Khái niệm “môi trường”: - Căn cứ theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã quy định rõ: “ Môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo, quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh co
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM
TIỂU LUẬN Môn: Tâm lý học lứa tuổi học sinh Trung học.
ĐỀ TÀI: MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA – XÃ HỘI VỚI
SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ NGƯỜI
Họ và tên: Trương Thị Xuân
Lớp: Sư phạm Vật Lý D2022
Mã sinh viên: 222000521
Giáo viên hướng dẫn: Hà Thị Minh Chính
Hà Nội – 06/2023
Trang 2Cán bộ chấm thi 1
Hà Thị Minh Chính
Cán bộ chấm thi 2
Trang 3MỤC LỤC
A LỜI MỞ ĐẦU 4
B NỘI DUNG 5
I CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN 5
1 Khái niệm “môi trường”: 5
2 Khái niệm “văn hóa”, “xã hội” 5
3 Khái niệm “môi trường văn hóa”, “môi trường xã hội”, “môi trường văn hóa - xã hội” 5
4 Khái niệm “tâm lý người” 6
5 Khái niệm “sự phát triển”, “sự phát triển tâm lý người” 7
II CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN 8
1 Những quan niệm về sự phát triển tâm lý người 8
1.1 Các học thuyết về sự phát triển tâm lý người 8
1.2 Cơ chế hình thành và phát triển tâm lý cá nhân 9
2 Những quan điểm và vai trò của môi trường văn hóa – xã hội tác động tới sự phát triển tâm lý người 10
3 Một số môi trường văn hóa – xã hội tác động tới sự phát triển tâm lý người 12
3.1 Môi trường gia đình: 12
3.2 Ảnh hưởng của truyền hình, máy tính và các phương tiện truyền thông khác tới sự phát triển cá nhân 18
3.3 Nhóm bạn ngang hàng trong quá trình phát triển tâm lý cá nhân 20
3.4 Vai trò của nhà trường đối với sự phát triển tâm lý cá nhân: 22
4 Thực trạng môi trường văn hóa – xã hội ngày nay và tâm lý thanh thiếu niên hiện nay 23
III KẾT LUẬN VÀ RÚT RA BÀI HỌC THỰC TIỄN 25
C TÀI LIỆU THAM KHẢO 26
Trang 4A LỜI MỞ ĐẦU
Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan, là chức năng của não, là kinh nghiệm xã hội lịch sử biến thành cái riêng của một người Tâm lý người có tính chất xã hội và mang tính lịch sử Nó là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp trong các mối quan hệ xã hội của con người; là kết quả của quá trình lĩnh hội và tiếp thu vốn kinh nghiệm xã hội, nền văn hóa xã hội Tâm lý của mỗi con người hình thành, phát triển và biến đổi cùng với sự phát triển của lịch sử cá nhân, lịch
sử dân tộc và cộng đồng Tóm lại, tâm lý người có nguồn gốc xã hội
Ngày nay, xã hội ngày càng phát triển: thời kì hội nhập, thời đại toàn cầu hóa,
cơ chế thị trường, thế giới phẳng…, con người gặp phải rất nhiều vấn đề phức tạp trong cuộc sống Tệ nạn xã hội, sống giả, những luật lệ xã hội giới hạn suy nghĩ và sự lựa chọn của con người, áp lực học tập, áp lực công việc, sự bất bình đẳng, xung đột giữa các mối quan hệ, sống ảo, diễn ra hàng ngày Điều này ảnhhưởng trực tiếp tới sự phát triển tâm lý của con người Một bộ phận luôn tích cực, sáng tạo nên xã hội, mặt khác hình thành tâm lý thụ động, đi theo chiều hướng tiêu cực
Vì vậy, phải nghiên cứu môi trường xã hội, nền văn hóa xã hội, các quan hệ xã hội trong đó con người sống và hoạt động Từ đó, các nhà giáo dục cần tổ chức
có hiệu quả các hoạt động dạy học và giáo dục, cùng như các hoạt động chủ đạo
ở từng giai đoạn lứa tuổi khác nhau để hình thành và phát triển tâm lý con người
Trang 5B NỘI DUNG
I CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
1 Khái niệm “môi trường”:
- Căn cứ theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã quy định rõ: “ Môi trường bao
gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo, quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người , sinh vật và tự nhiên.”
