương diện tự nhiên,kinh tế- xã hội Vì vậy, Nhà nước phải nắm quyền sử dụng đất đai về mặt pháp

lý, nắm quyền quản lý và quyền sở hữu đất đai Nhà nước phải xây dựng chế

độ sở hữu đất đai cho phù hợp với lợi ích của toàn xã hội nhằm tránh tình trạngđất đai bỏ hoang hoá vô chủ, sử dụng lãng phí, không hiệu quả Nhà nước giaođất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân từ đó đảm bảo đất đai có chủ sửdụng thật sự và cụ thể Nhà nước giao quyền quản lý đất đai đồng thời đưa ranhững quy định quyền và nghĩa vụ cụ thể về quản lý và sử dụng đất đai

Theo điều 1 Luật đất đai năm 1993 viết “ Đất đai thuộc sở hữu toàn dân

do Nhà nước thống nhất quản lý Nhà nước giao đất cho các tổ chức, hộ giađình, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài Nhà nước còn cho tổ chức, hộ gia đình,

cá nhân thuê đất” Điều 2 viết: “ Nhà nước có chính sách bảo đảm cho ngườilàm nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản có đất để sản xuất.”

Nhằm phát huy tốt hơn chức năng quản lý đất đai theo cơ chế mới, phùhợp với điều kiện mới của sự phát triển kinh tế - xã hội trong cơ chế thị trường,

ổn định tình hình đất đai vốn rất phức tạp do lịch sử để lại Luật đất đai cũng quy

định khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợiích quốc gia, lợi ích công cộng Nhà nước có trách nhiệm đền bù thiệt hại.

Điều 3 Luật đất đai có nêu việc nhà nước bảo hộ quyền và lợi ích hợp phápcủa người sử dụng đất, đồng thời quy định các quyền của người sử dụng đất đốivới thửa đất mà mình đang quản lý, sử dụng

Tại các Điều 73 và 79 Luật đất đai quy định cụ thể, chi tiết về quyền vànghĩa vụ của người sử dụng đất, một trong những quyền và nghĩa vụ là được Nhànước bảo vệ khi bị người khác sâm phạm đến quyền sủ dụng đất hợp pháp củamình, được bồi thường thiệt hại về đất khi bị thu hồi

Như vậy, Luật đất đai năm 1993 đã quy định rõ quyền và lợi ích củangười sử dụng đất cũng như trách nhiệm của Nhà nước khi thu hồi đất Đất đai

có vai trò vô cùng quan trọng đối với xã hội loài người, nó là điều kiện cho sựsống của động vật, thực vật và con người trên trái đất Nó là cơ sở của làngmạc, thành phố, các công trình công nghiệp, hệ thống giao thông Là chỗ dựa,

là nền tảng để xây dựng nhà cửa, các công trình kiến trúc và để tiến hành cáchoạt động sản xuất kinh doanh phục vụ cho đời sống con người Đất đai cungcấp nguyên liệu, sản phẩm từ đất cho hoạt động sản xuất và đời sống conngười Nó là tư liệu sản xuất đặc biệt đối với ngành nông nghiệp, không thểthay thế được Nó không chỉ là chỗ đứng, chỗ dựa để lao động, là nguồn cungcấp thức ăn cho cây trồng mà còn là nơi chuyển dần hầu hết các tác động củacon người vào cây trồng

Qua phân tích trên, có thể nói rằng đất đai là tài sản vô cùng quý giá củamỗi quốc gia, mỗi cá nhân trong quần thể xã hội Nó là nơi để xây dựng cáccông trình kiến trúc phục vụ các nhu cầu và lơị ích thiết thực của con người

Do đó Nhà nước quy định các quyền và lợi ích của người sử dụng đất đai cũngnhư trách nhiệm phải đền bù thiệt hại khi thu hồi đất của Nhà nước đảm bảomọi người đều có đất để sống và để sản xuất là điều kiện hết sức đúng đắn

có nhà ở bằng việc tạo lập hợp pháp nhà ở cho mình hoặc thuê nhà ở của chủ

sở hữu khác theo quy định của pháp luật Nhà nước công nhận và bảo vệ quyền

sở hữu nhà ở của các cá nhân và các chủ sở hữu khác Nhà ở cũnglà một trongnhững loại tài sản vô cùng quý giá của mỗi con người Nhà ở là nơi để mỗi conngười đi về nghỉ ngơi, tránh nắng, mưa, bão là nơi làm việc, tiến hành sản xuấtcủa cải vật chất, tái sản xuất sức lao động Để xây dựng nhà cần một khoảntiền lớn, tốn kém nhiều công sức, hơn nữa nhà đất thường gắn liền với nhaunên khi Nhà nước thu hồi đất đồng thời thu hồi cả nhà trên đất đó Vì vậy,công tác đền bù thiệt hại cho người sở hữu nhà ở là một tất yếu Mặt khác bằngnhững quy định của mình, Nhà nước xác định tính hợp pháp của đất đai và nhà

ở, từ đó làm căn cứ xét đền bù thiệt hại tránh tình trạng đền bù sai, thiếu gâylãng phí tiền của của nhân dân

3 Vai trò của chính sách đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất

Chính sách đền bù thiệt hại là cơ sở pháp lý, là khuôn mẫu để khi Nhànước thu hồi đất, các cơ quan thực hiện việc bồi thường thiệt hại căn cứ vào đó

để xác định đối tượng được đền bù, không được đền bù, tính mức đền bù, giáđền bù và các biện pháp hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, hỗ trợ chi phí tháo dỡ

di chuyển, chi phí ổn định sản xuất và đời sống của người dân trong vùng didời

Để công tác đền bù thiệt hại GPMB được thực hiện nhanh, chính xác vàhiệu quả đòi hỏi phải có một hệ thống chính sách thật đúng đắn, thống nhất vàđồng bộ đồng thời phải ổn định, phải cụ thể, phải công khai cho mọi người biết

để họ hiểu và tự giác thực hiện Ngược lại nếu các chính sách mà không đúngđắn, thống nhất, đồng bộ, không ổn định, cụ thể chi tiết và không công khai thìchắc chắn công tác đền bù thiệt hại GPMB sẽ gặp nhiều khó khăn vướng mắc

và không thể thực hiện được

Chính sách đền bù thiệt hại, thực chất là những quy định của Nhà nước vềđền bù thiệt hại như : đối tượng được đền bù, đối tượng phải đền bù, mức đền

bù, tổ chức thực hiện Như vậy, chính sách của Nhà nước liên quan đến đền bùthiệt hại tác động trực tiếp lên lợi ích kinh tế về đất đai,nhà cửa của các bênbao gồm : tổ chức, cá nhân có nhu cầu sử dụng đất (chủ đầu tư , đối tượng phảiđền bù), người sử dụng đất và Nhà nước Do đó nó mang tính chất quyết địnhđối với công tác đền bù thiệt hại, giải phóng mặt bằng và tái định cư Mộtchính sách thoả đáng, phù hợp với lợi ích kinh tế của các đối tác thì công tácnày mới thúc đẩy được tiến độ thực hiện các dự án cũng như sự phát triển của

xã hội khi được đầu tư cơ sở hạ tầng mới Chính sách đền bù thiệt còn là căn

cứ để giải quyết các vướng mắc, khiếu kiện trong nhân dân, là thước đo phảnánh trình độ phát triển của xã hội thông qua một loạt các quy định của Nhànước nhằm đáp ứng thoả mãn cả ba lợi ích, lợi ích của Nhà nước, lợi ích củachủ đầu tư và lợi ích của người bị thu hồi đất

4 Yêu cầu chung về công tác đền bù thiệt hại, tái định cư, ổn định cuộc sống cho người bị ảnh hưởng.

Giải phóng mặt bằng- đền bù tái định cư- ổn định cuộc sống cho người bịảnh hưởng trong khu vực bị giải phóng mặt bằng là những khái niệm và côngviệc khá mới đối với Việt Nam cũng như đối với các Thành phố trong lộ trìnhphát triển, trong đó có Thủ đô Hà Nội Vốn là một Thành phố chịu 80 năm đô

hộ của chủ nghĩa thực dân, lại trải qua cuộc trường kỳ kháng chiến mấy chụcnăm dòng, tư tưởng quốc gia công thổ, tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánhthắng giặc Mỹ sâm lược, tất cả để xây dựng chủ nghĩa xã hội đã tạo lậptrong tâm lý của người dân ý thức về sự hy sinh Những chủ sở hữu tài sảnriêng cũng còn khá mơ hồ về những quyền được ở, được sống, được sở hữu vànhững vấn đề cần giải quyết là gì mỗi khi mặt bằng không gian đang cư trú của

họ cần được giải phóng cho những mục đích lớn của quốc gia Đặc biệt cũngchính từ những đặc điểm tâm lý do các điều kiện lịch sử- xã hội nhiều biếnđộng và mang tính tập quyền ấy đã duy trì ngay trong chính các nhà lãnh đạo,các nhà hoạch định chính sách mỗi khi xác lập các quan điểm chính sách liên

hy sinh của họ, mà đặc biệt như khi yêu cầu họ di dời để lấy mặt bằng sử dụngvào mục đích chung Bản thân chỉ đạo của Đảng và Nhà nước ta là nhân đạo,nhưng kinh nghiệm về vấn đề này ở các cơ quan có liên quan chưa nhiều nênkhông tránh khỏi những khiếm khuyết cần được bổ sung sửa chữa.

