(Luận văn) thế giới nghệ thuật tiểu thuyết y điêng

Y Điêng là nhà văn Tây Nguyên cũng là người dân tộc thiểu số nên dù muốn hay không trong ông vẫn thừa hưởng những quan niệm, tư tưởng và những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất và dân t

PHAN ĐÌNH HUY

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT Y ĐIÊNG

Chuyên ngành : VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số : 60.22.01.21

Người hướng dẫn : TS NGUYỄN VĂN ĐẤU

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tôi xin cam đoan công trình này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới

sự hướng dẫn của TS Nguyễn Văn Đấu Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào

Học viên

PHAN ĐÌNH HUY

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc của luận văn 8

Chương 1.NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT Y ĐIÊNG 9

1.1 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng 10

1.1.1 Con người cộng đồng 10

1.1.2 Con người nghệ sĩ 14

1.1.3 Con người bất hạnh 17

1.1.4 Con người tha hóa 20

1.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng 23

1.2.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật 23

1.2.2 Miêu tả hành động nhân vật 27

1.2.3 Miêu tả ngôn ngữ nhân vật 29

1.2.4 Miêu tả tâm lý nhân vật 35

Tiểu kết……… …38

Chương 2 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT Y ĐIÊNG 40

2.1 Không gian nghệ thuật 40

2.1.1 Không gian thiên nhiên 40

2.1.2 Không gian sinh hoạt 46

2.2 Thời gian nghệ thuật 57

2.2.1 Thời gian lịch sử tuyến tính 58

2.2.2 Thời gian tâm trạng 59

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

3.1 Ngôn ngữ 66

3.1.1 Hệ thống từ ngữ và cách diễn đạt giản dị, đậm chất Tây Nguyên 66 3.1.2 Các biện pháp tu từ 73

3.2 Giọng điệu 82

3.2.1 Giọng điệu ngợi ca 83

3.2.2 Giọng điệu cảm thương, xót xa 85

3.2.3 Giọng điệu căm thù, tố cáo……… 87

Tiểu kết 90

KẾT LUẬN 92

CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 95

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tây Nguyên là mảnh đất có bề dày lịch sử, văn hóa với sự hội tụ của nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống tạo nên nhiều mảng văn hóa đa sắc màu Đây là nơi sản sinh ra những bản trường ca nổi tiếng không chỉ đi vào lòng

người Việt Nam mà đã vươn ra thế giới với những Đăm Săn, Xing Nhã, Khinh Dú… làm tiền đề cho sự ra đời của nền văn học viết Tây Nguyên Mặc dù đi

sau nhưng văn xuôi Tây Nguyên nói riêng và văn học Tây Nguyên nói chung

đã góp thêm những bông hoa mới lạ vào vườn hoa văn học dân tộc

Y Điêng là nhà văn Tây Nguyên cũng là người dân tộc thiểu số nên dù muốn hay không trong ông vẫn thừa hưởng những quan niệm, tư tưởng và những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất và dân tộc mình Dù văn xuôi Tây Nguyên và văn xuôi dân tộc thiểu số chưa có những nhà văn lớn nhưng có không ít nhà văn thật sự niềm đam mê và tâm huyết đối với văn chương dân tộc mình Vì vậy, Cao Thị Hảo trong bài “Bước đầu phác thảo diện mạo văn

xuôi dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại” đã nhận xét: “Có thể nói, tuy chưa

có những tài năng xuất sắc, những phong cách đích thực, nhưng những cây bút người dân tộc thiểu số đã phần nào thực hiện được sứ mệnh cũng như khát khao cháy bỏng của những người con không quên nguồn cội, đó là nuôi giữ ngọn lửa văn chương của dân tộc mình Nếu không có sự hoà nhập máu thịt, cộng sinh giữa chủ thể và khách thể thì các nhà văn dân tộc thiểu số không thể viết về con người, cuộc sống của dân tộc mình đầy cảm xúc như thế Hầu hết các nhà văn dân tộc thường có cảm xúc mãnh liệt, nóng bỏng da diết về con người, cuộc sống của dân tộc mình, quê hương mình” [26]

Như vậy, dù chưa có những tác giả lớn, những phong cách chưa thật sự

nổi bật, nhưng các cây bút văn xuôi Tây Nguyên như những “con chim đến từ

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

núi lạ” góp thêm tiếng hót mới cho vườn văn chương dân tộc và là những

“người giữ lửa” cho nền văn học của dân tộc mình

1.2 Y Điêng được xem là một trong những nhà văn “mở đường” cho

văn xuôi Tây Nguyên với hàng loạt tác phẩm được viết rất đều đặn từ trước

1975 đến nay: Em chờ bộ đội Awa Hồ, Ông già K Rao, Như cánh chim

Kwang, Hờ Giang, Đ’rai H’Linh đi về phía sáng, Chuyện trên bờ Sông Hinh, Người buôn Tría, Sông Hinh con sông quê hương, Lửa trong tay chúng tôi, Trung đội người Bah Nar, Ba anh em Ngay cả Nguyên Ngọc-

nhà văn của buôn làng Tây Nguyên cũng đã dành những lời khen và đánh giá

rất cao về tiểu thuyết Y Điêng: “Khi suy nghĩ về sự phát triển của tiểu thuyết

ta hiện nay, tôi nghĩ không thể không tính đến những kinh nghiệm, những vấn

đề do cách viết của cuốn tiểu thuyết Đất Bằng của Vi Hồng, hay cuốn tiểu thuyết Hờ Giang của anh Y Điêng đặt ra chẳng hạn Tôi nói cách viết, bởi vì

tôi thấy hình như cách viết của hai anh rất khác cách viết tiểu thuyết ta- hay ít

ra là tôi- vẫn thường quen thuộc Thậm chí không biết tôi nói hơi quá chăng

có thể nó gợi cho ta một cách hình dung khác, suy nghĩ khác về nghệ thuật viết tiểu thuyết” (Báo Nhân dân, số ra ngày 19 tháng 4 năm 1980) Với những

cố gắng sáng tạo không mệt mỏi, Y Điêng đã gặt hái được nhiều giải thưởng

từ cấp Tỉnh đến Trung ương và được tặng giải thưởng Nhà nước về Văn học

nghệ thuật năm 2007 với hai tiểu thuyết Chuyện trên bờ Sông Hinh và Hờ

Giang Tuy nhiên, cho đến nay mới chỉ có một công trình khoa học nghiên

cứu công phu và nghiêm túc về nhà văn gạo cội này Do đó, chúng tôi đã bắt

tay vào nghiên cứu Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Y Điêng- phần xuất sắc

nhất trong sáng tác của Y Điêng để chỉ ra những đóng góp và hạn chế của ông trong bức tranh văn xuôi Tây Nguyên và văn xuôi dân tộc

1.3 Hiện nay, nhiều trường trên cả nước đang triển khai dạy học văn học địa phương và tôi là một giáo viên đang công tác ngay chính mảnh đất nơi Y

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Điêng đã sinh ra và lớn lên với hơn một phần ba học sinh là người đồng bào

Do đó, công trình này trước hết phục vụ cho công tác giảng dạy của tôi và hi vọng rằng nó sẽ có những đóng góp nhất định cho công việc giảng dạy văn học địa phương ở Sông Hinh nói riêng cũng như Tây Nguyên nói chung và là tài liệu tham khảo bổ ích cho những ai yêu mến, muốn khám phá tiểu thuyết

Y Điêng

2 Lịch sử vấn đề

Y Điêng (tên đầy đủ Y Điêng Kpăhôp) sinh ngày 15 tháng 2 năm 1928 tại Buôn Thung- Xã Đức Bình Đông- Huyện Sông Hinh- Tỉnh Phú Yên Ông tham gia cách mạng từ rất sớm Tháng 10 năm 1945 ông làm thư ký xã bộ Việt Minh xã Ca Bin Đắk Lắk Năm 1947 ông thoát ly, tham gia cách mạng tại Đắk Lắk, làm cán bộ tuyên truyền và dạy học Năm 1953, ông ra Việt Bắc

và được cử đi học lớp chính trị- nghiệp vụ ở một trường đào tạo thuộc Bộ công an tại Chiêm Hóa, Tỉnh Tuyên Quang Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, tháng 10/1954, ông là một thành viên trong đoàn quân chiến thắng về tiếp quản Thủ đô Hà Nội, rồi làm cảnh sát tại khu vực Cửa Nam Năm 1958, Y Điêng về công tác tại Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam Năm 1963, ông làm phóng viên đài phát thanh và nghiên cứu văn hoá ở Khu tự trị Việt Bắc