- Môi trường bao gồm: môi trường tự nhiên và môi trường xã hội
2 Khái niệm “văn hóa”, “xã hội”
- Văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, bao gồm cả hai khía
cạnh: khía cạnh phi vật chất của xã hội như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị và các khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo, các phương tiện, Cả hai khía cạnh cầnthiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của văn hóa
- Xã hội: là một nhóm những cá nhân liên quan đến tương tác xã hội một cách
thường xuyên, hoặc một nhóm xã hội lớn có chung lãnh thổ không gian hoặc xã hội, thường chịu cùng thẩm quyền chính trị và các kỳ vọng văn hóa chi phối
3 Khái niệm “môi trường văn hóa”, “môi trường xã hội”, “môi trường văn hóa - xã hội”
- Môi trường xã hội là mối quan hệ giữa người với người; là các luật lệ, cam kết, thể chế, ước định… ở các cấp khác nhau, có nhiệm vụ định hướng con người theo một khuôn khổ nhất định để cho sự phát triển được thuận lợi
- Môi trường xã hội bao hàm hai yếu tố: các quan hệ xã hội hiện thực, hiện hữu , công khai và các yếu tố văn hóa ngầm ẩn
- Theo nghĩa rộng, môi trường văn hoá được đồng nhất với môi trường xã hội và đối lập với môi trường tự nhiên Đối với nghĩa hẹp, môi trường văn hoá chỉ đơn
Trang 6hoá bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như giáo dục, khoa học, chính trị, kinh tế…
- Môi trường văn hóa và môi trường xã hội có quan hệ hữu cơ, chi phối nhau, tạothành môi trường văn hóa – xã hội
- Môi trường văn hóa – xã hội có tác động kép đến sự phát triển cá nhân: tương tác xã hội và tương tác văn hóa
4 Khái niệm “tâm lý người”
- Tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người thông qua chủ thể, tâm lý người có bản chất xã hội – lịch sử
- Tâm lý người là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp; là kết quả của quá trình lĩnh hội tiếp thu vốn kinh nghiệm, nền văn hóa xã hội thông qua hoạt động và giao tiếp, trong đó giáo dục giữ vai trò chủ đạo, hoạt động và mối quan hệ giao tiếp của con người trong xã hội có tính quyết định
- Tâm lý mỗi con người hình thành và phát triển gắn liền với sự biến đổi , phát triển của lịch sử cá nhân, lịch sử dân tộc và cộng đồng
- Chức năng của tâm lý:
+ Định hướng cho hoạt động
+ Động lực thôi thúc con người hoạt động, khắc phục mọi khó khăn để đạt được mục đích đã đề ra
+ Điều khiển, kiểm tra quá trình hoạt động bằng chương trình, kế hoạch,
phương pháp tiến hành hoạt động, làm cho hoạt động của con người trở nên có ý thức, đem lại hiệu quả nhất định
+ Điều chỉnh hoạt động cho phù hợp với mục tiêu đã xác định, điều kiện, hoàn cảnh thực tế cho phép
Trang 75 Khái niệm “sự phát triển”, “sự phát triển tâm lý người”
- Khái niệm “sự phát triển”: Nguyên lý phát triển trong triết học Mác - Lênin
thừa nhận sự phát triển là quá trình biến đổi của sự vật từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp Đó là một quá trình tích luỹ dần về số lượng dẫn đến sự thay đổi về chất lượng, là quá trình nảy sinh cái mới trên cơ sở cái cũ, do sự đấu tranhgiữa các mặt đối lập nằm ngay trong bản thân sự vật, hiện tượng