Thêm nữa trong sự phát triển chính trị- xã hội diễn ra thì đi cùng với nó lànhững phát triển, thay đổi về quyền sở hữu tài sản mà chủ yếu nhất vẫn là sởhữu về bất động sản, đất đai, nhà ở, điểm then chốt liên quan đến di dời đền bù

mà chúng ta đang bàn đến hôm nay

Hà Nội có rất nhiều dạng sở hữu về đất đai, nhà ở Có những người là chủ

sở hữu chính thức, lâu dài, truyền đời do cha ông gây dựng lên và chuyểnquyền sở hữu lại cho các thế hệ sau Có loại chủ sở hữu không chính thức như

là thuê lại từ chủ cũ nhưng sau đó không trả lại do nhiêù lý do hoặc đang nằmtrong tình trạng sắp bị gọi ra toà để trả lại cho chủ cũ Có loại sở hữu nhưngchủ chính thức đã chết hoặc di cư vào Nam, họ vẫn được quyền ở nhưngkhông được quyền bán hoặc chuyển nhượng cho người khác Ngoài ra có cảdạng sở hữu do được Nhà nước cấp thời gian gần đây, không hoàn toàn là củamình mỗi chủ nhân sở hữu đứng trên một trạng thái quyền lợi riêng tại nơiđang ở, nên thái độ đối với việc di chuyển, GPMB chấp nhận đền bù, chấpnhận tái định cư có khác nhau Trong quá trình giải phóng mặt bằng diễn ranhững hiện tượng “xôi đỗ” về thái độ như vậy của người bị ảnh hưởng làthường xuyên, phổ biến và đều có nguồn gốc quyền lợi thực tế của nó Chúng

ta nghiên cứu kỹ vấn đề này thì sẽ lý giải được những vướng mắc thường có.Thêm nữa trong quá trình giải quyết phía dự án (phía Nhà nước ) thường

bị chi phối bởi tư tưởng vì lợi ích quốc gia và đặt niềm tin vào cái quyền, cáisức mạnh của Nhà nước có trong tay mà sự chú ý thấu đáo, cặn kẽ đến hoàncảnh của những người đang bị đặt trong tình trạng xáo trộn cuộc sống bình yêncuả họ cũng bị xem nhẹ Tư tưởng không muốn mang tiếng là người khôngnghiêm chỉnh thực hiện chủ chương chính sách của Đảng và Nhà nước hiệnhữu thường xuyên đã làm cho người dân nhẹ nhàng chấp thuận những đề nghị

của chính quyền, dù trong tâm họ chưa thoải mái, cả về chính sách đền bù đếncác giải pháp di dời, nhất là đối với những cán bộ, Đảng viên, những người đãgắn bó trọn đời với cách mạng.

Thực tế trong GPMB diễn ra chục năm qua, chưa có nơi nào người dân sởtại chủ động đề nghị Nhà nước giải phóng để họ được đền bù chỗ khác tốt hơn,hoặc thậm chí sự phấn khởi khi được nằm trong diện phải giải toả cũng không

có Gần như tuyệt đại bộ phận dân cư phải chấp thuận, hoặc tự giác hoặc miễncưỡng trước yêu cầu chung Như vậy cái được trước hết và bao trùm là thuộc

về những chương trình dự án phát triển thuộc về vĩ mô toàn cục

Chúng ta đặt người dân trong tình trạng phải chấp nhận cái chúng ta cầnđược mà chúng ta không tính cặn kẽ đến cái được cho họ( được như cũ hoặcđược hơn cũ )thì chúng ta sẽ gặp nhiều khó khăn, mà khó khăn này sẽ mangtính bản chất và kéo dài triền miên

Hà Nội, hầu hết quá trình GPMB việc đền bù mới chỉ quy ra tiền là chính,hoặc cao hơn là có dành một mặt bằng mới để họ có quyền được đến ở Tuy đã

có một số dự án đã có chính sách tạo việc làm mới, nghề nghiệp mới cho con

em khu vực bị di dời, nhưng những trường hợp như vậy còn quá ít

Một trong những nguyên nhân gây tồn tại lớn là do chỉ coi việc GPMB,lấy được mặt bằng để thực thi công việc của dự án mới là mục đích chủ đạo,thậm chí là duy nhất Công việc đền bù càng diễn ra nhanh, gọn về mặt thờigian, càng đỡ tốn kém bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu, càng ít thắc mắc, khiếunại càng là biểu hiện thành công, mà bỏ qua quá trình triển khai đền bù, di dời,tái định cư có chứa đựng những yếu tố không hoàn chỉnh, thiếu khoa học vàbất lợi cho người dân trong khu vực giải toả hay không? Trong quá trình lậpphương án đền bù đã diễn ra khá nhiều sự tuỳ tiện Tính chộp dật, chóng vánh,không cơ bản thể hiện ở nhiều trường hợp, tuy không phải là đa số nhưng cũnggây phản ứng mạnh mẽ của người dân Một nguyên nhân không thể không tính

việc tính toán đền bù còn bất cập trước vấn đề khá nhạy cảm và đầy tháchthức này Những hiện tượng thúc ép yêu cầu người bị ảnh hưởng ký vào biênbản chấp nhận đền bù khi chưa hội tụ đủ các điều kiện( ai ký đầu tiên sẽ đượcthưởng 5 triệu, 3 triệu ) cũng phần nào phản ánh tính thiếu cơ bản này.

Chúng ta nên có cách nhìn nhận việc đền bù, di dời, tái định cư chonhững người bị ảnh hưởng là một thành tố của dự án trong quy trình phát triểnnhư một số nước đã làm, vì hạnh phúc của nhân dân, coi sự thành công củanhững người bị ảnh hưởng trong việc ổn định cuộc sống cũng chính là thànhcông số một của dự án Có như vậy hiệu quả của dự án mới thực sự mang tínhkinh tế- xã hội sâu sắc, thực sự mang tính phát triển bền vững

Vì vậy việc chuẩn bị các kế hoạch, phương án di dời nhằm nhanh chóngđảm bảo cuộc sống của người bị ảnh hưởng là bước đi trước tiên Nếu vấn đềnày thực hiện không tốt cũng có nghĩa hiệu quả dự án là thấp

Việt Nam có câu tục ngữ “Ba lần chuyển nhà thì bằng một lần cháy nhà”chuyển nhà là một vấn đề gây nhiều thiệt hại không ai muốn Hiện nay chúng

ta đã cải thiện được khá nhiều chính sách, tiếp cận dần đến việc đáp ứng nhữngnhu cầu cho những người dân bị ảnh hưởng, đặc biệt là giá cả đền bù, tìmkhông gian sinh sống mới Nhưng nhiều vấn đề còn tồn tại mà chưa tính hết,thí dụ như chuyện chuyển trường học cho con trẻ, phức tạp và không phải làkhông tốn kém, vấn đề đường xá đi lại từ nhà mới đến cơ quan làm việc Đặcbiệt hơn cả là người dân bị thoát ra khỏi môi trường sản xuất, kiếm sống mà họ

đã quen, ra chỗ ở mới họ sẽ không còn cơ hội nữa Chúng ta chưa có một cuộcđiều tra xã hội học nào về thực trạng của cuộc sống của người dân bị di dời tạinơi ở mới của họ để có thêm sự hiểu biết về vấn đề này Nếu có cuộc điều tra,tìm hiểu chắc chắn sẽ cung cấp cho chúng ta những kinh nghiệm về ổn địnhcuộc sống, điều mà chúng ta đang rất quan tâm

II CÁC CHÍNH SÁCH CỦA NHÀ NƯỚC VỀ ĐỀN BÙ THIỆT HẠIKHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ SỬ DỤNG VÀO CÁC MỤC ĐÍCH

AN NINH, QUỐC PHÒNG, LỢI ÍCH QUỐC GIA, LỢI ÍCH CÔNG CỘNG.Trên thực tế, các chính sách liên quan đến vấn đề thu hồi đất cho các dự

án phát triển đã được Đảng và Nhà nước quan tâm từ rất sớm, được thể chếhoá bằng các văn bản pháp luật và liên tục được điều chỉnh, bổ sung cho phùhợp với thực tiễn của từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội đất nước.Những quy định áp dụng khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đíchquốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng nằm ở nhiều điềukhoản, trong các văn bản pháp luật khác nhau Những văn bản riêng và quyđịnh cụ thể việc bồi thường ( đền bù ) thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất cũng

đã được ban hành

Về hình thức văn bản: những văn bản có nội dung quy định trực tiếp hoặc

có liên quan đến vấn đề thu hồi đất, Giải phóng mặt bằng gồm rất nhiều loại,với tính chất pháp lý khác nhau, từ văn bản có giá trị pháp lý cao nhất là Hiếnpháp cho đến các bộ luật, các văn bản pháp quy của Chính phủ, các văn bảncủa các Bộ, Ngành và các văn bản do Thành phố Hà Nội ban hành

1.Về đối tượng phải đền bù.