Năm 1964, Y Điêng trở lại miền Nam làm thư ký riêng cho cụ Y Bi A- Lê- Ô, phó chủ tịch Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam

Đất nước thống nhất, ông trở về Tây Nguyên, đảm trách chức vụ Phó chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Đắk Lắk suốt sáu năm mới chuyển về xuôi làm Phó chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh Phú Khánh Dù có thừa tiêu chuẩn để được ưu tiên nhận một căn hộ trong khu tập thể ở thành phố biển Nha Trang, nhưng hình ảnh núi rừng, nương rẫy, buôn làng thân thương

đã thôi thúc ông trở về sống giữa buôn làng miền đồi cỏ Sông Hinh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Là người yêu thích văn chương từ nhỏ, nên dù đã trải qua nhiều công việc, nhiều nghề khác nhau nhưng trước sau Y Điêng vẫn giữ một tình yêu đối với văn chương Dù biết rằng viết văn là công việc không hề đơn giản, nhất lại là một nhà văn Ê Đê viết văn bằng chữ quốc ngữ nhưng Y Điêng đã vượt qua rào cản ngôn ngữ ấy bằng niềm đam mê và trách nhiệm với văn

chương của dân tộc mình Y Điêng từng tâm sự: “Với tôi, dòng Sông Hinh quê hương nơi tôi sinh ra, gắn bó suốt tuổi thơ cùng bạn bè đã trở thành máu thịt, tôi nhớ hoài khi phải xa nó Quê hương vùng Sông Hinh của tôi lại là cái nền của các trường ca sử thi, không một lúc nào không có những nghệ nhân hát trường ca, hát giao duyên, hát về ký ức nghèo đói của mình Trường ca thấm đẫm trong tôi Những buổi đầu tham gia cách mạng, văn hoá quá thấp, tiếng phổ thông chưa thạo, nên tôi không dám nghĩ đến viết văn Chỉ đến khi tôi về công tác ở Đài Tiếng nói Việt Nam, công việc đòi hỏi tôi phải đọc, phải dịch, phải viết Khi dịch và đọc báo chí, tôi thấy quê hương tôi lớn đẹp hơn nhiều so với suy nghĩ của tôi trước đây Tôi mạnh dạn cầm bút thử sức mình bằng tuỳ bút viết về con Sông Hinh quê hương Chuyện của dân tộc mình phải chính mình viết Mình không viết, không nói là mắc nợ với quê hương, với người thân” [67]

Ông luôn trăn trở: “Nhà văn người đồng bào dân tộc thiểu số ít lắm, trong khi đó vốn văn hóa buôn làng sẽ dần mất đi nếu không kịp viết lại, nhiều chuyện còn trong bụng của người già phải chép lại cho bà con bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Ê Đê Mình viết về quê hương mình, đồng bào mình với dáng dấp và hơi thở của núi rừng thôi mà” [63] Trong quá trình sáng tác ông luôn nghĩ về quê hương và con người Tây Nguyên: “Tôi luôn nghĩ về con sông, con người của quê hương tôi Sông núi đẹp, con người hiền hòa bảo vệ quê hương Dân tộc mình chính mình biết và chính mình viết Mình không viết

là mình có lỗi với quê hương, sông núi và người thân Nghề viết văn khó quá,

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

tôi viết hiền quá, viết chậm quá nên phải viết lại nhiều lần, mỗi lần sửa lại như là mới viết vậy” [67]

Y Điêng được ví như cây kơ nia đại thụ của đại ngàn Tây Nguyên nhưng những nghiên cứu, đánh giá về ông còn quá ít ỏi so với những gì mà ông đã đóng góp cho văn học dân tộc thiểu số nói chung và của người Ê Đê nói riêng Theo nhà văn Linh Nga Niê Kdam, Y Điêng là người viết văn thuộc thế

hệ thứ nhất ở Tây Nguyên Ông đã để lại nhiều tác phẩm giá trị với nhiều thể loại như: tiểu thuyết, thơ, kí, truyện ngắn, kí, nhưng cho đến bây giờ mới

chỉ có công trình Một số đặc điểm nổi bật trong sáng tác Y Điêng của Nguyễn

Thị Thúy [59] được coi là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu khá kĩ về sáng tác của ông, còn lại chủ yếu là các bài báo và nghiên cứu về một khía cạnh nhỏ nào đó trong sáng tác của nhà văn

Tác giả Nguyễn Thị Thu Trang trong Sách văn học Phú Yên thế kỉ XX đã

có bài viết khái quát về tác giả Y Điêng cũng như văn phong của ông Y Điêng là một trong những tác giả trụ cột của văn xuôi Phú Yên, tập trung cho

đề tài về đồng bào dân tộc miền núi Văn của Y Điêng tiếp nhận được “tinh thần hiện đại của văn học mà vẫn giữ được màu sắc riêng trong cách diễn đạt, cảm nhận của dân tộc mình Yếu tố thực luôn được đan xen trong cái kì

ảo của các huyền thoại vốn rất giàu có ở một vùng còn hoang sơ mà hùng vĩ”

[59, 4] Trong đội ngũ những nhà văn hiện đại, Y Điêng nổi bật ở tư cách là một đại diện ưu tú của khu vực miền Trung, Tây Nguyên Tác phẩm của ông

là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa vẻ đẹp truyền thống của dân tộc và tinh thần hiện đại của văn học trong việc thể hiện, phản ánh hiện thực cuộc sống và con người Tây Nguyên

Trong “Một ánh núi Y Điêng”, Triệu Lam Châu nhận xét: “Đọc truyện, đọc thơ của Y Điêng tôi thấy hiện lên biết bao là ánh núi Ánh núi hiện lên từ tiếng cồng chiêng âm vang cả núi rừng và lòng người Ánh núi long lanh hiện

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

lên từ ánh mắt nao lòng của người con gái Ê Đê khi trao chiếc cong cho người yêu Ánh núi hiện lên từ dòng Sông Hinh thẳm sâu huyền thoại buôn làng cùng những bản trường ca ngân nga suốt đêm thâu” [8]

Nhà văn Mã A Lềnh cũng đã đưa ra những so sánh độc đáo về lối văn

của Y Điêng: “ngay thẳng như cây giữa rừng, thật thà như cỏ sườn núi, trong veo lóoc róc như suối nguồn” [35]

Bằng Tín trong “Bậc trưởng lão của dòng văn học miền núi Phú Yên” đã

nhận xét về Y Điêng: “Từng trang, từng trang viết của Y Điêng thấm đẫm tình yêu thiết tha, sâu nặng với mảnh đất, con sông quê hương làm xúc động người đọc” [60]

Trong bài “Y Điêng- Người gõ cửa rừng nguyên sinh”, Phong Lan đã đánh giá nhà văn Y Điêng “là người Ê Đê đầu tiên vượt qua khỏi văn học dân gian truyền miệng để bước tới văn học viết, người đầu tiên viết truyện dài bằng song ngữ Ê Đê- Việt” [32] và “chính từ việc sưu tầm, dịch thuật các trường ca, truyện cổ, các “khan” của các dân tộc Tây Nguyên từ buổi đầu đã giúp cho Y Điêng am hiểu một cách tinh tường về bản lĩnh dân tộc mình, tạo nên những tham số cho sự sáng tạo” [32]

Lý giải nguyên nhân tạo nên cảm hứng sáng tạo trong sáng tác Y Điêng,

Hữu Bình trong “Y Điêng- nhà văn của buôn làng sông Hinh” đã viết: “Như cánh chim Prơ- tốc vẫn bay không mỏi trên đại ngàn của Sông Hinh Quê ông, dòng sông quê ông vẫn như mạch cảm hứng sáng tạo không ngừng, không nghỉ, giúp ông viết nên bản tình ca quê hương, những năm tháng đổi mới hôm nay” [7]

