Đề tài luyện kỹ năng sống cho học sinh tiểu học

Kỹ năng sống, dạy kỹ năng mềm cho tiểu học, rèn luyện kỹ năng cho học sinh

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

“Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện

có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lýtưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách,phẩm chất năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc” (Luật Giáo dục - 2005) Việc giáo dục kỹ năng sống cho họcsinh là rất cần thiết phù hợp với mục tiêu giáo dục, nhằm góp phần đào tạo “conngười mới” với đầy đủ các mặt “đức, trí, thể, mỹ” để học sinh được phát triểntoàn diện đáp ứng những yêu cầu mới của xã hội

Bậc học tiểu học là bậc học nền tảng tạo cơ sở cho HS phát triển học tiếpcác bậc học tiếp theo, vì vậy bên cạnh việc trang bị cho học sinh những vốnkiến thức kỹ năng cơ bản trong học tập, lao động còn cần phải chú ý đến việcrèn kỹ năng sống cho học sinh, dạy học sinh cách “làm người”, để học sinh cóthêm vốn kinh nghiệm thích ứng với môi trường mới, yêu cầu mới

Năm học 2009 -2010 là năm học tiếp tục thực hiện phong trào thi đua “Xâydựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” Rèn kỹ năng sống cho học sinhchính là một trong năm nội dung của phong trào thi đua “Xây dựng trường họcthân thiện, học sinh tích cực”, vì vậy các trường học cần quan tâm chú trọngđến nội dung này

Rèn kỹ năng sống cho học sinh giúp cho học sinh thích ứng được với môitrường xã hội, tự giải quyết được một số vấn đề thiết thực trong cuộc sống nhưvấn đề sức khoẻ, môi trường, tệ nạn xã hội, để các em có thể tự tin, chủ độngkhông bị quá phụ thuộc vào người lớn mà vẫn có thể tự bảo vệ mình, tự đem lạilợi ích chính đáng, điều kiện thuận lợi cho bản thân mình rèn luyện, học tậpphấn đấu vươn lên

Trong thực tế hiện nay việc rèn kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường

đã được chú ý đến, song nhiều trường nhất là các trường tiểu học còn lúng túngtrong việc tổ chức, thực hiện các chương trình hoạt động rèn kỹ năng sống chohọc sinh

Với ý nghĩa và tầm quan trọng của việc rèn kỹ năng sống cho học sinh, tôi

đã chọn nghiên cứu đề tài: “Rèn kỹ năng sống cho học sinh tiểu học”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

Quá trình nghiên cứu đề nhằm tìm hiểu tình hình thực tế thực hiện phong trào

thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”, đặc biệt tìm hiểuthực tế rèn kỹ năng sống cho học sinh trong trường Tiểu học Đề xuất biện phápnâng cao hiệu quả rèn kỹ năng sống cho học sinh, góp phần thực hiện tốt phongtrào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”, góp phầnnâng cao chất luợng giáo dục toàn diện

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

1 Nghiên cứu lý luận:

- Tìm đọc tài liệu về tâm sinh lý trẻ lứa tuổi tiểu học

- Tìm đọc tài liệu có liên quan đến việc rèn kỹ năng sống cho học sinh

PHẦN NỘI DUNG

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TẾ:

1 Đặc điểm tâm sinh lý trẻ:

- Đặc điểm về thể chất của trẻ: Cơ thể trẻ em là nền tảng vật chất của trí tuệ vàtâm hồn Nền tảng có vững thì trí tuệ và tình cảm mới có khả năng phát triểntốt “Thân thể khoẻ mạnh thì chứa đựng một tinh thần sáng suốt”, ngược lại

“tinh thần sáng suốt thì cơ thể có điều kiện phát triển” Trong cuộc sống thực tếcho thấy những trẻ có thể lực yếu thường hay ỷ lại, phụ thuộc nhiều vào nhữngngười thân trong gia đình những việc làm tự phục vụ mà lẽ ra chính trẻ phải tựlàm tự lập dần: rửa chân tay, mặc quần áo,