Nghị định 151/TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 14/4/1959 là văn bảnpháp quy đầu tiên quy định về việc trưng dụng đất, và thời kỳ này chủ yếu làcác công trình của Nhà nước do vậy đối tượng phải đền bù thiệt hại là Nhànước Trải qua thời gian, Chính phủ đã ban hành rất nhiều các Nghị định đểthay thế bổ sung, nhưng cho đến Nghị định 22/1998/NĐ-CP mới có bổ sungthêm đối tượng phải đền bù thiệt hại là các tổ chức, cá nhân được Nhà nướcgiao đất và cho thuê đất Cho đến nay đối tượng phải thực hiện trách nhiệmđền bù vẫn là Nhà nước (đối với các dự án phục vụ lợi ích an ninh, quốcphòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng) và các đối tượng được Nhà nước

triển đất nước) Như vậy đối tượng phải thực hiện trách nhiệm đền bù đã đượcNhà nước quy định rất rõ ràng và đầy đủ.Việc quy định rõ trách nhiệm phảiđền bù thịêt hại giúp cho các đối tượng được giao đất (người sử dụng đất chủđộng hơn và có trách nhiệm hơn trong vấn đề chuẩn bị phương án bồi thường,chủ động trong việc giải quyết những vướng mắc nhằm nhanh chóng khắcphục và GPMB Điều này được thể hiện rất rõ trong các dự án phục vụ sảnxuất kinh doanh, khu chế xuất, khu công nghiệp đối tượng đền bù là các chủđầu tư sẵn sàng tăng mức giá đền bù cho nhân dân, tăng các khoản hỗ trợ chongười bị thu hồi đất nhằm mục đích nhanh chóng có được mặt bằng.

2 Về đối tượng được đền bù

Đối tượng được đền bù thiệt hại về đất được quy định cụ thể tại điều 6của Nghị định 22/CP Các trường hợp sử dụng đất hợp pháp khi bị Nhà nướcthu hồi sẽ được hưởng chính sách đền bù các trường hợp sử dụng đất hợppháp phải là một trong những người có giấy tờ theo quy định như : Giấy chứngnhận quyền sử dụng đất hợp pháp, có quyết định giao đất, cho thuê đất của cơquan Nhà nước có thẩm quyền, hoặc có giấy tờ chuyển nhượng quyền sử dụngđất theo quy định của pháp luật Ngoài trường hợp có các loại giấy tờ chứngminh về tính hợp pháp, đối tượng được đền bù còn là các đối tượng sử dụngđất ổn định trước ngày 15 tháng 10 năm 1993

Phạm vi đền bù thiệt hại được quy định gồm đền bù thiệt hại về đất vàđền bù thiệt hại về tài sản trên đất

3 Về phạm vi áp dụng chính sách

Nếu như trước, thời kỳ trước năm 1993 thì mọi dự án chủ yếu là phục vụcho khôi phục kinh tế của đất nước và chủ yếu là thu hồi đất nông nghiệp Dovậy phạm vi điều chỉnh của chính sách cũng chưa rõ ràng, đa số là áp dụngtheo hình thức tự thoả thuận với nhau Đến Nghị định 90/1994/NĐ-CP thì đã

có quy định rõ ràng về phạm vi áp dụng của chính sách, đây là văn bản đầutiên của thời kỳ đổi mới, quy định về đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất

để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích côngcộng Phạm vi áp dụng chính sách đền bù được quy định tại Điều 1 “Quy địnhnày chỉ áp dụng để đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vàomục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng ” thay thếtất cả các văn bản chính sách trước đây của Nhà nước về đền bù, Giải phóngmặt bằng

Về đất an ninh, quốc phòng, Luật đất đai đã quy định cụ thể tại Điều 65: “Đất sử dụng vào mục đích lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, là đất dùng đểxây dựng đường giao thông, trường học, cầu cống, hệ thống cấp thoát nước,bệnh viện, chợ, công viên, khu vui chơi giải trí, sân bay bến cảng…” Như vậy,

có thể thấy phạm vi điều chỉnh của Nghị định này chưa bao chùm hết các mụcđích sử dụng đất theo các quy định của luật đất đai ( chẳng hạn như xây dựngkhu đô thị mới, thực hiện các dự án đầu tư nước ngoài, xây dựng cơ sở sảnxuất kinh doanh của các doanh nghiệp tư nhân hay các doanh nghiệp Nhànước….)

Đến giai đoạn năm 1998 thì : Giai đoạn này là giai đoạn nước ta đangthực hiện chính sách đổi mới đất nước theo hướng công nghiệp hoá, hiện đạihoá Do vậy khối lượng các dự án phát triển cơ sở hạ tầng- kỹ thuật tăngnhanh đáng kể, và hàng năm Nhà nước phải thu hồi một số lượng lớn diện tíchđất các loại để phục vụ cho dự án Trong thời kỳ này Nghị định 90/CP khôngcòn phù hợp nữa Ngày 22/4/1998 Chính phủ đã ban hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP thay thế Nghị định số 90/CP về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thuhồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi íchcông cộng Cho đến thời điểm này đây là văn bản quan trọng nhất của Nhànước thể hiện chính sách đền bù, Giải phóng mặt bằng và tái định cư

So với Nghị định 90/CP Nghị định 22/CP có rất nhiều điểm tiến bộ trongchính sách đền bù, Giải phóng mặt bằng, tái định cư của Nhà nước đối vớingười bị thu hồi đất Điểm nổi bật là Nghị định này đã có thêm hai chương

Phạm vi áp dụng của chính sách của Nghị định 22/CP cũng quy địnhtương tự như Nghị định 90/CP song đã mở rộng thêm các hình thức sử dụngđất vào mục đích lợi ích quốc gia lợi ích công cộng, bao gồm cả đất sử dụngcho các dự án kinh doanh, khu chế xuất, khu du lịch, khu dân cư tập chung vàcác dự án đầu tư phát triển khác đã được cơ quan Nhà nươc có thẩm quyềnquyết định Có thể nói rằng việc quy định phạm vi áp dụng chính sách là vôcùng quan trọng, bởi nó thể hiện được tính thống nhất trong quản lý Nhà nước

về đất đai, mặt khác nó phản ánh đúng việc đất đai là sở hữu toàn dân do Nhànước thống nhất quản lý, đảm bảo công bằng trong các loại đất được sử dụngvào các mục đích dự án khác nhau Hơn nữa việc thống nhất phạm vi áp dụngtrên toàn bộ các loại dự án sử dụng đất tránh được tình trạng khiếu kiện, so bìgiữa các dự án này với dự án kia, nhằm giữ vững ổn định kinh tế chính trị xãhội

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc đền bù thiệt hại trong Nghịđịnh 151/TTg là rất đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những

năm 1960 Tuy nhiên, Nghị đinh chưa quy định cụ thể mức đền bù thiệt hại màchủ yếu dựa vào sự thoả thuận giữa các bên Ngày 11/01/1970, Phủ Thủ tướngban hành Thông tư số 1792/TTg “quy định một số điểm tạm thời về bồithường nhà cửa, đất đai, cây cối lưu niên, các hoa màu do nhân dân ở nhữngvùng xây dựng kinh tế, mở rộng thành phố” Trên nguyên tắc “phải đảm bảothoả đáng quyền lợi kinh tế của hợp tác xã và của nhân dân’’ Đây thực sự làbước chuyển trong nhận thức đối với người bị ảnh hưởng Ngoài ra, Thông tưnày đã quy đinh rõ mức đền bù thiệt hại về nhà ở, cây cối hoa màu, ví dụ đấtđai vùng đồng bằng chia làm 4 loại, vùng trung du, đồi núi chia làm 5 loại, mỗiloại lại có mức giá tối đa và tối thiểu Đối với nhà cửa thì căn cứ giá trị sử

dụng, diện tích mà định giá bồi thường Luật đất đai năm 1988 tuy không

quy định cụ thể việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, nhưng tại phầnnghĩa vụ của người sử dụng đất (Điều 48): “Đền bù thiệt hại thực tế cho ngườiđang sử dụng đất bị thu hồi để giao cho mình, bồi hoàn thành quả lao động vàkết quả đầu tư đã làm tăng giá trị đất theo quy định của pháp luật”

Những văn bản trên đã có vai trò to lớn trong quá trình Nhà nước thu hồiđất vào mục đích phát triển kinh tế- xã hội trong những năm chiến tranh và giaiđoạn khôi phục kinh tế sau khi đã thống nhất đất nước Tuy nhiên, bước vàothời kỳ đổi mới, trước những yêu cầu phát triển ngày càng lớn, nhu cầu sửdụng đất tăng cao, không chỉ là đất nông nghiệp, lâm nghiệp cho phát triểncông nghiệp, xây dựng đô thị, mà ngay cả đất đô thị cũng cần được thu hồi để

mở rộng giao thông, phát triển hạ tầng, đáp ứng đòi hỏi quá trình hiện đại hoá

đô thị và phát triển bền vững kinh tế- xã hội Bởi vậy yêu cầu đặt ra là phải cókhung pháp lý cao hơn, với phạm vi điều chỉnh rộng hơn phù hợp với các đốitượng đa dạng hơn, nội dung cụ thể hơn và quan trọng hơn cả là thích ứng vớithực tiễn

Sau khi Hiến pháp năm 1992 và Luật đất đai ra đời, công tác quản lý đấtđai được thực hiện bằng hai biện pháp hành chính và kinh tế

Hiến pháp 1992 đã công nhận và bảo vệ quyền sử dụng đất của các tổchức, cá nhân và quyền sở hữu cá nhân về tài sản và sản xuất cụ thể:

Tại Điều 17, Hiến pháp quy định về quyền sở hữu đối với đất đai: “ Đấtđai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ởvùng biển, thềm lục địa và vùng trời đều thuộc sở hữu toàn dân”

Tại điều 58, Hiến pháp quy định về quyền sở hữu cá nhân: “ Công dân cóquyền sở hữu thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tưliệu sản xuất Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu hợp pháp và quyền thừa kế củacông dân”

Luật đất đai 1993 đã cụ thể hoá các quy định của Hiến pháp 1992 về đấtđai thông qua việc giao đất, cho thuê đất, chế độ quản lý, sử dụng đúng mụcđích, xác định thời hạn giao đất, cho thuê đất, thẩm quyền thu hồi và giao, chothuê đất; hạn mức sử dụng các loại đất và quy định cụ thể các quyền, nghĩa vụcủa tổ chức, cá nhân sử dụng đất

Luật đất đai 1993 thực sự là văn bản quan trọng đối với quyền sử dụngđất, chuyển quyền sử dụng đất và đền bù đất đai, tài sản gắn liền với đất

Để tạo điều kiện cho người dân yên tâm sử dụng đất và đầu tư nâng caohiệu quả sử dụng đất, tại Điều 3 Luật đất đai có nêu việc Nhà nước bảo hộquyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, đồng thời quy định cácquyền của người sử dụng đất đối với thửa đất mà mình đang quản lý, sử dụng.Tại các Điều 73 và 79 Luật đất đai quy định cụ thể, chi tiết về quyền vànghĩa vụ của người sử dụng đất, một trong những quyền và nghĩa vụ là đượcNhà nước bảo vệ khi bị người khác xâm phạm đến quyền sử dụng đất hợppháp của mình, được bồi thường thiệt hại về đất khi bị thu hồi; Đền bù chongười có đất bị thu hồi để giao cho mình và giao lại cho Nhà nước khi có quyếtđinh thu hồi

Như vậy, đất đai từ chỗ là sở hữu toàn dân, với quyền sử dụng thuộc Nhànước hoặc tập thể thì nay quyền sử dụng đất còn được trao cho hộ gia đình, cánhân sử dụng ổn định, lâu dài Quyền sử dụng đất được nới rộng gồm cả quyềnchuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp.

Người sử dụng đất ổn định được UBND xã, phường, thị trấn xác nhận thìđược xét cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất Trong trường hợp thật cầnthiết vì lý do quốc phòng, an ninh, và vì lợi ích quốc gia công cộng, Nhà nướcthu hồi đất, trưng mua, trưng dụng có bồi thường tài sản cho người sử dụng đất

bị thu hồi Do vậy trong giai đoạn này chính sách GPMB đã có bước phát triểnmới, trong đó có việc Nhà nước sử dụng công cụ giá đất khi tính đền bù thiệthại cho người sử dụng đất khi bị thu hồi, thể hiện nguyên tắc cơ bản trongcông tác đền bù là bên cạnh lợi ích chung của Nhà nước, phải đảm bảo quyền

lợi hợp pháp của người dân Nghị định 61/CP ngày 05/7/1994 của Chính phủ

về mua bán kinh doanh nhà ở, quy định các vấn đề về bán nhà ở thuộc sở hữuNhà nước cho người dang thuê, kinh doanh nhà ở, mua bán nhà ở không nhằmmục đích kinh doanh, quản lý Nhà nước các hoạt động mua bán kinh doanhnhà ở

Tại khoản 2 Điều 7 của Nghị định có quy định về giá đất ở khi chuyểnquyền sử dụng , khi thực hiện bán nhà theo Nghị định này, là 40% (đối với nhàmột tầng, hoặc nhà nhiều tầng một hộ ở) và 10% ( đối với nhà ở nhiều tầng,nhiều hộ ở), so với khung giá các loại đất do UBND tỉnh, Thành phố ban hànhtheo khung giá do Nhà nước quy định

Đối với mức diện tích đất ở khi thực hiện bán nhà thuộc sở hữu Nhà nước

và khi cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với các trường hợp không

có giấy tờ hợp pháp, hợp lệ về quyền sử dụng đất, căn cứ Nghị quyết củaHĐND Thành phố số 76/1998/NQ-HĐ, ngày 23/7/1998, UBND Thành phốban hành Quyết định số 61/1998/QĐ-UB ngày 04/11/1998, là 120m2/hộ (đốivới các loại đất thuộc 4 quận nội thành cũ, từ vành đai 2 trở vào trung tâm);

Đối với diện tích đất còn lại trong khuôn viên nhà thanh lý, hoá giá, thìphải nộp 40% tiền sử dụng đất, nếu nằm trong hạn mức đất ở (bao gồm cả diệntích đất gắn liền với nhà thanh lý, hoá giá và diện tích trong khuôn viên cònlại); phải nộp 100% tiền sử dụng đất đối với diện tích đất vượt hạn mức đất ở.Đối với đất gắn liền với nhà ở nhiều tầng, nhiều hộ ở thì phải nộp 10%tiền sử dụng đất và được phân bổ vào tiền nhà (gọi chung là tiền bán nhà thuộc

sở hữu Nhà nước ) cho cac tầng theo hệ số phân bổ theo từng tầng, cao nhất là0,7 (đối với tầng 1) và thấp nhất là 0,02 (đối với tầng 5) Đối với đất của nhà 1tầng, nhà ở nhiều tầng 1 hộ ở, nhà ở nhiều tầng có phân chia được diện tích đất

sử dụng riêng biệt của từng hộ, nhà biệt thự (kể cả biệt thự nhiều tầng, nhiều

hộ ở) phải nộp 40% tiền sử dụng đất đối với diện tích đất trong hạn mức đất ở;phải nộp 100% tiền sử dụng đất đối với diện tích đất vượt hạn mức đất ở Như vậy, đối với các trường hợp trên, UBND Thành phố đã vận dụngthực hiện theo hướng : Nếu bị thu hồi đất thì việc đền bù thiệt hại về đất sẽ là60% tiền sử dụng đất (đối với phần đất nằm trong hạn mức giao đất nêu trên,

vì nếu được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, chủ hộ phải nộp 40%tiền sử dụng đất); đối với phần còn lại không được đền bù, vì nếu được chuyểnmục đích sử dụng đất thì phần này phải nộp 100% tiền sử dụng đất

Nghị định số 45/CP ngày 03/8/1996 bổ sung Điều 10 Nghị định số 60/CP

về miễn giảm tiền phải nộp khi nhận giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà vàquyền sử dụng đất ở đô thị :

-Đất đã được sử dụng làm đất ở ổn định trước ngày 18/12/1980 (ngày banhành Hiến pháp năm 1980) không có đủ giấy tờ hợp lệ, nay xét phù hợp vớiquy hoạch, không có tranh chấp và được UBND phường xác nhận thì được xétcấp GCN QSD đất ở đô thi không phải nộp tiền

- Trường hợp đất đã được sử dụng làm đất ở ổn định từ ngày 18/12/1980đến ngày 15/10/1993 (ngày Luật đất đai có hiệu lực) thì phải nộp 20% tiền sửdụng đất

- Trường hợp sử dụng làm đất ở sau ngày 15/10/1993 thì phải nộp 100%tiền sử dụng đất.

Chính sách này đã được UBND Thành phố vận dụng trong việc tính tiềnđền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất đối với các chủ sử dụng đất nằmtrong các trường hợp nêu trên, cụ thể :

- Đối với các chủ sử dụng đất ở ổn định trước ngày 18/12/1980 (ngày banhành Hiến pháp 1980) không có đủ giấy tờ hợp lệ, không có tranh chấp, đượcUBND phường xác nhận, khi Nhà nước thu hồi đất sẽ được đền bù thiệt hại100% giá đất (vì nếu được cấp giấy chứng nhận QSD đất, chủ sử dụng đấtkhông phải nộp tiền sử dụng đất.)