Đào Tấn Trực trong bài “Nhà văn Y Điêng: Nhớ dòng sông, con người

quê hương tôi” đã góp thêm một nhận định về sáng tác Y Điêng: “Nhân vật trong sáng tác của Y Điêng là hình tượng những con người Tây Nguyên nhân hậu, đảm đang, thủy chung và nghĩa tình như chính đất rừng Tây Nguyên

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Bức tranh hiện thực đó hiện lên sinh động, đậm bản sắc văn hóa và giàu giá trị lịch sử hào hùng của dân tộc Ở đó có những con người anh hùng, dũng mãnh, những con người bé nhỏ bất hạnh và cả những nhân vật phản diện, tiêu cực” [67]

Như vậy, có thể thấy, sáng tác của Y Điêng đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của một số tác giả nhất định Đó sẽ là những gợi ý rất quý báu đối với chúng tôi khi tiến hành nghiên cứu đề tài này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung tìm hiểu Thế giới nghệ tiểu thuyết Y Điêng trên các

phương diện: nhân vật; không gian, thời gian nghệ thuật; ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tập trung khảo sát, nghiên cứu các tác tiểu thuyết tiêu biểu của

Y Điêng gồm:

Chuyện trên bờ Sông Hinh, NXB Văn hóa nghệ thuật Đắk Lắk, 1994

Ba anh em, NXB Văn hóa dân tộc Hà Nội, 1996

Trung đội người Bah Nar, NXB Văn hóa nghệ thuật Đắk Lắk, 2000

Hờ Giang, NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2015

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng đối sánh với các tác phẩm khác của Y Điêng và tác phẩm của một số nhà văn khác cùng viết về đề tài dân tộc thiểu số ở miền núi

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu loại hình

Vận dụng những đặc điểm về thể loại tiểu thuyết để nghiên cứu những vấn đề có liên quan

4.2 Lý thuyết thi pháp học

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Vận dụng lý luận của thi pháp học để nghiên cứu những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Y Điêng

4.3 Phương pháp phân tích, khái quát

Việc phân tích, miêu tả cụ thể kết hợp tổng hợp, khái quát giúp tìm ra những nét đặc sắc trong tiểu thuyết Y Điêng

4.4 Phương pháp so sánh

So sánh tiểu thuyết Y Điêng với các tác phẩm khác của ông để thấy được

sự vận động của một phong cách So sánh tiểu thuyết của tác giả với các tác

giả dân tộc khác để thấy được “dòng riêng giữa nguồn chung” của nhà văn từ

đó khẳng định được cá tính sáng tạo độc đáo cũng như những đóng góp của tiểu thuyết Y Điêng đối với nền văn học Tây Nguyên và nền văn học hiện đại nước nhà

5 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Y Điêng, qua việc khảo

sát, phân tích bốn cuốn tiểu thuyết của Y Điêng, chúng tôi nhằm tìm ra các kiểu nhân vật cũng như đặc điểm của không gian, thời gian nghệ thuật; ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật của tiểu thuyết Y Điêng Từ đó thấy được nét riêng, đặc sắc và vị trí của nhà văn đối với văn xuôi Tây Nguyên và văn xuôi hiện đại của dân tộc Ngoài ra, luận văn còn là tài liệu tham khảo về tác giả Y Điêng khi việc giảng dạy văn học địa phương đang được áp dụng nhiều trong nhà trường

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của Luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng Chương 2: Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Y Điêng Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Y Điêng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chương 1 NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT Y ĐIÊNG

Trong tiểu thuyết, yếu tố đầu tiên mà nhà văn dày công xây dựng đó là

nhân vật- nơi tập “trung hết thảy, giải quyết hết thảy” mọi vấn đề Nhân vật

là phạm trù trung tâm của văn học vì con người là đối tượng miêu tả chủ yếu

của văn học Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong các tác phẩm văn học” [52, 202]

Theo Giáo trình lý luận văn học thì nhân vật văn học được quan niệm rộng hơn: “Đó không chỉ là con người có tên hoặc không có tên, mà có thể là những sự vật, loài vật khác nhau, ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ

là một hiện tượng về con người hoặc có liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [37, 126]

Theo Trần Đình Sử: “Nhân vật là đối tượng hướng đến của văn học, đồng thời là phương tiện để nhà văn phản ánh và khái quát hiện thực Nhân vật văn học được sáng tạo ra, hư cấu ra là để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối với cuộc sống, ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, lên án nhân vật là lên án đời Xót xa cho nhân vật là xót xa đời Do vậy tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu cách hiểu về cuộc đời và con người, là tìm hiểu tư tưởng, tình cảm của tác giả đối với con người” [55, 26]

Trong một công trình khác ông viết: “Con người vừa là yếu tố nhận thức chủ yếu trong văn học, vừa là cái đích để sáng tạo văn học hướng tới Các sáng tạo về phương pháp, phong cách, thể loại ngôn ngữ, kết cấu chung qui đều góp phần tạo nên hình tượng nghệ thuật mới mẻ” [57, 223]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Dù có nhiều ý kiến khác nhau về nhân vật văn học nhưng phải khẳng định rằng nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong cấu trúc, thể hiện tư

tưởng tác phẩm và quyết định sự thành công của tác phẩm văn học

Trong tiểu thuyết Y Điêng, nhân vật hiện lên với đầy đủ các phương diện

từ ngoại hình đến tâm lý, tính cách vừa mang những nét chung của con người Tây Nguyên vừa mang những nét khu biệt với các nhà văn khác viết về Tây Nguyên nhưng có thể thấy nổi bật lên các kiểu nhân vật: nhân vật cộng đồng; nhân vật nghệ sĩ, nhân vật bất hạnh và nhân vật tha hóa

1.1 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng

1.1.1 Con người cộng đồng

Từ ngàn đời nay, người Ê Đê nói riêng và đồng bào Tây Nguyên nói chung sống một đời gắn bó với núi rừng, nương rẫy và buôn làng Vì cuộc sống mưu sinh và để chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt, giặc dã liên miên đã giúp con người thương yêu, đoàn kết, giúp đỡ chia sẻ những khó khăn, nỗi đau cho nhau cả những niềm vui khi được mùa, hay trong những lễ hội của buôn làng Vì vậy, người dân Tây Nguyên nói chung và người Ê Đê nói riêng có lối sống và tinh thần cộng đồng rất cao Tinh thần cộng đồng không chỉ là cách để họ sống mà còn là tình cảm, là chuẩn mực đạo đức làm nên nét văn hóa đặc trưng của người Ê Đê, của Tây Nguyên

Là người con của dân tộc Ê Đê, người con của núi rừng Tây Nguyên, Y Điêng yêu mảnh đất ấy như máu thịt của mình Ông đã dành cả tâm huyết và đời mình cho mảnh đất và con người nơi đây Từng trang văn của ông lấp lánh vẻ đẹp của tình người mà trên hết là tinh thần cộng đồng

Trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, tác phẩm có quy mô nhất của ông, ta

có thể thấy từ trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày đến khi chiến tranh xảy

ra, đồng bào bị dồn vào ấp chiến lược, con người đều một lòng sát cánh bên nhau Từ những cuộc vui trong lễ hội “ăn năm uống tháng” đến khi trong làng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

có người mất cả làng đều chung tay lo liệu mọi việc một cách tự nguyện mà không đợi ai nhắc bảo

Hoạt động được người Ê Đê và người Tây Nguyên mong đợi nhất trong năm là mùa “ăn năm uống tháng” Đây là hoạt động vui chơi mang tính cộng đồng rất cao Tác giả miêu tả cảnh “ăn năm uống tháng” tổ chức ở nhà Ma Thin nhưng ta cứ ngỡ đây là ngày hội chung của cả buôn làng vì tính cộng