- Các khái niệm liên quan: lượng và chất, tăng trưởng, chín muồi và phát triển:
+ Thay đổi về lượng: thay đổi về mặt hình thức các thuộc tính của sự vật, hiện
tượng (số lượng, khối lượng, kích thước, chiều cao, cân nặng )
+ Thay đổi về chất: thay đổi về mặt nội dung, thay đổi những thuộc tính bản
chất của sự vật hiện tượng
+ Tăng trưởng: sự biến đổi dần dần và tăng thêm về số lượng hoặc mức độ của
một cấu trúc đã có
+ Chín muồi: sự tăng trưởng đạt đến mức độ đỉnh, có sự thay đổi về chất tại thời
điểm đó
+ Quan hệ giữa tăng trưởng – chín muồi – phát triển: quan hệ về mặt số lượng
và chất lượng Tăng trưởng và chín muồi dẫn đến sự biến đổi nhảy vọt về chất (phát triển)
Sự phát triển tâm lý trẻ em là quá trình biến đổi tâm lý của trẻ em từ thấp lên
cao, từ đơn giản đến phức tạp, cũng là quá trình tích lũy dần về số lượng, dẫn đến sự nhảy vọt về chất, là quá trình nảy sinh những nét tâm lý mới trên nền những nét tâm lý cũ do sự đấu tranh giữa các mặt đối lập nằm ngay trong chính bản thân đứa trẻ
Trang 8II CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN
1 Những quan niệm về sự phát triển tâm lý người.
1.1 Các học thuyết về sự phát triển tâm lý người
- Tiền đề (nền tảng, cơ sở cho sự phát triển): đặc điểm sinh lý do di truyền đem lại
- Điều kiện (thiết yếu, cần có nó để phát triển): môi trường xã hội, hoàn cảnh sống
- Quyết định: hành động của cá nhân trong môi trường sống
- Các học thuyết về sự phát triển tâm lý con người:
Đặc điểm Thuyết tiền định Thuyết duy cảm Thuyết hội tụ
Tác động qua lại giữa
di truyền và môi trường
Bản chất Sự gia tăng về lượng
của hiện tượng
Tích lũy về lượng củatri thức, kĩ năng
Sự gia tăng về lượng của hiện tượng
Sai lầm - Coi tâm lí là vốn có Sự phát triển tâm lí là quá trình xuất hiện dần
cái vốn có
- Đánh giá không đúng về vai trò của các yếu tố di truyền và môi trường đối với sự phát triển
- Phủ nhận vai trò của cá nhân và tính tích cực cá nhân
- Quan điểm duy vật biện chứng:
Đặc điểm Tâm lí học hoạt động – Duy vật biện chứng
Khái niệm Quá trình hình thành những cấu tạo tâm lí mới về chất ở những độ
tuổi nhất địnhPhương Hoạt động tích cực của bản thân trẻ dưới sự giúp đỡ từ người lớn
Trang 9phát triển - Phát triển tâm lý là kết quả của quá trình tiếp thu, lĩnh hội nền văn hóa xã hội
- Phương thức: Hoạt động tích cực với đối tượng loài người tạo ra
- Trẻ lĩnh hội thông qua vai trò trung gian của người lớnGiai đoạn
1.2 Cơ chế hình thành và phát triển tâm lý cá nhân
- Phát triển tâm lí là quá trình cá nhân, thông qua hoạt động và giao tiếp, lĩnh hộinhững kinh nghiệm xã hội- lịch sử, biến chúng thành kinh nghiệm riêng của bản thân
- Kinh nghiệm xã hội: được hình thành và tồn tại trong các mối quan hệ giữa các chủ thể cùng sống trong xã hội đương thời
- Kinh nghiệm lịch sử: là sự tích lũy kinh nghiệm xã hội trong suốt chiều dài phát triển của xã hội
- Quá trình phát triển tâm lý của cá nhân dược thực hiện thông qua sự tương tác giữa cá nhân với thế giới bên ngoài
- Sự hình thành và phát triển các cấu trúc tâm lý cá nhân thực chất là quá trình chuyển các hành động tương tác từ bên ngoài vào bên trong của cá nhân (cơ chế chuyển vào trong)