- Đối với chủ sử dụng đất ở ổn định từ ngày 18/12/1980 đến ngày15/10/1993, dược UBND phường xác nhận, kh nhà nước thu hồi đất sẽ đượcđền bù thiệt hại 80% giá đất (vì nếu được cấp GCN QSD đất, chủ sử dụng đấtphải nộp 20% tiền sử dụng đất)

- Đối với các chủ sử dụng đất ở sau ngày 15/10/1993, khi Nhà nước thuhồi đất sẽ không được đền bù thiệt hại về đất (vì nếu được cấp GCNQSD đất,chủ sử dụng đất phải nộp 100% tiền sử dụng đất.)chỉ được hỗ trợ di chuyển.Tại Nghị định số 90/CP thể hiện chủ trương đền bù bằng đất có cùng mục đích

sử dụng, cùng hạng để thay thế, hoặc đền bù thiệt hại bằng tiền theo giá đấtcùng mục đích sử dụng Trên cơ sở kế thừa các chính sách trước đây và có bổsung cho hoàn chỉnh phù hợp với thực tế,

nhanh, đất đai bị thu hẹp, có nhiều khoản chi phí phát sinh nên để phù hợp vớitình hình thực tế, Nghị định 22/CP đã quy định đối với việc di chuyển mồ mả,mức đền bù được tính cho chi phí về đất đai, đào bốc, xây dựng lại và các chiphí hợp lý khác có liên quan trực tiếp, có thể nói đây là một bước tiến mới, vìchính sách đã quy định một cách cụ thể về việc đền bù thiệt hại về mồ mả, vấn

đề mức áp dụng cụ thể là bao nhiêu thì phải do từng khu vực, từng tỉnh khácnhau có mức áp dụng khác nhau

6 Về đền bù thiệt hại hoa màu

Chính sách này đã được điều chỉnh theo từng thời kỳ, trước đây Nhà nước

có quy định: đối với hoa màu đã trồng mà chưa thu hoạch phải được bồithường thiệt hại đúng mức, cho đến Thông tư 1792/TTg ngày 11/01/1970 quyđịnh đối với cây cối lưu niên, các hoa màu của nhân dân ở những vùng xâydựng kinh tế, mở rộng thành phố “ Phải được bảo đảm thoả đáng quyền lợikinh tế của hợp tác xã và của nhân dân “ Những quy định này vẫn chỉ dừng lại

ở mức chung chung, không cụ thể khiến cho việc áp dụng đền bù nhiều nơi có

sự khác nhau Đến Nghị định 90/CP thì việc bồi thường về hoa màu đã đượcquy định cụ thể hơn “ Đối với cây hàng năm, vật nuôi trên đất, mặt nước đượctính bằng giá trị sản lượng thu hoạch một vụ tính theo mức bình quân của 3 vụtrước đó theo giá nông sản tại thời điểm thu hồi đất, và các cây lâu năm khác.Trên cơ sở đó Nghị định 22/CP quy định mức đền bù thiệt hại đối với cây hàngnăm, vật nuôi trên đất có mặt nước được tính bằng giá trị sản lượng thu hoạchtrong một năm theo năng suất bình quân của 3 năm trước đó với giá trung bìnhcủa nông sản, thuỷ sản cùng loại ở địa phương tại thời điểm đền bù

Mức đền bù thiệt hại đối với cây lâu năm, được tính bằng giá trị hiện cócủa vườn cây (không bao hàm giá trị đất ) tại thời điểm thu hồi đất theo giá củađịa phương Như vậy mức đền bù về cây cối, hoa màu đã được Nhà nước quyđịnh rất rõ ràng, những quy định ấy được cụ thể bằng mức tính đền bù theotừng địa phương, dự án khác nhau Nhưng trên thực tế việc đền bù tính theonăng suất bình quân của 3 năm trước đó là không phù hợp, vì việc chuyển đổi

cơ cấu cây trồng đã làm cho việc xác định năng suất trước đó rất khó khăn,mỗi năm một loại cây, một mức năng suất khác nhau Hơn nữa việc lậpphương án đền bù thường kéo dài nên việc xác định đơn giá tại thời điểm đền

bù thường không phù hợp với thực tế biến động của giá cả thị trường.Thiếtnghĩ nên có chính sách khảo sát trước toàn bộ các loại cây, hoa màu, lênphương án đền bù sau đó đến đúng ngày chi trả tiền đền bù thì nhân với mứcgiá hiện hành Công tác kê khai cây cối và hoa màu phải được tiến hành mộtcách kịp thời và chính xác, cần có biện pháp phân loại các loại cây và quy về

số lượng cây trên 1m2, để tránh tình trạng các hộ dân đi thuê các loại cây vềtrồng đan xen nhằm mục đích gia tăng mức bồi thường, gây khó khăn cho côngtác bồi thường thiệt hại và ngân sách của Nhà nước, không phản ánh được tínhtrung thực gây lên mất công bằng xã hội

7 Về đền bù thiệt hại về tài sản về nhà cửa, công trình kiến trúc

Các chính sách thời trước thì chỉ quy định đối với nhà cửa, vật kiến trúcthì được giúp đỡ xây dựng cái khác, Nghị định 90/CP quy định việc đền bùthiệt hại đối với nhà cửa, vật kiến trúc và các công trình gắn liền với đất đượctính bằng giá trị hiện có của công trình (theo tỷ lệ% còn lại của công trình nhânvới đơn giá xây dựng mới) Trên cơ sở Nghị định 90/CP, Nghị định 22/CP quyđịnh chủ tài sản là người có tài sản hợp pháp khi Nhà nước thu hồi đất bị thiệthại thì được đền bù theo giá trị tài sản hiện có, cụ thể như sau :

Đối với nhà, công trình kiến trúc và các tài sản khác gắn liền với đất đượcđền bù theo mức thiệt hại thực tế

Mức đền bù = giá trị hiện có của nhà và công trình + % (giá trị hiện

có của nhà và công trình)

Nhưng tổng mức đền bù tối đa không lớn hơn 100% và tối thiểu khôngnhỏ hơn 60% giá trị của nhà và công trình tính theo giá xây dựng mới có tiêuchuẩn kỹ thuật tương đương

Mức quy định cụ thể của khoản tiền cộng thêm do UBND tỉnh, Thành phốtrực thuộc Trung ương ban hành Riêng đối với nhà cấp IV, nhà tạm và côngtrình phụ độc lập, mức đền bù thiệt hại được tính bằng giá trị xây mới.

Đối với nhà, công trình bị phá dỡ một phần, nhưng phần diện tích còn lạikhông còn sử dụng được thì đền bù thiệt hại cho toàn bộ công trình, trườnghợp phần diện tích còn lại vẫn sử dụng được thì ngoài phần được đền bù phầnphá dỡ còn được hỗ trợ toàn bộ chi phí sửa chữa, hoàn thiện công trình còn lại.Đối với nhà, công trình có thể tháo dời và di chuyển đến chỗ ở mới để lắpđặt thì chỉ đền bù các chi phí tháo dỡ, vận chuyển lắp đặt, và chi phí hao hụttrong quá trình tháo dỡ, vận chuyển lắp đặt

Người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu nhà nước (nhà thuê hoặc do tổchức tự quản ) nằm trong phạm vi thu hồi đất phải phá dỡ, thì người đang thuênhà không được đền bù thiệt hại đối với diện tích nhà ở thuộc sở hữu nhà nước

và diện tích cơi nới trái phép, nhưng được đền bù chi phí tự cải tạo, sửa chữa,nâng cấp; đối với diện tích hợp pháp thì đền bù theo quy định của UBND tỉnh ,Thành phố trực thuộc Trung ương, ngoài ra còn được hỗ trợ

Về đền bù thiệt hại đối với công trình văn hoá, di tích, lịch sử, đình chùa.Đối với dự án khi thu hồi đất có các công trình trên thì phải có phương án bảotồn là chủ yếu, trong trường hợp đặc biệt phải di chuyển thì việc đền bù thiệthại do Thủ tướng Chính phủ quyết định đối với công trình do Trung ương quản

lý, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố quyết định đối với các công trình do địaphương quản lý

Mức đền bù thiệt hại đối với công trình kỹ thuật hạ tầng bằng giá trị xâydựng mới của công trình

Như vậy tài sản trên đất hợp pháp và có khả năng hợp pháp hoá được đền

bù 100% giá trị tài sản, tài sản trên đất sử dụng bất hợp pháp sẽ được trợ cấp70-80% mức đền bù hoặc không được trợ cấp, không được đền bù tuỳ theo

mức độ bất hợp pháp của quyền sử dụng đất và tài sản.

8 Về mức giá đền bù thiệt hại

Hiện phương thức để tính giá đất đền bù là theo khung giá quy định vànhân với hệ số K làm sao cho sát với giá thị chuyển nhượng thực tế càng tốt

Về khung giá các loại đất để áp dụng khi đền bù thiệt hại về đất, giảiphóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất, Chính phủ quy định tại Nghị định số87/CP ngày 17/8/1994, điều 4 của Nghị định quy định:Căn cứ bảng khung giácủa Chính phủ, UBND các tỉnh, thành phố quy định giá các loại đất để tínhthuế chuyển quyền sử dụng đất và bồi thường thiệt hại về đất khi Nhà nước thuhồi.Việc định giá đất phải căn cứ vào khung giá và giá đất thực tế ở địaphương, được hình thành qua chuyển nhượng quyền sử dụng đất, căn cứ vàohạng đất, loại đất, vị trí đất, loại đường phố, khu vực thành thị, khu vực nôngthôn

BẢNG KHUNG GIÁ CÁC LOẠI ĐẤT

( Ban hành theo Nghị địnhsố 87/CP ngày 17/8/1994 của Thủ tướng Chính phủ)

Biểu 1 : Giá đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp.

a/- Đất trồng cây hàng năm và đất có mặt nớc nuôi trồng thuỷ sản.