đồng: “Tiếng chiêng trống ăn năm uống tháng của buôn Doan đã nổi lên… Các chàng trai cô gái đã sửa soạn cho nhà ông thêm rực rỡ Con trai lo sửa lại sạp nhà, hiên nhà, làm cột đâm trâu Các cô gái lo kiếm củi, giã gạo, hái

lá chuối để gói cơm… Họ còn sửa soạn đón các trai gái làng khác đến để dự hội Đã từ mấy hôm nay, ở nhà ông Ma Thin từ hiên ngoài đến hiên trong, người đi lại không ngớt Kẻ mang lá nhét ché rượu bước lên, người khiêng nồi bung đi múc nước” [19, 195- 196]

Người Ê Đê nổi tiếng là hiếu khách Khách của một nhà cũng là khách,

là niềm vui chung của cả buôn làng: “Cái thói quen của làng hoặc của cả người Mơ- dhur là mến khách Hễ nhà ai có khách lên là người làng dần kéo đến nên chỉ trong một lúc, có thể nói ngồi chưa ấm đít thì người làng đến mỗi lúc một đông” [20, 100] Dù gia đình có khách nghèo hay giàu thế nào

cũng có ché rượu, con gà đãi khách Nếu chủ nhà không có thì đã có buôn làng thay họ tiếp đãi Đây là một nét đẹp tiêu biểu cho tinh thần cộng đồng của người Ê Đê

Tinh thần cộng đồng ấy còn mạnh mẽ hơn khi có một người con của buôn làng mất đi, mọi người đều chung tay đùm bọc bất kể giàu nghèo Viết

về sự ra đi của ma Hơ Linh, Y Điêng đã dành những câu văn đậm tình người:

Cái làng nghèo nhưng một lòng đùm bọc nhau Ma Hơ Linh

đã hết thở Những người đến đều nhốn nháo cả Kẻ chạy mượn trống, mượn chiêng để đánh trong đêm cho đỡ buồn tẻ, phá cái

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

lạnh ngắt trên nhà, người lấy gạo cho vào miệng người chết Mí Hơ Linh vừa khóc vừa mở gùi lấy khố áo mặc cho chồng buôn làng cùng một lòng một tay, kẻ làm việc này, người làm việc nọ, chạy đi khắp nơi Ai cũng lo cả, từ cuốn sáp ong, dựng gậy ban Người nấu cơm, con trai thui gà để cúng người chết Đó là tục lệ của làng, hễ gia đình nào gặp hiểm nghèo mỗi người có gì giúp nấy cho nhau Con trai lo múc nước, bẻ lá nhét vào ché rượu, con gái lo nấu cơm cho người làng thức thâu đêm ăn Cả buôn làng thức trắng đêm

[19, 40- 42]

Hay trong đêm con trai ông chủ bến nước mất:

Nghe tiếng hai ông bà chủ bến nước khóc, những người ở nhà đều chạy đến… Người thui gà, kẻ lôi ché rượu ra, người đánh trống cho người chết Các chàng trai đánh chiêng Cha mẹ và họ hàng lo mặc lại áo mới, khố mới cho người xấu số không ai bảo ai, người nào cũng có việc làm Người khỏe mạnh đi giết bò, kẻ khiêng nước

bỏ lá, chặt củi, ôm tranh khô để thui bò Làng đem bao nhiêu ché rượu đều có người buộc, nhét lá đổ nước vào Làm xong một việc

họ lại đánh chiêng trống Tiếng chiêng trống không phải dai dẳng như trong ngày hội ăn năm uống tháng Trong làng có bao nhiêu nhà có bấy nhiêu người đến viếng Kẻ mang theo ché rượu, tô gạo, người con gà hoặc trứng gà, chiếc vòng đồng tặng người chết

[19, 153- 155]

Tinh thần cộng đồng còn thể hiện rõ hơn khi con người rơi vào hoàn cảnh khó khăn, buôn làng liền chung tay giúp đỡ Mí con Hơ Linh bị chánh tổng Y Sô vu cho có ma lai và tìm cách đuổi họ khỏi buôn Thu, hai mẹ con lặn lội đến buôn Doan nhưng họ không cô đơn, lạc lõng Ngay lập tức, họ đã được bà con Buôn Doan giúp mẹ con Hơ Linh chọn đất, làm nhà mới:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Mỗi người giúp một tay các chàng trai đã được phân công rồi, ai cũng muốn đi đâu phải là người đi trước và thứ mình làm phải là thứ tốt, làm sao khi hạ thứ đó xuống các cô gái trong làng chỉ có khen thôi các cô gái cũng phải hoãn tất cả các công việc hàng ngày Họ đến giúp người bạn mới Cầm rìu, cầm rựa đốn cây chặt tre thì họ không làm được nhưng cắt tranh vác cây nấu nước hoặc chuyển những thứ gì đó thì họ thừa sức [19, 189- 190]

Trong lao động sản xuất, các gia đình, thành viên của buôn làng thường làm đổi công cho nhau, đó cũng là cơ sở làm nảy sinh và phát triển cho con người cộng đồng Ngay cả khi cuốc nương làm rẫy, họ thường chia cặp một nam một nữ trên một luống đất để người nam có thể cuốc hộ phần đất của bạn

nữ bên cạnh mình Theo Jacques Dounes: “Do cộng đồng huyết thống, nhiều làng là những thị tộc gia đình Chính từ đó hình thành tính cộng đồng của người Tây Nguyên, biểu hiện bằng tính tương trợ vô tư, bằng việc vần đổi công thường xuyên, việc bình quân trong phân phối” [12, 255] Có lẽ không ở

đâu con người lại mang tính cộng đồng cao như ở Tây Nguyên

Tinh thần cộng đồng biểu hiện cao nhất trong hoàn cảnh chiến tranh Khi giặc Pháp đến, dân làng bị dồn vào ấp chiến lược, buôn làng từ già đến trẻ, không kể trai gái đều đồng lòng, mưu trí đấu tranh chống giặc:

Chính bữa lũ Tây đến là dịp đồng bào: đàn ông, lũ trai thắt lại khố, đàn bà con gái cuốn lại váy để đứng lên đấu tranh trở về buôn

cũ Trẻ con khóc, người mẹ không dỗ mà dùng khuỷu tay thích vào chúng đau, lũ trẻ càng khóc, người này nhắc khuyên người mẹ mỗi lúc một nhiều người nói thêm ồn ào, kẻ đứng người ngồi Đa số người dự họp là phụ nữ có con mọn khi con khóc thì họ đi ra, lúc đầu đứng ở đầu hồi nhà gần đó rồi lần lượt đi thẳng về nhà mình Các ông cũng đứng dậy, chẳng ai nghe [20, 260]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Có thể thấy, để sống được với núi rừng, nương rẫy, với thiên tai, giặc dã, đồng bào Tây Nguyên đã đoàn kết một lòng để bảo vệ mình và bảo vệ buôn làng Chính điều này đã làm nên nét đẹp văn hóa cho người Ê Đê và người Tây Nguyên đó là tinh thần cộng đồng Vì vậy, con người cộng đồng là một yếu tố tiêu biểu trong việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng

1.1.2 Con người nghệ sĩ

Trên mảnh đất Việt Nam có lẽ không nơi đâu thiên nhiên ưu đãi và tươi đẹp như mảnh đất Tây Nguyên Phải chăng vẻ đẹp của những đồi thông, những cánh rừng bạt ngàn, những con suối trong xanh mát rượi mà mẹ thiên nhiên đã phú cho người Tây Nguyên một cảm quan và năng khiếu âm nhạc bẩm sinh Đọc tác phẩm nào của Y Điêng ta cũng bắt gặp những nhân vật giàu chất nghệ sĩ mà nhất là tình yêu đối với âm nhạc Người Tây Nguyên sống gắn với lời ca tiếng hát từ trong cuộc sống, lao động, các lễ hội đến trong chiến đấu âm nhạc vẫn theo họ Ngay khi đứa trẻ ra đời, trong lễ thổi tai, đứa trẻ đã được nghe những giai điệu âm nhạc đầu đời Đó là âm thanh của cồng chiêng- một thứ nhạc cụ đã làm thành nét văn hóa đặc trưng Tây

