Lý thuyết rủi ro trong đầu tư chứng khoán

Rủi ro trong đầu tư chứng khoán

Phần I

Lý thuyết rủi ro trong đầu tư chứng khoán

1.Khái niệm về đầu tư

Đầu tư là sự trao đổi một số tiền hện tại trong một thời gian đểthu về một khoản lớn hơn trong tương lai mà khoản tiền đó có thể

bù đắp cho nhà đầu tư về:

-Thời gian mà số tiền được đem trao đổi

-Tỉ lệ lạm phát dự tính

-Rủi ro thanh khoản

2.Rủi ro trong đầu tư chứng khoán

2.1.Khái niệm

Rủi ro được định nghĩa là khả năng (hay xác suất) xảy ra những kết quả đầu tư ngoài dự kiến, hay cụ thể hơn là khả năng

làm cho mức sinh lời thực tế nhận được trong tương lai sai khác với mức sinh lời dự kiến ban đầu.

Các sự kiện vô hình là các sự kiện nảy sinh do yếu tố tâm lý của thị trường

- Rủi ro lãi suất

Nguyên nhân cốt lõi của rủi ro lãi suất là sự lên xuống của lãi

suất chuẩn (có thể là lãi suất trái phiếu của cính phủ), khi đó sẽ có

sự thay đổi trong mức sinh lời kỳ vọng của các loại chứng khoán khác.

- Rủi ro kinh doanh

Rủi ro kinh doanh là sự biến động giá chứng khoán do những

thay đổi trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Nó chính là

sự bất ổn về thu nhập mà nguyên nhân cơ bản xuất phát từ lĩnh vực ngành mà công ty đó trực thuộc

Rủi ro kinh doanh thường được tính bằng mức độ biến động của thu nhập phát sinh từ hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty

Độ lệnh chuẩn của thu nhập hoạt động

Rủi ro kinh doanh = ───────────────────────── Thu nhập hoạt động bình quân

- Rủi ro tài chính

Rủi ro tài chính là sự biến động về lợi nhuận của các cổ đông khi công ty vay nợ Nó liên quan đến việc sử dụng đòn bẩy tài chính

Để xác định rủi ro tài chính của một công ty, người ta thường

sử dụng hai loại hệ số:

-Các hệ số của bảng cân đối kế toán: Cơ cấu vốn (Nợ/vốn

cổ phần)

-Nhóm các hệ số về dòng tiền: Khả năng thanh toán ( ngắn hạn và dài hạn)

- Rủi ro tỷ giá

Liên quan đến sự thay đổi tỷ giá

Ví dụ : Nếu trái phiếu được thanh toán bằng đồngViệt Nam,

mà đồng Việt Nam lại giảm giá so với đồng USD thì nhà đầu tư sẽ nhận được ít USD hơn

- Rủi ro thanh khoản

Liên quan đến các điều kiện giao dịch.

2.3 Đánh giá rủi ro:

- Độ lệch chuẩn: _

σ = √ ∑(Ri – E(R))2Pi

Thực tiễn trên thị trường Việt Nam

1.Rủi ro từ “tâm lý bầy đàn”

Các trào lưu mua, bán chứng khoán theo tâm lý đám đông làm phá vỡ các quy luật vận động bình thường của thị trường

Đặc biệt, diễn biến của thị trường chứng khoán Việt Nam (TTCK VN) trở nên vô cùng phức tạp khi mức dao động của chỉ số VN-Index ở những phiên giao dịch kế tiếp nhau khá cao, trong khi giá trị giao dịch giảm dần Điều này trở thành yếu tố kích thích

nhiều nhà đầu tư (NĐT) trong nước đầu tư ngắn hạn, đặc biệt là khi diễn biến tăng, giảm giá cổ phiếu phụ thuộc nhiều vào động thái đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài

Thông thường khi đầu tư theo “bầy đàn”, nhà đầu tư trong nước hiểu rất ít về cổ phiếu đang nắm giữ, nên khi có những thông tin bất thường, họ thường phản ứng ngay bằng cách bán ra

Trường hợp cổ phiếu BMC trong những phiên gần đây là một ví dụ

điển hình Ngay khi thông tin Tỉnh ủy Bình Định bán ra 100.000 cổ phiếu và Chủ tịch HĐQT BMC bán ra 6.000 cổ phiếu, thì khối lượngbán theo trong những phiên kế tiếp rất lớn, khiến cổ phiếu này rớt giá Trong khi đó, ước tính kết quả kinh doanh quý II của BMC rất tốt và cổ đông sẽ được thực hiện quyền mua theo tỷ lệ 1:1 trong năm nay.