Trang 10- Cơ chế chuyển hóa: Quá trình nội hóa thông qua tương tác
1.3 Con đường hình thành và phát triển tâm lý cá nhân
- Kế thừa: sự chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác (kinh nghiệm, truyền
thống, phong tục tập quán…)
- Bắt chước: sao chép máy móc các hành vi bề ngoài của người khác
- Đồng nhất hóa: là quá trình cá nhân thống nhất bản thân với người khác, nhóm
khác, là sự nhìn nhận, so sánh và tự đặt mình vào vị trí của người khác
- Lây lan: là hiện tượng lan truyền tâm lý từ thành viên này sang thành viên
khác, từ nhóm này sang nhóm khác
- Học tập: giáo dục định hướng, tổ chức dẫn dắt quá trình hình thành và phát
triển tâm lý; can thiệp, điều chỉnh các yếu tố khác nhằm tạo sự thuận lợi cho quá trình phát triển tâm lý
2 Những quan điểm và vai trò của môi trường văn hóa – xã hội tác động tới
sự phát triển tâm lý người
- Môi trường là điều kiện cho sự hình thành và phát triển tâm lý con người Dù khi sinh ra bình thường, có các tư chất của con người nhưng nếu không sống trong xã hội loài người thì sẽ không trở thành con người thực thụ
- Ví dụ điển hình: Cậu bé John Ssebunya: Mẹ của cậu bị cha sát hại dã man Cậu chạy vào rừng sâu và được bầy khỉ cứu giúp Sống cùng bầy khỉ trong khu rừng Ugandan, cậu bé học được tập tính của loài khỉ Cậu được một người phụ nữ phát hiện và đưa về cộng đồng người Khi đó, cậu có dáng vè khác thường và cha mẹ nuôi phải dạy cho cậu những việc từ đơn giản đến phức tạp để có thể hòanhập cộng đồng
- Lenin đã nói rằng: “Cùng với dòng sữa mẹ, đứa trẻ hấp thu tâm lý, đạo đức của
xã hội mà nó là thành viên”
Trang 11- Bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, thông qua các mối quan hệ xã hội mà cá nhân chiếm lĩnh, các giá trị xã hội , biến nó thành giá trị của bản thân.
- Môi trường đề ra các chuẩn mực, các quy tắc, yêu cầu để các cá nhân tiếp nhận
và hình thành những phẩm chất, năng lực theo yêu cầu của môi trường để thích ứng với nó
- Sự tác động của môi trường đến sự hình thành và phát triển nhân cách là vô cùng mạnh mẽ, phức tạp và tùy theo mỗi chủ thể, giai đoạn Nhất là khi cá nhân chưa có ý thức và ý thức chưa phát triển hoàn toàn (Trẻ em như tờ giấy trắng)
Sự tác động ấy còn phụ thuộc vào quan điểm, niềm tin, nhu cầu và các thuộc tínhcủa cá nhân (Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn):
+ Hình ảnh những nhà cách mạng, những chiến sĩ cộng sản Việt Nam dù bị tra tấn đòn roi một cách dã man vẫn luôn trung thành với ý tưởng cách mạng, với Đảng cộng sản Việt Nam: Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Thị Sáu…
+ Câu chuyện 3 lần mẹ Mạnh Tử chuyển nhà vì con: nghĩa trang (con nghịch ngợm ở bãi tha ma) chợ (con học cân đo, đong đếm, khoe khoang đồ của mình) trường học (con ham học hỏi)
- Môi trường tác động đến con người nhưng con người cũng có thể tác động trở lại và cải tạo môi trường, giữ lại những điều tốt đẹp và loại bỏ cái xấu, cái lạc hậu, cái chưa phù hợp:
+ Xóa bỏ sự bất bình đẳng, phân biệt, bài trừ mê tín dị đoan, tệ nạn xã hội… + Giữ gìn những truyền thống văn hóa, phong tục tập quán tốt đẹp…
Trang 123 Một số môi trường văn hóa – xã hội tác động tới sự phát triển tâm lý người