Nguyên, được Unesco công nhận là di sản văn hóa phi vật thể: “Đêm khuya vắng, tiếng chiêng nghe càng êm dịu như ru khi nhỏ khi to, khi lượn theo ngọn đồi rồi lại bay lên với mảnh trăng hạ tuần.” [19, 201] Tiếng cồng tiếng

chiêng đã theo họ trong mọi lễ hội, từng niềm vui, nỗi buồn của buôn làng đều có cồng chiêng chia sẻ Và đến khi họ nhắm mắt từ giã cõi đời thì một lần nữa cồng chiêng lại được tấu lên để tiễn họ về với giàng trời, giàng đất

Trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, những nhân vật trong tác phẩm đều

rất thích hát và hay hát Họ hát để tìm con gái cho con trai của họ: “Trong bữa rượu khi hơi men đã thấm vào miệng, bà mẹ nào có con trai cũng phải hát ngỏ lời với mí Hơ Linh” [19, 43] Vì vậy khi đã chọn được con dâu ưng ý,

Mí Y Thoa tự hào hát ca ngợi con trai, con dâu Hơ Linh của mình: “Trong

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

những ngày hội khi ăn cơm no, uống rượu say bà cũng có thể hát đôi điều về người con trai của mình, người con dâu của họ” [20, 13- 14]

Trong Hờ Giang, một lần nữa ta bắt gặp chất nghệ sĩ đó: “Gian nhà

trong các bà có hơi men vào là có tiếng hát” [24, 614] Đặc biệt ta không

thể quên giọng hát của mí Y Soa khi hát với mẹ Hơ Giang để hỏi Hơ Giang

cho con trai mình: “Giọng hát rất thanh, nghe nó trong đêm như bò theo từng cái sạp nhà, ngọt ngào như gió xuân về” [24, 614] Tiếng hát không chỉ là phương tiện để đối thoại, hỏi con dâu, con rể mà họ hát còn vì “say nghĩa, say tình”

Tây Nguyên là vùng đất của nhiều lễ hội Những lời khấn, lời cúng là chuyện thường gặp của các lễ hội nhưng hát trong lễ thì là chuyện rất hiếm

Và chất nghệ sĩ được thể hiện ngay chính trong các lễ hội đậm chất Tây Nguyên này Trong lễ đâm trâu, trước khi tiến hành đâm trâu, người ta hát ru trâu như một sự tri ân đối với chú trâu đã gắn bó cả một đời với người dân và

cầu mong trâu ra đi thanh thản: “cả cái thiên nhiên vùng đồi cỏ như ngừng mọi sự hoạt động của mình để thưởng thức điệu ru trâu Người ru trâu cất tiếng hát Tiếng hát ru trâu khi cao vút, khi trầm bổng man mác, tròn lẳn và ngọt ngào” [21, 42- 45]

Có lẽ không ở đâu trong lúc “cay đắng chán chường”, con người vẫn

hát như ở Tây Nguyên Dường như hát là một nhu cầu bản năng, tự nhiên và phóng khoáng như núi rừng Mí Hơ Linh khi ra rẫy nhớ chồng- hát, ngồi vá

áo thương con, thương thân phận của mình cũng hát Tiếng hát như tiếng lòng nức nở cất lên của một kiếp người gặp bao cay đắng, éo le Tiếng hát như một

sự giãi bày, trút bớt những phiền muộn trong lòng

Ngoài tiếng hát, họ còn rất giỏi chơi các loại nhạc cụ Đó cũng là cách để

họ bộc lộ cảm xúc của lòng mình Y Thoa được miêu tả là chàng trai không

những khỏe mạnh, thạo công việc mà còn chơi đàn rất giỏi Tiếng đàn “nỉ non, dìu dặt” nhiều cung bậc khiến người nghe mê mẩn:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Tiếng nhị của anh dìu dặt, nỉ non leo đến tận tai mọi người, mát như mặt đất thấm hạt sương Tiếng nhị đi qua cửa chính, luồn qua cửa sổ bò đến chiếc chiếu của các cô đang nằm tiếng nhị của anh, không phải một cái gì phẳng lặng, có lúc thẳng rõ, lúc lại khúc khuỷu, vừa nhẹ nhàng nhưng lại vừa thúc giục, mỉa mai đối với ai còn chần chừ Tiếng đàn khi êm ả điệu hát hơ- ri, khi thánh thót bắt chước theo giọng hót của chim trên rừng đơ- lay- gia [19, 99- 100]

Y Thoa không chỉ giỏi chơi đàn nhị mà còn giỏi chơi đàn cóc tang: “Y Thoa lên chòi Trên đó có sẵn một bộ đàn cóc tang bằng gỗ xoan đào Đàn đá khá lâu nên nhẵn bóng, tiếng lại rất thanh, Y Thoa đánh đàn Nghe tiếng cóc tang, tiếng trầm, tiếng thanh, mỗi âm thanh như nói lên một lời Anh đánh theo một điệu dân ca” [19, 122- 123]

Không chỉ có Y Thoa mà Y Ngai- một chàng trai khác của xứ đồi cỏ Sông Hinh cũng rất giỏi chơi đàn nhị Tiếng đàn của anh giàu sức lay động

lòng người: “Ôi chao, tiếng nhị nỉ non khắp gian nhà rồi bò ra ngoài cho cả làng nghe” [19, 190]

Trong Ba anh em, nhân vật Y Nguyên được miêu tả ngoài vẻ đẹp ngoại

hình, giỏi võ nghệ, trọng tình nghĩa còn có tài đánh chiêng, vỗ trống không ai

bằng: “Nói về công việc đánh chiêng vỗ trống thì anh Y Nguyên có biệt tài… khi anh đeo trống vào người… làm cho các cô gái say sưa và nhảy múa càng duyên dáng hơn” [21, 50] Tiếng trống, tiếng chiêng của anh làm các cô gái

say đắm, các cụ già thấy tự hào về người con của dân tộc mình đã giữ được cái hồn của văn hóa buôn làng Tây Nguyên trong từng tiếng chiêng, nhịp trống vì vậy mà mỗi khi thiếu anh, lễ hội của buôn làng như kém vui đi hẳn Ngoài ra, hát hay thổi kèn còn là cách để người dân Tây Nguyên xua tan

cái mệt nhọc sau một ngày làm lụng vất vả: “Từ con suối, đường rẫy, cây đổ

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

kiến vàng Những bóng cây mát trên đường rẫy, sau khi đi làm rẫy về cùng bạn bè ngồi lại thổi kèn đinh tút, đinh năm” [24, 635- 636]

Có lẽ sống giữa đại ngàn Tây Nguyên tươi đẹp đã làm con người nơi đây sống rất nghệ sĩ và phải chăng cũng nhờ chất nghệ sĩ này mà họ vượt qua được cuộc sống lao động vất vả và sự khắc nghiệt của cái nắng, cái gió nơi này Phẩm chất này bổ sung và làm nên vẻ đẹp đặc trưng không lẫn vào đâu của người Tây Nguyên

Mí Hơ Linh mất chồng chỉ vì ma Hơ Linh đi hái cà phê lỡ tay làm gãy một cành cà phê bị thằng cai đánh chảy máu mồm đến nỗi phải nhập viện và chết một cách oan uổng Còn Hơ Linh vì khước từ thẳng thừng tình cảm của chánh tổng Y Sô liền bị hắn vu cho mí con Hơ Linh có ma lai, bị trục xuất khỏi buôn Thu Nhưng đến buôn Doan, mí con Hơ Linh cũng nào có yên Một lần nữa, Y Sô lại mách Ma Thin- chủ bến nước buôn Doan rằng chính mí con

Hơ Linh có ma lai nên đã ăn chết con trai ông và bị kiện phải đền hai mươi lăm con bò cho ông chủ bến nước nếu không chứng minh được mình không

có ma lai Để chứng minh hai mẹ con trong sạch, mí Hơ Linh đã uống một mạch cạn cả ché rượu Từ đó, bà mắc bệnh chết đi để lại Hơ Linh thui thủi

một mình Một cô gái đẹp như Hơ Linh đến nỗi “hoa kơ tinh cũng phải thua”