2.Rủi ro do tính thanh khoản thấp

Tính thanh khoản thấp của chứng khoán mà nhà đầu tư đang

sở hữu có thể do chứng khoán đó khó và thậm chí không thể bán được, hoặc không được phép bán hay chuyển nhượng nhằm thu hồi vốn đầu tư Đối với chứng khoán, tính thanh khoản của nó thấp

do một số nguyên nhân sau:

- Tình trạng tài chính và triển vọng thị trường của công ty, tổ chức phát hành chứng khoán không tốt

Thật không may cho nhà đầu tư chứng khoán, khi vì một lý donào đó, chứng khoán đã mua là của một công ty có tình trạng tài chính thiếu lành mạnh và triển vọng cung cấp các yếu tố đầu vào, cũng như khả năng tiêu thụ sản phẩm thiếu hiệu quả vững chắc

Thậm chí, chỉ cần một sự thay đổi nhân sự cấp cao trong công ty cũng có thể khiến giá chứng khoán đó sụt giảm Và rủi ro đối với nhà đầu tư sẽ là tối đa khi công ty phát hành chứng khoán bịphá sản và biến mất trên thương trường sau những “pha” “tự đánh bóng” khá chuyên nghiệp, giật gân nhằm thu hút, dẫn dụ những nhàđầu tư Trên thị trường chứng khoán hiện nay, vẫn đang tiếp tục diễn ra tình trạng công khai và nô nức đấu giá mua cổ phiếu của cả những công ty trên thực tế đã bị phá sản vì trình trạng tài chính âm,không thể trả nợ, hoặc của những công ty, quỹ đầu tư thậm chí mới

có quyết định thành lập, chưa hề triển khai hoạt động trên thực tế…

- Lựa chọn không đúng cơ cấu chứng khoán đầu tư

Nhà đầu tư chứng khoán cũng có thể chịu rủi ro do “bỏ hết trứng vào một giỏ” Thậm chí, việc sở hữu thuần túy các cổ phiếu

ưu đãi mà không được chuyển nhượng trong thời hạn nhất định (thường từ 3-5 năm) cũng có thể khiến nhà đầu tư gặp rủi ro, nhất

là khi cần tiền để trả lãi vay ngân hàng hoặc muốn rút vốn về để đầu tư vào chỗ khác

- Sự cạnh tranh khốc liệt và biến động khôn lường của thị trường

Ngay cả những chứng khoán tốt nhất cũng có thể không giữ vững được vị thế lâu dài trước sự biến động của thị trường Điều này cũng đồng nghĩa với việc các nhà đầu tư chứng khoán này có thể phải hứng chịu cả hai thiệt hại dạng “khấu hao hữu hình” và

“khấu hao vô hình” giá trị và tính thanh khoản của các chứng khoánđang nắm giữ

3.Rủi ro từ thông tin

Thật hiếm có hoạt động kinh doanh nào mà sự thành bại của nhà đầu tư lại đòi hỏi và gắn liền với yêu cầu về tính đa dạng, tính

hệ thống, toàn diện, cập nhật và chính xác của các thông tin có liên quan trực tiếp và gián tiếp như đầu tư chứng khoán

Nói cách khác, rủi ro trong kinh doanh chứng khoán có nguồn gốc rất sâu đậm từ số lượng và chất lượng thông tin mà nhà đầu tưcần để làm cơ sở đưa ra các quyết định đầu tư Rủi ro luôn rình rập

ở mọi nơi và nhà đầu tư sẽ phải trả giá sớm hay muộn, đắt hay rẻ, khi không nắm được các thông tin chính xác nhất, đầy đủ và kịp

thời nhất liên quan đến môi trường đầu tư, chất lượng chứng khoán

có thể phải chịu nhiều rủi ro liên quan đến các quy định, quy trình nghiệp vụ và chất lượng dịch vụ của các tổ chức trung gian Điển hình là các rủi ro liên quan đến việc tổ chức khớp lệnh và phân lô giao dịch cổ phiếu trên thị trường chứng khoán có tổ chức