3.1 Môi trường gia đình:
Gia đình là môi trường văn hóa – xã hội đầu tiên của trẻ em Các thành viên trong gia đình, đặc biệt là người mẹ - thế giới bên ngoài đầu tiên của trẻ, là cầu nối giữa trẻ em với thế giới khác
3.1.1 Vai trò của người mẹ trong sự phát triển của trẻ em:
- Người mẹ là thế giới bên ngoài đầu tiên của con
- Vai trò sinh thành và dưỡng dục: Quan hệ mẹ con bắt đầu từ khi người phụ nữ mang thai, sợi dây liên kết vô cùng bền chặt giữa mẹ và con
- Vai trò chăm sóc, giáo dục con: Người mẹ gần gũi, trò chuyện, trao đổi với con
về những suy nghĩ , ý tưởng, tình cảm; quan tâm đến nhu cầu vật chất và tình cảm của con; dạy con những gì nhỏ nhặt nhất…
- Các trạng thái tâm lý và hành vi ứng xử của người mẹ đối có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của con, mẹ chính là tấm gương cho con
- Thiếu sự gắn bó giữa mẹ và con, trẻ sẽ bị rối loạn tâm lý, chậm phát triển Trẻ
dễ nhạy cảm; trưởng thành, độc lập hơn so với bạn đồng trang lứa; có thể hình thành tâm lý buông thả, chống đối; gặp trở ngại khi giao tiếp với người khác giới…
3.1.2 Vai trò của khuôn mẫu gia đình đối với sự phát triển cá nhân:
- Cha mẹ và mọi người thân khác trong gia đình liên kết tạo nên môi trường văn hóa – xã hội đầu tiên của cuộc đời mỗi người (môi trường gia đình):
+ Có ý nghĩa quyết định
+ Là tác nhân quan trọng
+ Chăm sóc và giáo dục trẻ đạt được các giá trị xã hội cơ bản
Trang 13+ Là màng lọc khắc phục những tác động tự phát của các yếu tố tiêu cực ngoài
xã hội, thích ứng tích cực với cuộc sống
- Tính chất và mức độ ảnh hưởng tới sự phát triển của các thành viên trong gia đình phụ thuộc vào các kiểu quan hệ, kiểu chăm sóc, giáo dục của gia đình và
mô hình văn hóa gia đình
* Kiểu quan hệ gia đình: Nhiều công trình nghiên cứu đã xác định các kiểu
quan hệ gia đình: Quan hệ nồng ấm – chấp nhận và yêu cầu cao đối với con; quan hệ nồng ấm – dễ dãi, hay cho phép; quan hệ lạnh nhạt – chấp nhận và yêu cầu cao; quan hệ lạnh nhạt – dễ dãi
- Quan hệ nồng ấm: Con phát triển cảm xúc, tình cảm tích cực với cha mẹ và
người thân Con có thái độ, hành vi vị tha, có nhu cầu cao và khả năng thiết lập các quan hệ rộng rãi với người khác
- Quan hệ lạnh nhạt: Con trở nên xa cách với cha mẹ và người thân; khó chia
sẻ cảm xúc, tình cảm, những vấn đề gặp phải trong cuộc sống, bối rối, không biếtcách xử lí tình huống Con trở nên rụt rè, nhút nhát khi giao tiếp xã hội
- Quan hệ chấp nhận, yêu cầu cao: Con phát triển trí tuệ ham hiểu biết và năng
lực học tập; phát triển khả năng tự đánh giá bản thân Con dễ dàng chấp nhận những quy tắc, yêu cầu của cha mẹ và người thân
- Quan hệ dễ dãi, hay cho phép: Con không phấn đấu vì cha mẹ không kì vọng
hoặc ít kì vọng vào con; đưa ra quyết định kém; hung hăng, ít thấu hiểu cảm xúc;bướng bỉnh và không dễ dàng chấp nhận các quy tắc, yêu cầu của cha mẹ và người thân Con bị hạn chế về năng lực nhận thức và năng lực xã hội
* Kiểu chăm sóc và giáo dục con: 3 phong cách giao dục điển hình của cha mẹ:
- Phong cách độc đoán: (mức độ phát triển trung bình)
+ Cha mẹ rất nghiêm khắc trong quá trình giáo dục con