[19, 47] lại hiếu thảo, đảm đang là niềm mơ ước của nhiều chàng trai đáng lẽ

ra phải sống hạnh phúc nhưng dường như bao nhiêu tai họa, mất mát cứ dồn

đến với Hơ Linh Nhân vật Hơ Linh làm chúng ta nhớ đến cô Mị trong Vợ

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

chồng A Phủ của Tô Hoài Mị là một cô gái trẻ đẹp, giỏi giang, có tài “thổi lá

cũng hay như thổi sáo bao nhiêu người mê ngày đêm thổi sáo đi theo Mị hết núi này đến núi khác” vậy mà vì món nợ của ba mẹ và nỗi sợ hãi trước cường

quyền, thần quyền đã biến cô gái trẻ trung, xinh đẹp phải cam chịu cuộc sống

“lùi lũi như con rùa trong xó cửa” trong nhà thống lí Pá Tra Hai cảnh ngộ,

hai tính cách nhưng Hơ Linh và Mị dường như có điểm chung: họ đều là nạn nhân của cường quyền và thần quyền

Không chỉ những người phụ nữ nhỏ bé là nạn nhân của thần quyền và cường quyền mà ngay cả những thanh niên khỏe khoắn, biết suy nghĩ, có ít cái chữ trong bụng cũng là nạn nhân của bọn tay sai dưới chế độ thực dân Y Thoa chỉ vì cứng đầu không chịu làm giấy tờ tùy thân và là người yêu của Hơ Linh- người mà chánh tổng Y Sô thèm khát nên Y Sô đã mượn tay của quan

huyện bắt Y Thoa đi tù dù không có tội gì cả: “Mãi đến lúc này Y Thoa cũng chưa biết mình bị mắc tội lớn gì mà bị giam ở đây” [19, 173] Đến khi Y

Thoa mãn hạn tù, Y Sô còn nhờ quan trên nhốt thêm Y Thoa một thời gian nữa, càng lâu càng tốt Nếu Hơ Linh khiến ta nhớ đến nhân vật Mị thì Y Thoa

làm ta nhớ đến A Phủ trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài Họ đều là những

chàng trai khỏe mạnh, tốt bụng, không sợ cường quyền của hai miền đất khác nhau nhưng cùng chung cảnh ngộ là nạn nhân của bọn chúa đất miền núi nhưng cuối cùng họ đã giác ngộ cách mạng và giải phóng cho chính mình Con người nhỏ bé, bất hạnh không chỉ là những cá nhân đơn lẻ mà còn là tập thể của những người cùng số phận, hoàn cảnh Trên đường bị giải lên Buôn Ma Thuột, Y Thoa đã nhận ra rằng không chỉ có mỗi mình mình cực

khổ mà còn nhiều người còn thê thảm hơn mình nữa: “Lâu nay anh cứ tưởng tượng, anh gầy yếu hơn mọi người Nhưng khi đến nơi đây, anh thấy mọi người chỉ còn đôi mắt động đậy, da bọc xương khô khốc” [19, 179] Anh hiểu

ra không chỉ mình bị bắt bớ vô cớ mà nhiều người kinh cũng có số phận như

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

mình: “Những người bị giam này đều bị oan cả, còn bao nhiêu chuyện trên

bờ Sông Hinh nhỏ bé này ai thấu được” [19, 173], “Đến nhà lao Buôn Ma Thuột, tôi thấy rất nhiều người Ê Đê bị tù, người thì đi tù vì con không chịu đi lính, người bị nghi có ma lai, kẻ thì cãi lại miệng của chánh tổng, cũng có người bị kiện cáo thua lỗ cũng phải đi tù” [19, 289] Quan trọng hơn, anh biết được: “Người Kinh và người Ê Đê đều nghèo và biết yêu thương lẫn nhau”

[19, 179] không như lời chánh tổng Y Sô bịa đặt rằng người Kinh toàn là xấu

xa cả để chia rẽ người Kinh với người đồng bào

Trong Ba anh em, ta gặp ba chàng trai của ba làng khác nhau, họ đều

nghèo và bị áp bức, bóc lột đến tận thậm tệ Vì vậy, họ rủ nhau đi tìm nơi có cuộc sống tự do, đủ ăn, đủ mặc và không còn bị áp bức nữa, mọi người biết yêu thương nhau:

Ba anh em chúng tôi, ba làng khác nhau, nhưng ở làng nào cũng bị kẻ xấu áp bức bóc lột đến tận xương tủy Làm nương rẫy không nghỉ nhưng rồi ăn không đủ Dân cả ba làng đau khổ suốt năm tháng Bởi vậy ba anh em chúng tôi rủ nhau, đi tìm thử trên

xứ đồng cỏ của ta đây hoặc là một vùng khác xa xăm hơn Ở làng nào, vùng nào biết làm ăn, biết sinh sống, mọi người bình đẳng như nhau, không có người này làm xấu, làm khổ người khác

[21, 93- 94]

Rõ ràng, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và tay sai của chúng đã lợi dụng sự

mê muội, ít học của đồng bào Ê Đê, mượn tay của thần quyền, cường quyền

để cai trị, bóc lột họ, đẩy họ đến đường cùng, phải sống cuộc sống thê thảm Qua những mảnh đời, số phận bất hạnh phải chăng Y Điêng đang nói hộ những ước mơ, giãi bày éo le, uẩn khúc và niềm mong mỏi của những con người nhỏ bé bình dị quê ông cũng như những người con của Tây Nguyên đầy nắng và gió này Tác phẩm đã tái hiện bức tranh hiện thực xã hội miền

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

núi hiện lên với những xung đột âm thầm mà gay gắt của xã hội cũ, vừa là những xung đột muôn thuở của con người Đó là xung đột giữa con người lương thiện nhỏ bé với thế lực cường quyền, thần quyền; xung đột giữa khát vọng tình yêu, hạnh phúc với những rào cản của lễ giáo, hủ tục; giữa ước mơ

và thực tại phũ phàng Nhà văn đã tinh tế phát hiện sự vận động bên trong của đời sống tâm hồn con người nhỏ bé ở vùng đồi cỏ Sông Hinh Mỗi cuộc đời, mỗi một số phận là một mảnh ghép để làm nên bức tranh hiện thực đương thời Phải sống, gắn bó và yêu thương những con người của quê hương mình nhiều đến nhường nào mới giúp Y Điêng khắc họa nên những con người để lại nhiều dư âm, cảm xúc trong lòng độc giả đến như thế!

1.1.4 Con người tha hóa

Tác phẩm Y Điêng hầu hết viết về những con người Tây Nguyên với vẻ đẹp thuần phác, mộc mạc, thẳng thắn, nguyên thủy như chính núi rừng, nương rẫy nơi đây Họ sống thật lòng, thật bụng như dòng sông, con suối không biết ghét bỏ, làm hại ai bao giờ Nhưng khi thực dân Pháp đặt chân đến mảnh đất màu mỡ này chúng đã dùng đồng tiền và quyền lực biến một số người Ê Đê chất phác, hiền lành thành tay sai đắc lực cho chúng mà tiêu biểu hơn cả là nhân vật Y Sô Hắn là nhân vật phản diện được Y Điêng đầu tư khắc họa kĩ

lưỡng nhất trong các tác phẩm của mình Hắn không phải là nhân vật “đơn phiến” mà mang nhiều tính cách hiện thân tiêu biểu cho lũ tay sai bán nước:

tham lam, háo sắc, bất chấp đạo lý, luật tục nhưng vô cùng khôn khéo Trước khi thành chánh tổng, Y Sô cũng là chàng trai hiền lành như bao chàng trai Ê

Đê khác của vùng đồi cỏ Sông Hinh nhưng khi bọn Tây đến nâng hắn lên làm chánh tổng thì hắn đã thay đổi hẳn:

Hắn đi đến làng nào trong tổng, gái làng đó phải trốn đi hết

cả, đến trời tối om mới dám về nhà và lờ mờ sáng lại lên nương rẫy Mỗi lần hắn đến được chủ làng cột rượu mà không thấy đứa