- Việc khớp lệnh định kỳ gây rủi ro cho nhà đầu tư vì họ khôngthể hủy ngang lệnh đã đặt trước khi kết thúc phiên khớp lệnh, bất chấp những biến động mới bất lợi trên thị trường, nếu họ không muốn chịu phạt về sự thay đổi quyết định này Khớp lệnh định kỳ cóthể gây rủi ro cho nhà đầu tư vì dễ gây tình trạng cung - cầu ảo trênthị trường và cả tình trạng nghẽn mạch, quá tải hoặc phân biệt đối

xử theo kiểu bỏ rơi nhà đầu tư nhỏ ở các sàn giao dịch

Tuy vậy, việc khớp lệnh định kỳ này cũng có thể tạo cơ hội đểnhà đầu tư giảm bớt thiệt hại khi hủy lệnh đã đặt sau khi khớp lệnh đối với các chứng khoán còn dư chưa xử lý hết trong phiên giao dịch gần nhất mà họ tham dự

- Trong khi đó, việc khớp lệnh liên tục, mặc dù cho phép các nhà đầu tư đặt lệnh thận trọng, chính xác hơn, được giải quyết nhu

cầu mua - bán nhiều hơn, nhanh chóng, bình đẳng hơn và giảm thiểu tình trạng cung - cầu ảo trên thị trường chứng khoán, song có thể gây rủi ro cho nhà đầu tư ở chỗ: khớp lệnh liên tục là giao dịch trên cơ sở khớp liên tục các lệnh mua- bán chứng khoán ngay khi lệnh được nhập vào hệ thống giao dịch, không phải chờ đến thời điểm định kỳ như kiểu khớp lệnh định kỳ

Trong nguyên tắc xử lý khớp lệnh liên tục này thì quyền ưu tiên luôn dành cho các lệnh mua có mức giá cao hơn và các lệnh bán có mức giá thấp hơn Trường hợp các lệnh mua và bán có đồng mức giá thì quyền ưu tiên sẽ dành cho lệnh nhập vào hệ thống giao dịch trước

Đến đây, rủi ro cho nhà đầu tư có thể xuất hiện theo hai cách: hoặc rủi ro vì lệnh mua - bán của họ bị nhập vào hệ thống chậm hơn so với các nhà đầu tư khác có lệnh tương tự nên không thực hiện được sớm hoặc hết các lệnh đã đặt; hoặc rủi ro vì họ buộc phải mua - bán bằng hết các chứng khoán đã đặt lệnh theo mức giáthị trường thời điểm hiện hành cao (khi mua vào) hoặc thấp hơn (khi bán ra) so với mức lệnh đã đặt Sở dĩ có sự rủi ro này là vì

trong quy trình khớp lệnh liên tục sử dụng loại “lệnh thị trường” – gọi tắt là MP Lệnh này có nghĩa là lệnh mua tại mức giá thấp nhất (sàn) hoặc lệnh bán tại mức giá cao nhất (trần) trên thị trường Nếu sau khi so khớp lệnh theo nguyên tắc trên mà khối lượng đặt lệnh của lệnh MP vẫn chưa thực hiện hết, thì MP sẽ được xem là lệnh bán tại mức giá thấp hơn tiếp theo hiện hành trên thị trường Do thực hiện nguyên tắc ưu tiên khi khớp lệnh là: bán ở mức giá thấp, mua ở mức giá cao, nên thiệt hại cho nhà đầu tư đặt lệnh bán sẽ càng lớn nếu giá bán được ngày một giảm trong quá trình khớp lệnh này vì lệnh mua sẽ khớp số lượng bán với bất kỳ giá nào cho đến khi đủ số lượng Khi đó, nhà đầu tư dễ bị lâm vào tình trạng mua vào ở giá trần và bán ra ở giá sàn.