- Một yếu tố nữa ảnh hưởng đến việc tự lập của HS là hệ thần kinh của trẻ Hệthần kinh của trẻ tiểu học đang trong thời kì phát triển mạnh Bộ óc của các emphát triển về khối lượng, trọng lượng và cấu tạo Đến 9, 10 tuổi hệ thần kinhcủa trẻ căn bản được hoàn thiện và chất lượng của nó sẽ được giữ lại trong suốtcuộc đời Khả năng kìm hãm(khả năng ức chế) của hệ thần kinh còn yếu Trongkhi đó bộ óc và hệ thần kinh của các em đang phát triển đi dần đến hoàn thiệnnên các em dễ bị kích thích Thầy cô giáo và cha mẹ, người thân của các em cầnchú ý đến đặc điểm này để giúp trẻ hình thành tính tự chủ, lòng kiên trì, sự kìmhãm của bản thân trước những kích thích của hoàn cảnh xung quanh, biết giữgìn trật tự nơi công cộng và trong lớp học Mặt khác không được mắng, doạdẫm, nạt nộ các em vì làm như thế không những bị tổn thương đến tình cảm màcòn gây tác hại đến sự phát triển thần kinh và bộ óc của các em

- Khi trẻ bắt đầu gia nhập cuộc sống nhà trường - đi học tiểu học, các em đượchọc thêm những điều chưa hề có trong 6 năm đầu đời; khi gia nhập cuộc sốngnhà trường các em phải tiến hành hoạt động học – hoạt động nghiêm chỉnh có

kỉ cương, nề nếp với những yêu cầu nghiêm ngặt Chuyển từ hoạt động chủ đạo

là vui chơi sang hoạt động chủ đạo là học tập; chắc chắn trẻ không tránh khỏi

sự bỡ ngỡ vì thế phải chuẩn bị cho các em tâm lí chuẩn bị sẵn sàng đi học.Việcrèn kĩ năng sống cho HS tiểu học cũng được bắt đầu ngay từ những buổi đầucác em đến trường Nếu không chuẩn bị chu đáo về mặt tâm lí cho trẻ trước khi

đi học sẽ dẫn đến những tình huống như: đòi theo bố mẹ về nhà, không dám nóichuyện với bạn bè, không dám chào hỏi thầy cô, không dám xin phép cô khi ravào lớp, không ít những tình huống dở cười dở mếu vì trẻ lớp 1 không dámxin đi vệ sinh rồi bậy ra quần ngay tại trong lớp, hoặc có trẻ xin ra ngoài đi vệsinh nhưng lại tranh thủ đi chơi để GV phải đi tìm,

- Đặc điểm quá trình nhận thức của trẻ bao gồm quá trình tri giác, chú ý,trí nhớ,tưởng tượng, tư duy Đặc điểm nhân cách của trẻ tiểu học gồm có: tính cách,nhu cầu nhận thức, tình cảm, sự phát triển của năng khiếu Sự nhận thức của trẻảnh hưởng rất lớn đến phát triển nhân cách, ảnh hưởng đến việc hình thành vàrèn luyện kĩ năng sống của trẻ Sự nhận thức đúng đắn sẽ giúp trẻ có được kiếnthức vận dụng trong cuộc sống sinh hoạt, giao tiếp, ứng xử phù hợp với yêu cầuchuẩn mực xã hội Một đặc điểm quan trọng trong lứa tuổi tiểu học là tính haybắt chước HS tiểu học thích bắt chước hành vi, cử chỉ, lời nói, của các nhânvật trong phim, của các thầy cô giáo, của những người thân trong gia đình tínhbắt chước là con dao “hai lưỡi”, vì trẻ em bắt chước cái tốt cũng nhiều, cái xấucũng lắm Chính vì vậy những tính cách hành vi của những người xung quanh

là môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến tính cách, hành vi, ứng xử của trẻ

Các dạng hoạt động của trẻ emđược thực hiện trong các quan hệ:

Trẻ em – Gia đình

Trẻ em - Đồ vật

Trẻ em – Nhà trường

Trẻ em – Xã hội

Trong các mối quan hệ, quan hệ thầy trò là mối quan hệ đặc biệt của mối quan

hệ người – người Ở tiểu học, do uy tín của người thầy giáo các quan điểm,niềm tin, toàn bộ những hành vi cử chỉ chủa người thầy thường là những mẫumực cho hành vi của học sinh nói chung Nó ảnh hưởng sâu sắc đến thái độ vàcách ứng xử của các em trong quan hệ với người khác và với xã hội Các emthường tin tưởng tuyệt đối ở nơi thày cô giáo nên chúng thường bắt chướcnhững cử chỉ tác phong của thầy cô giáo mình ở trường các em còn được tiếpxúc với bạn bè, với tập thể nhóm bạn, tổ, lớp; những hoạt động tập thể cũng ảnhhưởng không ít đến việc hình thành, phát triển nhân cách, rèn luyện kĩ năngsống cho trẻ