Đơn vị tính : đồng/m2 Hạng đất

Giá tối thiểu Giá tối đa Giá tối thiểu Giá tối đa Giá tối thiểu Giá tối đa

Do giá đất phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là nhu cầu sử dụng đất của xãhội ngày càng nhiều, nên giá đất có thể tăng lên theo từng thời điểm Chính vì

lẽ đó, nên khi lập phương án đền bù thiệt hại chúng ta phải có thêm hệ số Kđiều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế, cụ thể như sau :

1 Trong trường hợp cùng một loại đô thị mà đất có khả năng sinh lợikhác nhau, mức độ hoàn thiện cơ sở khác nhau, thì địa phương được phép vậndụng hệ số (K) điều chỉnh khung giá từ 0,8 đến 1,2 lần mức giá của cùng loại

đô thị, cùng loại đường phố và vị trí đất quy định trong bảng khung giá đất đôthị Hệ số (K) đã được điều chỉnh lại tại Quyết định số 302/TTg ngày13/5/1996 là từ 0,5 đến 1,8 lần

2 Giá các loại đất do địa phương quy định không được thấp hơn giá tốithiểu và không được cao hơn giá tối đa của khung giá và hệ số điều chỉnh ’’

3 Trường hợp giao đất theo hình thức đấu giá, thì giá đất do UBND cấptỉnh quy định cho từng trường hợp cụ thể

Tuy nhiên, Quyết định số302/TTg mới chỉ quy định được điều chỉnhkhung giá đất đô thị, đối với các loại đất khác, giá cả cũng có sự biến động màkhung giá đất không được điều chỉnh phù hợp, kịp thời, kể cả đất đô thị Do

đó, ngày 21/3/1998, Chính phủ đã ban hành nghị định số 17/1998/NĐ - CP vềviệc sửa đổi, bổ sung khoản 2, Điều 4 của Nghị định số 87/CP ngày 17/8/1994:

“ Giá các loại đất do địa phương quy định có thể thấp hơn giá tối thiểuhoặc cao hơn giá tối đa cho của khung giá các loại đất ban hành kèm theo Nghịđịnh số 87/CP ngày 18/8/1994 của Chính phủ và hệ số (K) đã được điều chỉnhtại Quyết định số302/TTg ngày 13/5/1996 của Thủ tướng Chính phủ, nhưnggiảm hoặc tăng giá không vượt quá 50%.”

Như vậy là sau khi ban hành Nghị định 17/CP thì Bộ Tài chính có Thông

tư 145/TT-BTC hướng dẫn cụ thể việc tính hệ số K

Căn cứ để xác định hệ số K; hệ số K để xác định giá đất tính tiền đền bùthiệt hại do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định cho từng dự án theo đề nghịcủa Giám đốc Sở tài chính- Vật giá có sự tham gia của các ngành liên quan.

Có 3 phương pháp xác định hệ số K:

+ Phương pháp xác định hệ số K theo khả năng sinh lợi

Giá đất theo khả năng sinh lợi = Thu nhập/ Lãi suất ngân hàng Nhà nước(%/năm) không kỳ hạn

Hệ số K = Giá đất theo khả năng sinh lời / Giá đất do UBND tỉnh banhành theo khung giá đất do Chính phủ quy định

+ Hệ số K được xác định theo hệ tỉ lệ giữa giá chuyển nhượng đất thực tếvới giá đất do UBND tỉnh quy định

Hệ số K = Giá chuyển quyền sử dụng đất thực tế ở địa phương / Giá đất

do UBND tỉnh quy định theo khung giá đất do chính phủ quy định

+ Xác định hệ số K và giá đất đền bù cho một số trường hợp đặc biệt

* Đối với đất nông nghiệp, lâm nghiệp, đất làm muối, đất có mặt nướcnuôi trồng thuỷ sản thì giá đất đền bù thiệt hại bằng giá đất tính theo khả năngsinh lợi cộng thêm một khoản tiền tối đa bằng 60% phần chênh lệch giữa giáđất tính theo giá chuyển quyền sử dụng đất và giá đất theo khả năng sinh lợi

* Đối với đất ở những nơi mới đô thị hoá; trong đó có đất nông nghiệp,lâm nghiệp thì được đền bù theo mức đất nông nghiệp cộng thêm một khoảntối đa bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đất đền bù cho đất ở khuôn viên vớigiá đền bù đất nông nghiệp

* Đất nông nghiệp trong đô thị được đền bù theo giá đất nông nghiệp vàcộng thêm một khoản tiền tối đa bằng 30% phần chênh lệch giữa giá đền bùcho đất ở trong đô thị của khu đất liền kề với giá đất đền bù đất nông nghiệp

Nhờ những quy định về hệ số K mà công tác đền bù được thực hiện sátgiá với thực tế hơn Nhưng trong thời gian tới ngoài việc sửa đổi các quy định

về khung giá của Nhà nước, thì việc phải thực hiện ngay là phải hình thành các

tổ chức định giá đất đai và tài sản trên đất, để giá đất được trở về đúng nghĩacủa nó, tức là theo giá thị trường, nhằm hạn chế bớt thiệt hại cho người bị thuhồi đất, tránh được tình trạng khiếu kiện kéo dài Hiện nay khung giá của Nhànước quy định đã quá lỗi thời, không đáp ứng được thực tế, nhiều nơi giá đấtcòn quá thấp so với thực tế

9 Về chính sách hỗ trợ

Trước khi ban hành Nghị định 22/CP chưa có văn bản nào của Nhà nướcquy định về việc hỗ trợ cho người bị thu hồi đất, Nghị định 22/CP đã đưa rachính sách hỗ trợ ổn định sản xuất và đời sống đối với những người phải dichuyển chỗ ở được tính trong thời hạn 6 tháng, với mức trợ cấp tính bằng tiềncho một nhân khẩu/1 tháng tương đương 30kg gạo theo giá trung bình ở địaphương tại thời điểm đền bù Đối với người phải di chuyển đến khu tái đinh cưcủa tỉnh khác thì được trợ cấp một năm và hưởng chính sách đi vùng kinh tếmới (Điều 25, mục 1) Trong trường hợp nếu người di dời, đời sống sản xuất bịảnh hưởng kéo dài thì tuỳ tình hình UBND tỉnh, Thành phố hỗ trợ trong thờihạn là 1 năm

Nghị định còn quy định việc hỗ trợ theo chế độ trợ cấp ngừng việc chocấn bộ, công nhân viên của doanh nghiệp phải di chuyển đến địa điểm mớitrong thời gian ngừng sản xuất, kinh doanh (Điều 25, mục 2) hỗ trợ ch phí đàotạo cho những lao động nông nghiệp phải chuyển nghề khác và ưu tiên tuyểndụng lao động cho các đối tượng có đất bị thu hồi (Điều 25, Mục 4)

Ngoài ra, Nghị định còn quy định hỗ trợ đối với những người đang hưởngtrợ cấp xã hội của Nhà nước phải di chuyển chỗ ở và trợ cấp khuyến khích didời cho những người di chuyển đúng thời hạn

Mức hỗ trợ cụ thể do UBND tỉnh quy định Xét về mặt khoa học xã hộithì quy định chính sách hỗ trợ là vô cùng hợp lý, phù hợp với thực tế đặt ra,bởi cuộc sống đang yên ổn tự dưng bị ảnh hưởng bởi việc GPMB, ít nhiềucuộc sống cũng bị thay đổi, do vậy hỗ trợ để người bị thu hồi đất có cơ hộikhôi phục cuộc sống là điều vô cùng cần thiết.

10 Trình tự, thủ tục bồi thường thiệt hại, tái định cư.

Khi có quyết định thu hồi đất và giao đất, cho thuê đất của cơ quan Nhànước có thẩm quyền, chủ đầu tư phải nộp hồ sơ tại UBND quận(huyện) nơi cóđất thu hồi Sau khi kiểm tra kỹ, Chủ tịch UBND quận (huyện) quyết địnhthành lập Hội đồng GPMB

Bước tiếp theo là xác lập số liệu, cơ sở pháp lý về đất đai, tài sản làm căn

cứ lập phương án bồi thường thiệt hại và tái định cư

Bước ba là lập phương án bồi thường thiệt hại và tái đinh cư

Bước tư là phê duyệt phương án bồi thường thiệt hại, tái định cư (việc phêduyệt này thuộc thẩm quyền của Chủ tịch UBND quận (huyện))

Bước năm là tổ chức thực hiện

11 Chính sách lập khu tái định cư.

Việc thu hồi đất của Nhà nước là mang tính bắt buộc đối với người dân.Đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước thống nhất quản lý, Nhà nướcgiao đất cho các tổ chức kinh tế, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân, cơ quanNhà nước, tổ chức chính trị xã hội, hộ gia đình, cá nhân sử dung ổn định lâudài Nhưng khi cần thiết để Nhà nước có thể thu hồi đất phục vụ lợi ích anninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Tuy nhiên việc thu hồinày nó không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích kinh tế về đất đai, nhà cửa của ngườidân mà nó còn ảnh hưởng đến nghề nghiệp, mức độ ổn định về thu nhập cuộcsống, phong tục tập quán thói quen của người dân Do đó, khi tiến hành công

tác đền bù thiệt hại GPMB Nhà nước cần phải có chính sách lập khu tái định

cư nhằm bảo đảm ổn định lại cuộc sống một cách tốt nhất cho người dân Cónhư vậy thì người dân mới yên tâm nhận đền bù và nhanh chóng di chuyển đếnnơi ở mới Điều đó chứng tỏ chính sách tái định cư của Nhà nước cũng có ảnhhưởng trực tiếp đến công tác đến bù thiệt hại GPMB Một chính sách tái định

cư tốt, có tính ổn định cao đối với người bị thu hồi đất giúp họ nhanh chóng ổnđinh lại cuộc sống, thu nhập, sản xuất thì mới tạo được tâm lý an toàn đối với

họ, họ sẽ nhanh chóng di chuyển, chấp nhận đền bù giải toả Ngược lại sẽ cóảnh hưởng rất xấu đến tiến độ của công tác đền bù thiệt hại, nếu người bị thuhồi đất có cảm giác không ổn định khi phải di chuyển, họ sẽ làm ngừng trệ,không chịu di chuyển để giao mặt bằng cho dự án Điều này có nghĩa là GPMB

bị ách tắc, dự án không thực hiện đúng tiến độ gây ra những hậu quả khólường, đặc biệt là gây thiệt hại cho Nhà nước về mọi mặt