5.Rủi ro từ các chấn động thị trường

Các nhà đầu tư chứng khoán, nhất là các nhà đầu tư nhỏ, có thể phải gánh chịu nhiều rủi ro liên quan đến các chấn động thị trường trong nước hoặc nước ngoài như cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ châu Á hồi năm 1997 là một ví dụ điển hình

Nhưng quan trọng hơn, đối với một thị trường mới nổi như Việt Nam, các nhà đầu tư còn chịu các rủi ro liên quan đến các chính sách của Chính phủ TTCK VN còn đang trong giai đoạn đầu phát triển, mức độ thị trường hóa chưa đủ và luôn chịu ảnh hưởng bởi chính sách của chính phủ Có thể nói TTCK VN còn đang ở dạng "thị trường chính sách", ví dụ như: chính sách hai giá trong phát hành cổ phiếu (giảm giá từ 20-40% cho các nhà đầu tư chiến lược hoặc cán bộ, công nhân viên của công ty cổ phần hóa lần đầu); những thay đổi trong chính sách tỷ giá, lạm phát, tỷ lệ nắm giữ cổ phần trong công ty cổ phần của các nhà đầu tư chiến lược, các nhà đầu tư nước ngoài; chính sách xuất nhập khẩu, độc quyền hoặc các quan hệ quốc tế song phương, đa phương

Ngoài ra, còn có rủi ro từ đầu cơ của vốn nước ngoài Đây là

vấn đề VN cần hết sức cảnh giác Mục tiêu cuối cùng của chủ đầu

tư nước ngoài là thực hiện thu lãi từ đầu tư theo dự kiến, khi biện pháp quản lý giám sát, cơ chế quản lý ngoại hối, chế độ TTCK của nước chủ nhà xuất hiện lỗ hổng, nhà đầu tư nước ngoài sẽ lợi dụngnhững lỗ hổng này tiến hành các hoạt động mang tính đầu cơ Hiệntượng mở tài khoản phi tên thực này làm gia tăng mức độ khó khăn

cho các cơ cấu quản lý, giám sát của VN Một khi thị trường tụt dốc,những khoản tiền nóng của chủ đầu tư nước ngoài chắc chắn sẽ nhanh chóng được rút ra hết.

6.Sự thiếu hiểu biết của các nhà đầu tư

Cuối cùng, rủi ro lớn nhất và cũng là nguồn cội của mọi rủi ro trong đầu tư chứng khoán chính là rủi ro từ sự sai lầm do thiếu hiểubiết, thiếu kỹ năng tổng hợp, phân tích và phản ứng thị trường nhạybén, chính xác của bản thân nhà đầu tư

- Không hiểu biết bằng thua lỗ

Thực tế đã chứng minh, một trong những nguyên nhân đặc biệt quan trọng khiến NĐT thua lỗ trên TTCK chính là sự thiếu hụt kiến thức về lĩnh vực này Không phải ngẫu nhiên mà các nhà kinh

tế xem TTCK là "thị trường cao cấp nhất trong các thị trường", ở các nước phát triển, TTCK chính là "hàn thử biểu" đo lường "sức khỏe" của nền kinh tế Đó là nơi đầu tư, kinh doanh đòi hỏi sự hiểu biết, tính toán của các NĐT chứ hoàn toàn không có chỗ cho những

ai nghĩ rằng đầu tư chứng khoán cũng giống như "đánh bạc" NĐT

không có kiến thức, không biết cách sàng lọc thông tin, không nắm

rõ quy luật thị trường thì "khó có thể kiếm được tiền" ở thị trường này

- Đầu cơ cũng không phải là "đánh bạc"

TTCK VN hiện nay có rất nhiều đối tượng đầu tư Vì vậy, trong một chừng mực nào đó, không loại trừ một số người đi gần đến dạng đánh bạc Tuy nhiên, 2 đối tượng chính trên TTCK là NĐT và nhà đầu cơ đều không thể liệt vào dạng này Các NĐT thường mua cổ phần của các công ty và được lên sàn khi công ty niêm yết Họ có chủ trương rõ ràng nên không bị dao động, hốt hoảng trong việc chứng khoán tăng giảm đột biến vì mục tiêu của

họ là dài hạn Những điều chỉnh ngắn hạn không ảnh hưởng đến tâm lý và quyết định của họ Thực tế cho thấy, những NĐT tại VN