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

con gái nào đến thả nước thì ông chủ làng đủ nhét kín tai lại mà vẫn cứ nghe hắn mắng nhiếc thậm tệ Từ ngày hắn làm chánh tổng, hắn làm trái hết mọi luật tục tốt đẹp ở vùng đồi cỏ này Không những đối với người lớn, con trai, con gái mà ngay đến cả trẻ thơ đang chạy diều đánh quay kia cũng bị hắn bắt nạt người

ta sợ nhất là hắn lên nhà, y đã lên nhà rồi đâu phải về không Phải rượu cột, cơm nấu, gà thui chứ Nếu nhà nào không có phải

đi mượn, nếu nhà nào để hắn về không thì coi như một cái nợ cho mình vậy [19, 73- 75]

Hắn đã lợi dụng thần quyền và cường quyền gán cho mẹ con Hơ Linh có

ma lai để đẩy họ ra khỏi buôn làng vì Hơ Linh không chịu thỏa mãn tính háo sắc của hắn Hắn lợi dụng quyền lực của quan trên để đẩy Y Thoa vào tù chỉ

vì Y Thoa là người yêu của Hơ Linh- người mà hắn ưng cái bụng mà không

có được Và còn bao nhiêu người dân nghèo khổ của xứ đồi cỏ này cũng là nạn nhân dưới sự cai trị của hắn

Hờ Giang là tác phẩm mang đậm khuynh hướng sử thi và cũng là tác

phẩm có nhiều nhân vật tha hóa nhất trong các tiểu thuyết của Y Điêng Đó là những Ma Sa, Ma Lóa- những kẻ đã từng đi lính cho Pháp, nay về già lại làm tay sai cho đế quốc Mỹ; Y La tên lính Ngụy khét tiếng trong việc trị dân, dồn dân vào ấp chiến lược; Y Soa- kẻ bỏ vợ con đi theo biệt kích Mỹ Những nhân vật tha hóa này chủ yếu bị đồng tiền chi phối nên đã chấp nhận đi theo và trở thành tay chân đắc lực cho Pháp, Mỹ Tuy nhiên cũng có nhân vật không đơn thuần chỉ vì tiền mà còn vì cả sự ghen tuông mù quáng Y Soa từ một chàng trai rất giỏi giang với công việc nương rẫy, có tài đan gùi rất đẹp, rất yêu thương gia đình, vợ con vậy mà bị tên Ma Lóa xúc xiểm, xúi giục rằng con gái của anh và Hờ Giang chưa chắc là con của anh nên Y Soa đã rời bỏ buôn làng theo bọn biệt kích Mỹ Tệ bạc hơn, chính anh nhẫn tâm kéo bọn biệt kích

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

về buôn và giết Hờ Giang- người vợ anh từng yêu dấu hôm nào ngay trên mảnh rẫy còn thấm giọt mồ hôi của hai vợ chồng Chính Hờ Giang cũng không ngờ chỉ trong một thời gian ngắn mà bọn Mỹ xâm lược lại có thể biến chồng mình từ một người hiền lành thành một con thú hung dữ đến như vậy:

“Y Soa chạy xộc vào, Y Soa mặc bộ quần áo rằn ri, nước da đen lại, mặt mày trông rất hung dữ Hờ Giang nhìn mãi mới nhận ra được Không được bao lâu mà bọn xâm lược Mỹ đã biến con người hiền lành nhanh chóng trở thành một con thú… Đôi mắt nó dần căm thù đỏ như mắt trâu điên ngoài rừng” [24, 856]

Nhân vật phản diện, tha hóa được Y Điêng miêu tả không chỉ là những

cá nhân mà có khi là đám đông của những kẻ cùng bản chất cướp bóc, khát

máu, mất cả tính người Đó là bọn biệt kích Mỹ: “Tên chỉ huy nhếch mép cười, trong cái miệng của hắn chứa đầy răng vàng đã biến màu đo đỏ hung tợn một số tên lính khác đi lùng xung quanh rẫy Thằng mổ dưa gang, tên hái dưa hấu, bẻ ngô tươi Chúng làm như cái rẫy không có chủ Bọn chúng hầu hết là những tên ăn cắp” [24, 854- 855]

Tuy nhiên, kiểu nhân vật phản diện, tha hóa chiếm một tỉ lệ rất nhỏ trong tiểu thuyết Y Điêng còn lại là những nhân vật tốt Dù có lúc bị xúi giục, mê muội nhưng với bản chất lương thiện vốn có của người Tây Nguyên và sự đoàn kết, vị tha của buôn làng họ sớm nhận thức và tỉnh ngộ để trở về với phẩm chất tốt đẹp vốn có của mình Như vậy, tác giả xây dựng kiểu nhân vật phản diện, tha hóa để tố cáo tội ác của bọn thực dân gieo rắc khổ đau cho đồng bào Tây Nguyên, làm biến chất những người dân lương thiện Quan trọng hơn, qua các nhân vật này, nhà văn không làm xấu đi hình ảnh con người Ê Đê nói riêng và Tây Nguyên nói chung mà là cách để khẳng định bản chất tốt đẹp, thuần phác vốn có của người Tây Nguyên vì đó chỉ là vài cá

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhân nhỏ nhoi như cánh chim lạc bầy giữa đại ngàn của những con người tốt bụng, nghĩa tình

1.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng

Nhân vật là nơi tập trung thể hiện quan niệm, tư tưởng của nhà văn về con người, cuộc đời Vì vậy để khắc họa nhân vật, nhà văn thường tập trung miêu tả ngoại hình, hành động, ngôn ngữ và tâm lý nhân vật để từ đó khái quát những vấn đề mà nhà văn muốn hướng tới

1.2.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật

Để miêu tả nhân vật, thủ pháp mang tính truyền thống và tạo ấn tượng trước hết đó là ngoại hình nhân vật Do đó không phải ngẫu nhiên các tác phẩm văn xuôi nói chung và tiểu thuyết Y Điêng nói riêng, nhân vật thường được trau chuốt kĩ về mặt ngoại hình

Ở đâu và khi nào người phụ nữ cũng luôn là tâm điểm của cuộc sống Trong các tiểu thuyết của mình, Y Điêng đã dành tất cả tình yêu, sự trân trọng

của mình đối với người phụ nữ Chính ông kể rằng: “Con gái quê ông đẹp lắm, đẹp đến nỗi đi nhiều nơi, ông vẫn thấy không nơi nào hơn, ông vẫn thấy con gái quê ông là nhất… con gái Tây Nguyên khi còn trẻ đều để ngực trần, cái đẹp lồ lộ tự nhiên như trời đất, như núi như đồi như bầu như bí” [28]

Phải chăng vì vậy mà trong tất cả các tiểu thuyết của ông, ta không thấy có người phụ nữ nào xấu cả, họ đẹp từ ngoại hình đến tính cách, tâm hồn

Trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, Hơ Linh là người phụ nữ được tác

giả miêu tả kĩ nhất: “Khuôn mặt của Hơ Linh chị trăng cũng phải nghẹn, đôi mắt đón nắng sớm như đóa hoa aring Mỗi lần cô nói, cô cười hai dấu “cua bấm” trên má như dòng nước xoáy tròn trịa rung rinh Cái tròn trịa rung rinh gây sóng sánh trong lòng các chàng trai” [19, 43], “cái mặt Hơ Linh hoa kơ tinh cũng phải thua” [19, 47], “ánh trăng vẫn rọi vào khuôn mặt của Hơ Linh, cặp lông mày của cô như đôi chim én liệng xa, đôi môi mím lại như hoa

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

sắp nở, bộ tóc dài trải xuống như một tấm chăn mát mẻ” [19, 87] Hay miêu

tả Hơ Ninh, cô gái xấu số bị chết trong trận bom của giặc nhưng vẻ đẹp vẫn

sóng sánh trong lòng người đọc: “thân hình nhỏ nhắn, nước da như trái cơ- chin chín vàng sẫm, đôi mắt tròn, cái ngực chim Kơ- Trâu phải ghen, cái lưng kiến vàng nhường cho” [20, 244]