Vậy nên để công tác đền bù thiệt hại GPMB được thực hiện đúng, kịpthời cho các dụ án đầu tư thì việc hoàn thiện chính sách lập khu tái định cưcho người trong diện bị giải toả là hết sức quan trọng và cần thiết

Về việc lập khu tái định cư, Nghị định 22/CP cũng có quy đinh cụ thể vềthẩm quyền lập khu tái định cư, và điều kiện bắt buộc phải có của khu tái đinh

cư là phải phù hợp với quy hoạch, tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng của đô thịhoặc nông thôn Về nguyên tắc bố trí đất ở cho các hộ gia đình tại khu tái định

cư là: Ưu tiên cho hộ sớm thực hiện GPMB, tiếp đến là các hộ thuộc các đốitượng chính sách xã hội

Trải qua 4 năm thực hiện Nghị định 22/CP công tác đền bù GPMB đã đạtđược những kết quả đáng kể Tuy nhiên thị trường đất đai luôn biến động, cácmối quan hệ chủ thể về đất đai ngày càng phức tạp nên Nghị định 22/CP vẫncòn một số hạn chế về mức giá bồi thường thiệt hại, tạo lên sự chênh lệch giữagiá của Nhà nước quy định và giá của thị trường

công trình, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất, tạicuộc họp khoá 9 Quốc hội khoá X đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một sốđiều của luật đất đai (ngày 29/6/2001) trong đó, Điều 27 được sửa đổi bổ sungnhư sau :

* Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụngcủa người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi íchquốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được bồi thường hoặc hỗtrợ Việc bồi thường hoặc hỗ trợ được thực hiện theo quy đinh của Chính phủ

* Nhà nước có chính sách để ổn định đời sống cho người có đất bị thuhồi Trong trường hợp người bị thu hồi đất phải chuyển chỗ ở thì được muanhà ở của Nhà nước hoặc được giao đất có thu tiền sử dụng đất để làm nhà ở

Như vậy luật đất đai đã thừa nhận công tác đền bù thiệt khi Nhà nước thuhồi đất là vô cùng quan trọng, nó có liên quan đến nhiều vấn đề, cần được sựquan tâm nhất trí của nhiều người Chúng ta có quyền hy vọng rằng, cùng vớithời gian và thực tế các chính sách đền bù thiệt hại sẽ ngày càng hoàn thiệnhơn, tạo động lực đẩy nhanh quá trình GPMB phục vụ các dự án phát triển đấtnước

III MỘT SỐ KINH NGHIỆM CỦA CÁC QUỐC GIA LÂN CẬN VÀCÁC CHÍNH SÁCH CỦA NGÂN HÀNG THẾ GIỚI VỀ LĨNH VỰC ĐỀN

Giải phóng mặt bằng là quy trình chung của mọi hạng mục công trình.Song đền bù và tái định cư như thế nào đối với những người bị ảnh hưởng lại

là chuyện riêng của mỗi quốc gia, mỗi dự án, phụ thuộc vào từng chính sách,từng hệ thống quan điểm và khả năng kinh tế

Trong những năm gần đây, khi xu thế hội nhập, hợp tác, hỗ trợ càng đượcđẩy mạnh, thì vấn đề này đã từng bước phá vỡ tính đóng khung khép kín, biệtlập của mỗi quốc gia, từng bước tạo sự đồng thuận chung với các tổ chức, cácquốc gia khác trong cộng đồng quốc tế.

“Theo ước tính của WB thì ở thập niên 90, mỗi năm có tới 10 triệu người

di chuyển do các chương trình phát triển cơ sở hạ tầng, trong một số ngànhmũi nhọn lên tới cả hàng trăm triệu người, thậm chí còn lớn hơn số người tịnạn do chiến tranh và thảm hoạ thiên tai (1) Những hậu quả này là rất lớn đốivới người dân di dời Những bài học từ các nước Châu A như Ân Độ,Inđônêxia đã cho các tổ chức quốc tế nhận thức được thực trạng này và đòi hỏiphải có một thái độ và giải pháp phù hợp Cũng từ đây một nhận thức đáng chú

ý của các tổ chức quốc tế là : Nếu đền bù, tái định cư không được quan tâmđúng mức, trong khi mang lại lợi ích chung cho số đông của xã hội, thì lại gâykhó khăn

(1)“(Tái định cư trong các dự án phát triển “ chính sách và thực tiễn” TS Phạm Mộng

Hoa-TS Lâm Mai Lan NXB KHXH- Hà Nội)

(hại) cho một thiểu số những cư dân trong diện di chuyển, một vấn đề có thểkhắc phục được nếu có quan điểm và giải pháp hợp lý, thoả đáng

Trải qua thực tiễn hoạt động, Trung Quốc và Thái Lan được đánh giá lànhững quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong vấn đề GPMB và tái định cư chongười dân

1 Tại Thái Lan.

Thái Lan là đất nước cho phép hình thức sở hữu cá nhân về đất đai, dovậy về nguyên tắc Nhà nước hoặc các tổ chức lấy đất để làm bất cứ việc gì đềuphải có sự thoả thuận về sử dụng đất giữa chủ dự án với chủ đang sử dụng khuđất đó (chủ sở hữu) trên cơ sở một hợp đồng

Về giá đất để làm căn cứ bồi thường thiệt hại, các bên căn cứ mức giá domột Uỷ ban Chính phủ xác định trên cơ sở thực tế giá thị trường Việc bồithường thiệt hại chủ yếu bằng tiền mặt, sau đó người bị thu hồi đem tiền này đimua đất tại khu vực khác Nếu phải di chuyển nhà ở tới nơi ở mới, Uỷ ban này

sẽ chỉ cho người dân biết mình sẽ được đến đâu, phải trả tiền một lần, đượccho thuê hay trả góp Trên cơ sở này các ngành có quy định chi tiết cho việcthực hiện trưng dụng đất của ngành mình theo những nguyên tắc đã quy địnhtrong Hiến pháp Luật về trưng dụng bất động sản mâng tên B.E 2530 năm

1987 áp dụng cho việc trưng dụng đất cho các mục đích công cộng là khá điểnhình Theo đánh giá chung của các tổ chức cho vay vốn, như WB, ADB thìngành điện lực thực hiện tốt nhất việc đền bù, tái đinh cư, với khẩu hiệu “ Đảmbảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn”, thông qua việccung cấp cơ sở hạ tầng nhiều hơn, đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng cóthu nhập cao hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển

2 Tại Trung Quốc.

Về pháp luật đất đai, Trưng quốc có nhiều nét tương đồng với pháp luậtcủa Việt Nam Tuy nhiên, nhìn tổng thể, việc chấp hành luật của người Trungquốc là rất cao Việc sử dụng đất đai tại Trung quốc thật sự tiết kiệm, Nhànước Trung quốc hoàn toàn cấm việc mua bán chuyển nhượng đất đai

Về đền bù thiệt hại Chính sách đền bù thiệt hại, GPMB của Trung Quốcthể hiện rõ trong các văn bản của họ đều đầy đủ, kịp thời điều chỉnh linh hoạttheo thực tế Việc đền bù thiệt hại, GPMB không chỉ thực hiện đối với các dự

án sử dụng đất mới để xây dựng các công trình, mà còn để cải tạo, chỉnh trangchính bộ mặt của đô thị đó Trong khi Việt Nam, quy hoạch thường chừa khudân cư ra với lý do khó GPMB, cho nên bộ mặt đô thị thiếu mỹ quan, thiếu sựhài hoà về cảnh quan, kiến trúc

Về phương thức đền bù thiệt hại, Nhà nước thông báo cho người sử dụngđất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong thời hạn là một năm Người dân có

quyền có quyền lựa chon các hình thức đền bù thiệt hại bằng tiền hoặc nhà tạikhu ở mới Tại Thủ đô Bắc kinh và Thành phố Thượng Hải, người dân thườnglựa chon đền bù thiệt hại bằng tiền và tự tìm chỗ ở phù hợp với công việc, nơilàm việc của mình.

Về giá đền bù thiệt hại theo giá thị trường và Nhà nước quy định theotừng khu vực và chất lượng nhà

Về tái định cư, các khu tái định cư và các khu nhà ở được xây dựng đồng

bộ và kịp thời, thường xuyên đáp ứng yêu cầu nhiều loại căn hộ với các nhucầu sử dụng khác nhau Các chủ sử dụng phải di chuyển đều được chính quyềnchú ý điều kiện về việc làm, đối với các đối tượng chính sách xã hội được Nhànước có chính sách hỗ trợ riêng

Quan điểm cơ bản của Trung quốc là cố gắng hạn chế mức tối đa việc dichuyển dân trong khả năng có thể, nhưng nếu phải giải toả và di chuyển thìphải có các kế hoạch để đảm bảo quyền lợi cho người dân, tạo điều kiện đểngười dân khôi phục lại hoặc cải thiện thêm mức sống ban đầu của họ

Mục tiêu chính trong chính sách này là cung cấp cơ hội phát triển chongười tái định cư với phương pháp tiếp cận cơ bản là tạo các nguồn lực sảnxuất cho những người tái định cư Các kế hoạch tái định cư chi tiết cùng cácdàn xếp phục hồi kinh tế cho từng làng, từng hộ gia đình bị ảnh hưởng đượcchuẩn bị trước khi thông qua dự án

3 Chính sách của ngân hàng thế giới về GPMB đối với các dự án cho Việt Nam vay vốn để xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng kỹ thuật.