đã đầu tư trên 1 năm hầu như không có ai thua lỗ

Với các nhà đầu cơ, những người thường bị hiểu lầm là "đánhbạc" nhưng trên thực tế, họ là những người đầu tư ngắn hạn và TTCK không thể thiếu họ Tuy nhiên, một nhà đầu cơ chuyên

nghiệp phải là người thực sự giỏi, thực sự nhạy bén, hiểu biết thị

trường và khả năng trường vốn tốt Họ có thể đã thành công ở các lĩnh vực khác và "nhảy" vào lĩnh vực này với khả năng phân tích kinh tế, phân tích thị trường cũng như những hiểu biết rất rõ về tình hình hoạt động của các doanh nghiệp Vì vậy, họ "đánh nhanh, rút gọn" bằng năng lực và sự hiểu biết của mình chứ không phải là đầu

tư theo kiểu may rủi hay đánh bạc Những nhà đầu cơ không hiểu biết nhưng bị cám dỗ bởi sự tăng trưởng nóng cứ "nhào vô, rút ra" chính là những người bị thua thiệt

Hiện vẫn đang còn không ít người tham gia TTCK theo kiểu

"đánh bạc" dù đợt điều chỉnh của TTCK trong thời gian qua đã thanh lọc một lượng không nhỏ Các chuyên gia chứng khoán

khuyến cáo những ai đang chuẩn bị tham gia thị trường với tâm lý như vậy cần cân nhắc Trong một vài thời điểm nhất định nào đó, may mắn gặp được vài cơ hội nào đó, những người đang chơi kiểu

"đánh bạc" có thể lãi nhưng trong dài hạn, cách đầu tư này chắc chắn khiến họ thua lỗ Thực sự TTCK là một thị trường tài chính cao cấp đòi hỏi những người có kiến thức chuyên môn và gặp may mới có thể thành công và tham gia lâu dài được nhưng thử hỏi với TTCK Việt Nam hiện nay, liệu không có đa phần là các nhà đầu tư nhỏ lẻ

Phần III

Hạn chế rủi ro trong đầu tư chứng khoán

1 Đa dạng hoá rủi ro

“Bỏ trứng vào nhiều rỏ” để chia nhỏ rủi ro

Việc trải rộng nguồn vốn đầu tư của mình ra các loại cổ phiếu

và trái phiếu khác nhau là quyết định khôn ngoan Việc này sẽ giảmthiểu tỷ lệ rủi ro và tăng cơ hội thu thêm lợi nhuận Việc phân bổ lượng tiền đầu tư vào các hạng mục tài sản khác nhau là bước ban đầu của sự đa dạng hóa Sau đó bạn cần đa dạng hóa ở ngay bên trong mỗi hạng mục đầu tư

Sự đa dạng hóa còn được thể hiện ở chỗ bạn mua cổ phiếu

do nhiều tổ chức phát hành và các lĩnh vực kinh doanh Ví dụ bạn mua cổ phiếu của 10 nhà phát hành khác nhau và khi một nhà phát hành chẳng may bị phá sản thì danh mục đầu tư của bạn chỉ bị suy giảm 10% Bạn cần chú ý rằng, càng đa dạng hóa thì sẽ càng hạn

chế được rủi ro, tuy nhiên đừng nên đa dạng hóa quá nhiều vì như vậy sẽ tốn công sức để quản lý và đến một lúc nào đó thì danh mục

sẽ vượt quá tầm kiểm soát của bạn

2 Đầu tư dài hạn

Nếu như bạn có ý định đầu tư để kiếm một khoản tiền tiết

kiệm dành cho khi nghỉ hưu, cách hiện tại khoảng 30 năm, thì chắc chắn thị trường chứng khoán đang xảy ra những diễn biến gì trong năm nay và năm sau không phải là mối quan tâm lớn nhất của bạn Hầu hết các nhà đầu tư thường quá tập trung vào các hoạt động đầu tư mang tính ngắn hạn Đó chính là sai lầm mà họ dễ mắc phải Hơn nữa trong dài hạn, thị trường chứng khoán luôn có

xu hướng đi lên, và việc đầu tư dài hạn giúp NĐT hạn chế được những biến động giá chứng khoántrong những khoảng thời gian ngắn

3.Chứng khoán phái sinh

Cách phổ biến nhất mà các NĐT trên thị trường Việt Nam lựa chọn để giảm thua lỗ là đầu tư vào nhiều loại chứng khoán, tức là

“bỏ trứng vào nhiều giỏ” cách làm này cũng góp phần hạn chế