* Đặc điểm sinh lý trẻ:

Trong quá trình giáo dục học sinh, rèn kĩ năng sống cho học sinh, người giáoviên không những cần am hiểu về tâm lý trẻ em mà còn phải có kiến thức vềsinh lý trẻ em

Các nhà khoa học đã nghiên cứu và phân loại hoạt động thần kinh ở trẻ em làm

4 loại:

• Loại hình thần kinh mạnh, cân bằng, hưng phấn tối ưu, nhanh: đặc điểm củaloại hình thần kinh này là các phản xạ có điều kiện được hình thành bềnvững; ngôn ngữ trẻ phát triển rất tốt với khối lượng từ lớn

• Loại hình thần kinh mạnh, không cần bằng, hưng phấn tăng, kém kiềm chế:Đặc điểm của trẻ em thuộc nhóm này là quá trình hưng phấn mạnh, ức chếyếu Các em rất dễ bị xúc động Cũng do hưng phấn mạnh nên chúng nóngnảy hay cáu gắt Trẻ em thuộc nhóm này thường hay nói nhanh và hét trongkhi nói

• Loại hình thần kinh mạnh, cân bằng, chậm: Đặc điểm trẻ em thuộc nhómnày là chậm chạp Chúng nhanh biết nói nhưng thường hay nói chậm Đây lànhững đứa trẻ tích cực và kiên trì khi thực hiện bất kì một nhiệm vụ khókhăn nào.

• Loại hình thần kinh yếu với quá trình hưng phấn giảm: Quá trình hình thànhphản xạ có điều kiện ở trẻ em thuộc nhóm này rất khó khăn Trẻ chóng bịmệt mỏi, không chịu được tác động của các kích thích mạnh và kéo dài.Việc xác định loại hình thần kinh có tầm quan trong đặc biệt đối với giáo dục,việc tạo ra môi trường giáo dục cho học sinh sẽ giúp cho việc cải tạo, làm xuáthiện những tính chất mới trong hoạt động thần kinh

Trên cơ sở những hiểu biết về tâm sinh lý trẻ, người giáo viên có thể phân loạinhóm học sinh và tìm các biện pháp phù hợp với các đối tượng học sinh để giáodục rèn luyện, rèn kỹ năng sống cho học sinh

2 Cơ sở thực tế:

- Môi trường ảnh hưởng đến kỹ năng sống của trẻ: Thời gian trong 6 năm đầuđời và giai đoạn học tiểu học của trẻ, các em sống trong gia đình, nhà trẻ và lớpmẫu giáo, trường tiểu học, các em bước đầu tích luỹ được một số ít những kinhnghiệm, kĩ năng, tri thức, kinh nghiệm, các thói quen đạo đức để các em dùngtrong cuộc sống hàng ngày bằng cách học lỏm, học mót, học tại chỗ, học trựctiếp nhờ phương pháp kèm cặp, truyền tay, thầy cô hướng dẫn,

- Trong giai đoạn hiện nay, Việt Nam đang hội nhập với các nước trên thế giớitừng bước phát triển vươn lên, những mặt tốt của xã hội được phát triển mạnhsong những vấn đề mặt trái của xã hội cũng xuất hiện nhiều ảnh hưởng đến sựtồn tại, phát triển của mỗi tập thể, cá nhân trong đó có một bộ phận là trẻ em.Theo guồng quay của xã hội, một số gia đình bố mẹ chỉ quan tâm, mải lo đến

việc làm kinh tế mà quên mất gia đình là chiếc nôi của trẻ, quên đi việc cần tạomột môi trường gia đình đầm ấm, người lớn gương mẫu, quan tâm dạy dỗ trẻ;Không những thế còn có những gia đình cha mẹ nghiện ngập, cờ bạc, rượuchè, ảnh hưởng vô cùng lớn tới tâm hồn trẻ, tới sự phát triển nhân cách của trẻ.Một số gia đình hoàn toàn phó mặc việc dạy dỗ trẻ cho nhà trường Cũng cónhững gia đình có điều kiện kinh tế, quá chiều chuộng con dẫn đến trẻ thiếu sựsáng tạo, luôn ỷ lại, phụ thuộc vào người lớn; mỗi khi gặp các tình huống trongthực tế lúng túng không biết xử lý thế nào, hạn chế trong việc tự bảo vệ bảnthân mình; hoặc có trẻ được chiều chỉ làm theo ý của mình chứ không làm theo