Về cơ bản, các dự án vay vốn của ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàngphát triển Châu Á (ADB) đều có chính sách về đền bù thiệt hại, tái định cư docác dự án này đưa ra

Các chính sách này có nhiều điểm khác biệt so với luật lệ, chính sách của

việc áp dụng cho các dự án vay vốn và đặc biệt có khả năng gây ra một số vấn

đề xã hội nhất định, song mặt khác cũng có những ảnh hưởng tích cực tới việccải thiện chính sách đền bù và tái định cư cho những người bị thu hồi đất củacác dự án khác Các chính sách của (WB) được thể hiện như sau :

+ Về mục tiêu

Mục tiêu chủ yếu của Nhà nước Việt Nam chỉ dừng lại ở việc đền bù tiệthại về đất và tài sản trên đất Điều này có thể xuất phát từ thời bao cấp tậptrung, khi còn thịnh hành quan niệm về lợi ích xã hội và lợi ích công cộngđược đặt lên trên hết, và do đất đai là sở hữu toàn dân, khi cần nhà nước có thểlấy lại được ngay, còn việc đền bù thiệt hại còn tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cụ thểchứ không phải là bắt buộc (Vì một số dự án nhà nước động viên nhân dân phá

dỡ nhà cửa, trả lại một phần đất đai mà không cần đền bù), riêng việc các hộ bịảnh hưởng phải tự khắc phục các khó khăn gặp phải được coi là hết sức bìnhthường, dù cho họ có thiệt thòi ít nhiều so với trước Hầu hết mọi người đềusẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung của tập thể hay của toàn xãhội

Mục tiêu chính sách tái định cư của ADB là giảm thiểu tối đa tái định cư

và phải bảo đảm cho các hộ bị di chuyển được đền bù và hỗ trợ sao cho tươnglai kinh tế và xã hội của họ được thuận lợi tương tự như trong trường hợpkhông có dự án Xuất phát từ mục tiêu này, chính sách tái định cư của ADBphải bao hàm toàn bộ quá trình từ đền bù, giúp di chuyển và khôi phục cácđiều kiện sống, tạo thu nhập cho các hộ bị ảnh hưởng bằng mức ít nhất như khikhông có dự án

Hiện nay, với sự phát triển của kinh tế thị trường, bên cạnh lợi ích chungcủa cộng đồng thì lợi ích cá nhân ngày càng được khuyến khích và bảo vệ, như

là một trong những động lực của sự phát triển Từ mục tiêu “ Xây dựng mộtnước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh” đãchuyển dần sang mục tiêu “ Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn

minh”, lấy con người làm trọng tâm của sự phát triển Tuy nhiên do kinh tế cònnhiều khó khăn và nguồn vốn hạn chế, mục tiêu giải toả mặt bằng vẫn được đặttrên mục tiêu khôi phục cuộc sống cho người bị thu hồi đất Mặc dù Nghị định22/CP đã tăng thêm mức đền bù cũng như các chính sách hỗ trợ để ổn đinh đờisống và các hoạt động sản xuất của người bị thu hồi đất, song vẫn chưa đạtđược mục tiêu khôi phục mức sống như khi không có dự án Vì vậy các dự án

do ngân hàng thế giới, ngân hàng phát triển Châu Á cho vay phải được các

bộ chủ quản dự án thông qua như các chương trình tái định cư đặc biệt và khi

tổ chức thực hiện cũng thường gặp những khó khăn nhất định, đặc biệt trongviệc gây ra sự mất bình đẳng giữa các cá nhân và hộ gia đình trong cùng mộtđịa phương nhưng lại hưởng các chế độ chính sách đền bù khác nhau của các

dự án mới là những người bất hợp pháp và không được đền bù, còn tất cảnhững người tồn tại trước ngày lập danh sách này đều có quyền được đền bù,không phụ thuộc vào quyền sở hữu đối với đất thu hồi Trong khi đó các chínhsách của Nhà nước ta chỉ đền bù cho những người có quyền sử dụng đất hợppháp hoặc có khả năng hợp pháp hoá quyền sử dụng đất Tuy nhiên, Nghị định22/CP có quy định thêm đối với các trường hợp không được đền bù thiệt hại vềđất là: “Trong trường hợp xét thấy cần hỗ trợ thì UBND cấp tỉnh xem xétquyết định đối với từng trường hợp cụ thể”, chính nội dung này đã làm mốinối, bù đắp sự khác biệt giữa hai chính sách của Nhà nước ta và ADB

Theo chính sách của ADB thì đất đai và tài sản phải được đèn bù bằng giátrị thay thế, đảm bảo tái tạo lại được các tài sản như khi không có dự án TuyNhà nước ta đã và đang tiến gần tiến gần tới chính sách của ADB nhưng khônghoàn toàn giá trị thay thế như cách hiểu của ADB.

+ Về thời hạn đền bù và tái định cư

Theo chính sách của ADB thì việc đền bù và tái đinh cư bao giờ cũngphải hoàn thành xong trước khi tiến hành công trình xây dựng, trong khi đóViệt Nam chưa có quy định rõ ràng về thời hạn này (rất nhiều dự án vừa giảitoả mặt bằng vừa triển khai thi công, chỗ nào giải phóng mặt bằng xong thì thicông trước để chống lấn chiếm ,ví dụ như việc xây dựng mở rộng quốc lộ 1Ađoạn qua thị trấn Văn Điển, huyện Thanh Trì GPMB đến đâu thi công đếnđấy) Do vậy nhiều gia đình còn chưa kịp sửa chữa, xây dựng lại hoặc xâydựng nhà ở mới để có nơi ở ổn định trước khi giải toả

+ Về công tác định cư khôi phục cuộc sống cho người bị ảnh hưởng.Công tác tái đinh cư đòi hỏi các chủ dự án phải quan tâm nhiều hơn nữa

và giúp đỡ những người bị ảnh hưởng trong suốt quá trình tái định cư, từ việctìm nơi ở mới thích hợp cho một khối lượng lớn chủ sử dụng đất phải dichuyển, phải tổ chức các khu tái định cư, trợ giúp chi phí vận chuyển, xâydựng nhà ở mới, đào tạo nghề nghiệp, cho vay vốn phát triển sản xuất, cungcấp dịch vụ tại khu tái định cư

Nghị định 22/CP cũng có quy định các chính sách hỗ trợ để ổn định đờisống và sản xuất của các hộ phải di chuyển, song do nhiều nguyên nhân khácnhau nên nhiều chính sách đã không được áp dụng một cách có hiệu quả vàđời sống của những người bị di chuyển vẫn không được khôi phục như mụctiêu đã đề ra

+ Về kế hoạch hoá công tác tái định cư

Ngân hàng coi việc lập kế hoạch cho công tác tái định cư ở tất cả cac dự

án có tái định cư không tự nguyện là điều bắt buộc trong quá trình thẩm định

dự án Mức độ chi tiết của kế hoạch tái định cư phụ thuộc vào số lượng và mức

độ bị ảnh hưởng của dự án đến người bị thu hồi đất Các chính sách hiện hànhtại Việt Nam chưa có quy định bắt buộc về kế hoạch tái định cư

+ Về quyền được tham gia tư vấn của người bị thu hồi đất

Quy định của Ngân hàng là không những phải thông báo đầy đủ các thôngtin về dự án cũng như chính sách đền bù, tái định cư của dự án cho các hộ dân

mà còn tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thoả mãn các yêu câù chính đángcủa họ trong suốt quá trình kế hoạch hoá cũng như thực hiện công tác tái địnhcư

Luật đất đai của chúng ta quy định “ Trước khi thu hồi đất, phải thông báocho người sử dụng đất biết lý do thu hồi, thời gian, kế hoạch di chuyển vàphương án bồi thường thiệt hại” Trên thực tế, việc thực hiện đầy đủ nội dungnày là rất khó, vì đúng là việc thu hồi đất là của Nhà nước, nhưng việc dichuyển theo kế hoạch như thế nào, tái định cư ra sao hầu như không trả lờingay được

+ Về phạm vi xác định người thuộc diện “ bị ảnh hưởng”

Theo ADB, những người bị ảnh hưởng là những người bị mất toàn bộ haymất phần tài sản vật chất hay phi vật chất, kể cả đất đai và tài nguyên của giađình như : rừng, khu đánh cá Do vậy, phạm vi bị ảnh hưởng của dự án phảiquan tâm là rất rộng

Theo chính sách hiện hành tại Việt Nam, chỉ những người mất đất và cáctài sản gắn liền với đất mới thuộc đối tượng được đền bù, hỗ trợ Nghị định22/

CP mới mở rộng phạm vi những người bị ảnh là cán bộ, công nhân viên của tổchức kinh tế phải di chuyển trong thời gian ngừng sản xuất, còn các đối tượng