ý người khác Bên cạnh việc học các môn văn hoá nếu trẻ được chú ý giáo dụcđạo đức, được rèn kỹ năng sống biết phân biệt cái tốt, cái xấu, biết từ chối cám

dỗ, biết ứng xử, biết tự quyết định đúng trong một số tình huống thì chính trẻ sẽ

là người tác động tốt đến gia đình, xã hội

- Trong các nhà trường ít nhiều vẫn còn có hiện tượng học sinh cãi nhau, chửinhau, đánh nhau, chưa lễ phép, gây mất đoàn kết trong tập thể lớp, trốn học đichơi,

- Trong thực tế hiện nay việc nhận thức tầm quan trọng, cần thiết rèn kỹ năngsống cho học sinh ở một số giáo viên còn hạn chế Qua dùng phiếu thăm dò,khảo sát thực tế cho thấy một số giáo viên lúng túng cả về nội dung, biện pháprèn kỹ năng sống cho học sinh Nhận thức của nhiều giáo viên còn mơ hồ, chưa

rõ, chưa đầy đủ rèn kỹ năng sống cho học sinh là rèn những kỹ năng gì; vì nhậnthức chưa đủ, chưa rõ nên không thể tìm ra được biện pháp, hình thức tổ chứchữu hiệu để rèn kỹ năng sống cho học sinh Các nhà trường đã có tổ chức một

số hoạt động nhằm rèn kỹ năng sống cho học sinh nhưng còn chung chung,chưa đi sâu, chưa thể hiện thường xuyên rõ nét.

Tự giác khôngcần nhắc nhở

Chưa tự giác,

bố mẹ phảinhắc nhở nhiều

TSHS Ứng xử tình huống trong chơi trò chơi tập thể

Biết cách ứng xử hài hoà khá phù

II NỘI DUNG CHÍNH

1.Một số quan niệm về kỹ năng sống:

- Kỹ năng sống là những kỹ năng tâm lý xã hội cơ bản giúp cho cá nhân tồn tại

và thích ứng trong cuộc sống, giúp cho mỗi người vững vàng trước cuộc sống

có nhiều thách thức nhưng cũng nhiều cơ hội trong thực tại Kỹ năng sống đơngiản là tất cả những điều cần thiết chúng ta phải biết để có được khả năng thíchứng với những thay đổi diễn ra hàng ngày trong cuộc sống

- “Năng lực tâm lý xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với nhữngyêu cầu thách thức của cuộc sống Đó cũng là khả năng của một cá nhân để duytrì một trạng thái khoẻ mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua những hành vi phùhợp và tích cực khi tương tác với người khác, với nền văn hoá và môi trườngxung quanh Năng lực tâm lý xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huysức khoẻ theo nghĩa rộng về thể chất, tinh thần và xã hội Kỹ năng sống là khảnăng thể hiện thực thi năng lực tâm lý xã hội này”(WHO-1993)

- “Giáo dục dựa trên kỹ năng sống cơ bản là sự thay đổi hành vi hay một sựphát triển hành vi nhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái độ, hành vi Ngắngọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm gì) và thái độ (ta đangnghĩ gì, cảm xúc như thế nào, tin tưởng vào giá trị nào) thành hành động (làm

+ Mối quan hệ của các em với công việc(học tập, hoạt động của lớp, củatrường, công việc giúp đỡ gia đình, hoạt động xã hội, )

+ Mối quan hệ của các em với thiên nhiên (môi trường, động vật, thựcvật, )

+ Mối quan hệ của các em với tài sản riêng, tài sản chung(tài sản riêng: đồdùng học tập, sách vở, quần áo, ; tài sản chung: bàn ghế, đồ vật trong lớp,trong trường, các di sản văn hoá, di tích lịch sử, )

+ Mối quan hệ của các em với xã hội (quê hương, Tổ quốc, Bác Hồ, bộ đội,thương binh, gia đình liệt sĩ, )

2.Những kĩ năng sống cần rèn cho học sinh tiểu học:

a.Có thể phân loại kỹ năng sống rèn cho học sinh tiểu học theo nội dung hoạt động:

+ Kỹ năng học tập: kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá năng lực của bản thân, xácđịnh được điểm mạnh, điểm yếu của bản thân, kỹ năng phân tích, kỹ năng tổnghợp, kỹ năng xây dựng kế hoạch, kỹ năng hệ thống hoá, kỹ năng trình bày mộtvấn đề

+ Kĩ năng lao động, lao động tự phục vụ: kỹ năng thao tác những hoạt động tựphục vụ như: tự lấy nước uống, tự xúc cơm ăn, tự mặc quần áo, tự đi giầy, tất(lớp 1, 2); tắm gội (lớp 3, 4, 5), , kỹ năng sử dụng có hiệu quả một số dụng cụchăm sóc cây xanh, chăm sóc vật nuôi trong gia đình, lao động vệ sinh trườnglớp,

+ Kĩ năng vệ sinh, giữ gìn sức khoẻ: trẻ tự thực hiện được một số hoạt độngnhư: chải đầu, đánh răng rửa mặt, tắm giặt, , chơi trò chơi lành mạnh, ăn uốngsạch sẽ hợp vệ sinh, thực hiện giờ giấc vui chơi, học tập lao động vừa sức hợp

lý tránh được sự căng thẳng,

+ Kĩ năng về hành vi, ứng xử: kỹ năng giao tiếp ( nói lời cảm ơn, xin lỗi phùhợp tình huống, biết cách chào thầy cô giáo, cách xưng hô nói năng đúng mựcvới những người lớn tuổi, ), kỹ năng từ chối, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng

hợp tác, kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng vận động, kỹ năng kiềm chế sựtức giận, kỹ năng biểu lộ cảm xúc,

b.Trong lĩnh vực tâm lý có thể phân loại kỹ năng sống cần rèn cho học sinh tiểu học như sau:

+ Nhóm kỹ năng nhận thức: Kỹ năng nhận thức bản thân, tự xác định đượcđiểm mạnh, điểm yêú của bản thân, kỹ năng đặt ra mục tiêu, kỹ năng xây dựng

kế hoạch, thời gian biểu, kỹ năng khắc phục khó khăn để đạt mục tiêu, kỹ năngphân tích tổng hợp, tư duy sáng tạo

+ Nhóm kỹ năng xã hội: Kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ, kỹ năng giao tiépkhông lời, kỹ năng thuyết trình trước tập thể, kỹ năng từ chối, kỹ năng hợp tác,

kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng biểu lộ, diến đạt cảm xúc, kỹ năng raquyết định, kỹ năng vận động và gây ảnh hưởng

+ Nhóm kỹ năng quản lý bản thân: Kỹ năng làm chủ cảm xúc, vượt qua lo lắng,

sợ hãi, khắc phục sự tức giận, kỹ năng thực hiện tốt thời gian biểu, kỹ năng bảo

vệ sức khoẻ

2.Một số hình thức và biện pháp rèn kỹ năng sống cho học sinh:

1 Thường xuyên tổ chức cho học sinh chơi các trò chơi tập thể lành mạnh,

chơi các trò chơi dân gian, tổ chức các hoạt động văn nghệ thể thao, qua cáchoạt động rèn cho học sinh kĩ năng ứng xử với bạn bè, xây dựng tinh thần đoànkết tốt, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng hợp tác, kỹ năng quyết định, biết kiềm chếbản thân trong khi xử lí các tình huống với bạn bè

2 Rèn kỹ năng sống cho học sinh lồng ghép trong nội dung các tiết học phù

hợp.VD: Môn đạo đức: giáo viên giáo dục, rèn cho học sinh kỹ năng giao tiếpứng xử: kính trọng, lễ phép với người lớn tuổi, đoàn kết hoà nhã với bạn bè, tôntrọng không tự ý mở xem đồ đạc của người khác, giữ gìn vệ sinh môi trường,nói lời cảm ơn, xin lỗi phù hợp, quan tâm giúp đỡ những người xung quanh, kỹnăng nhận lời, kỹ năng từ chối, kỹ năng quyết định, kỹ năng kiềm chế xúc cảm,

kỹ năng vận động, kỹ năng xử lý một số tình huống cụ thể, ; trong các tiết tựnhiên và xã hội, khoa học, học sinh được rèn kỹ năng sử dụng có hiệu quả đồdùng dụng cụ chăm sóc cây trồng, vật nuôi, kỹ năng giữ gìn vệ sinh các nhân,