Trong Hờ Giang, nhân vật nữ anh hùng càng được mô tả kĩ lưỡng, tạo

ấn tượng từ nụ cười với “hai hàm răng đều dặn như hoa dăm ké” [24, 586- 587] đến đôi mắt, làn da “chỉ thấy đôi mắt của em mới còn sắc sảo, nước da màu trái ê mau của em làm cho thân hình em rắn rỏi Đôi môi khô lúc này đã biến đâu rồi, giờ đây là nụ hoa dăm ké” [24, 592], và mái tóc “dài tha thướt như một lớp mây giăng qua đỉnh núi xanh Con suối chảy từ trên đỉnh núi Chú- giang- sin cũng thua, con mắt của nó, con hông sai có đôi mắt tinh nhất làng vẫn còn bỏ sót nhụy hoa trên cành Cái răng của nó, hoa dăm dé không đều bằng Nước da trái ê mau của nó mịn màng và hồng hào” [24, 633- 634]

Ngoài Hơ Linh, Hơ Giang trong tiểu thuyết của Y Điêng ta còn bắt gặp rất nhiều những người phụ nữ có ngoại hình đẹp, làm xao xuyến lòng người Đó

là cô Hơ Nhao trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, cô Hơ Yông, Hơ Tang trong Hờ Giang, nàng Hơ Nhí, Hơ Ban, Hơ Bia Rế trong Ba anh em, Cô Xuân, H’Guê trong Trung đội người Bah Nar… Quả thực, Y Điêng đã dành

cả tình yêu của mình cho những cô gái Tây Nguyên nên mới chắt chiu tạc nên những câu văn gợi cảm như vậy về những người con gái quê mình Nếu như thiên nhiên Tây Nguyên làm nên những thắng cảnh hoang sơ, kì vĩ thì những

cô gái Tây Nguyên như những bông hoa aring, kơ tinh làm đẹp cho núi rừng, say đắm lòng người

Bên cạnh những người phụ nữ, ta bắt gặp những chàng trai Tây Nguyên mang vẻ đẹp như bước ra từ những trường ca huyền thoại Nếu như trong tác phẩm của mình Nguyên Ngọc tập trung miêu tả hình dáng nhân vật ở vầng

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

trán rộng, đôi mắt sáng, cánh tay vững chãi và đặc biệt là khuôn ngực vạm vỡ, vóc dáng quắc thước để qua đó làm toát lên tính cách mạnh mẽ, cương nghị của nhân vật thì Y Điêng lại chú ý nhiều đến làn da nâu, ngăm đen, rám nắng của những con người quanh năm đầu tắt mặt tối với cái nắng, cái gió khắc

nghiệt của Tây Nguyên Đó là những chàng trai như Y Thoa trong Chuyện

trên bờ Sông Hinh: “Y Thoa ở trần, nước da trái ê- nâu của anh bị nắng

rám, mồ hôi nhễ nhại làm cho đen láng đi” [19, 124- 125], Y Nguyên và Y

Khăm trong Ba anh em với “cái làn da rắn chắc của người làm nương rẫy” [21, 63], hay anh Huyện đội trưởng trong Trung đội người Bah Nar: “Người

anh to bề ngang, khỏe cứng như một khúc gỗ cà te lõi, nhìn phía trước như anh mang cả một chòi lúa rất nhẹ nhàng Nước da ngăm đen, chắc” [22, 30]

Nếu hình ảnh làn da nâu, đen chắc gợi lên những chàng trai lao động vất

vả thì hình ảnh cánh tay, bắp chân to khỏe cho ta thấy những chàng trai với sức khỏe hơn người, dũng mãnh như những anh hùng trong sử thi Y Thoa

trong Chuyện trên bờ Sông Hinh được miêu tả: “Bắp thịt của các cánh tay

nở phồng mạnh khỏe” [19, 119]; Y Nguyên, Y Khăm và Y Rin trong Ba anh

em: “Hình dáng của ba người cao thấp như chọn lựa, chiều ngang tròn lẳn

khỏe mạnh Chỉ có Y Rin nước da bánh mật Đi đầu trần đội nắng mưa, chân

đi không, đạp núi, lội sông Họ ra đi chưa hẹn ngày trở về” [21, 90- 91]

Miêu tả ngoại hình không chỉ giúp người đọc hình dung chân dung các nhân vật mà qua đó còn góp phần thể hiện tính cách nhân vật Nếu các nhân vật chính diện được Y Điêng miêu tả bằng những câu văn đẹp, gợi cảm thì các nhân vật phản diện hiện lên với ngoại hình dị dạng, méo mó thậm chí bị

vật hóa để trùng khít với “tâm địa quỷ” của những kẻ tàn bạo, gây bao tội ác

cho nhân dân Đó là những nhân vật như Y Sô trong Chuyện trên bờ Sông

Hinh; Ma Sa, Ma Lóa, Y Soa, Y La trong Hờ Giang

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trong toàn bộ sáng tác Y Điêng và tiểu thuyết nói riêng, không có nhân vật phản diện, tha hóa nào được khắc họa kĩ lưỡng và tỉ mỉ như Y Sô Chỉ qua ngoại hình hắn thôi, ta cũng phần nào thấy được bản chất, tâm tính của hắn:

“Hắn cao dong dỏng như một cây tre Mình trần chỉ đóng một cái khố mới còn thơm mùi nước chàm Ánh lửa cũng làm cho nước da của hắn cũng như

da của cây tre khô hơi mông mốc Mặt choắt, trán nhỏ hẹp mấy sợi tóc trùm kín lại” [19, 16], “cái trán nhỏ hẹp bằng lá lúa ít hiểu biết của mình” [19, 96] Y Điêng đặc biệt chú trọng vào chi tiết “cái trán” để tố cáo cái bản chất

ít học của Y Sô và có lẽ đó là nguyên nhân chính đã gây ra nhiều đau khổ cho

buôn làng Đặc biệt người đọc ám ảnh và ấn tượng với hình ảnh: “cái cười của hắn cũng khác với mọi người, hàm răng bị cưa tận lợi đỏ, khi cười không thấy một cái răng nào, nhìn cái cười của hắn mà sợ hãi” [19, 70], “mỗi lần hắn nói, từ trong miệng phả ra một mùi rượu chua pha với mùi thối khó chịu”

[19, 87] Ngoại hình đó giúp người đọc phần nào nhận diện bản chất đê tiện, tàn độc và hèn hạ của Y Sô

Ma Lóa, người từng đi lính cho Pháp, nay lại làm tình báo cho Ngụy

được miêu tả: “Ma Lóa không mặc áo, cái da của ông đỏ như mểnh đứng ăn

lá giang” [24, 815] Còn Y La, tên chỉ huy bọn biệt kích được khắc họa khá

kĩ từ ngoại hình dị dạng đến giọng nói đầy mê hoặc để lung lạc những người

dân nhẹ dạ: “Hắn to béo, trên mặt đầy những vết sẹo chằng chịt, hắn đi đến đâu mọi người đều tránh cả… Hắn nói chỉ có ồn ào như con phượng hoàng đập cánh… Tiếng nói của hắn khi trầm, khi bổng, giọng nói rất dẻo, như những sợi dây mây đã lột vỏ… có lúc lời nói của hắn lọt hẳn vào tai của những người nhẹ dạ” [24, 652- 653]

Có thể nói, nếu như các nhân vật chính diện được Y Điêng ngợi ca như những cánh hoa aring, hoa dăm ké làm đẹp cho đời hay những cây lim, cây cà

te vững chãi làm chỗ dựa cho buôn làng thì điểm chung khi miêu tả các nhân

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

vật phản diện, tha hóa là chúng mang hình hài méo mó, dị dạng của con vật, thậm chí là quỷ dữ Vì trong suy nghĩ của Y Điêng, những kẻ gieo tai vạ, đau khổ cho bà con, buôn làng mình thì khác nào quỷ dữ

Nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng không chỉ là con người mà còn có cả

lũ quỷ Lũ chim Gơ- rứ trong Ba anh em là hiện thân của cái ác, cái xấu được

tác giả miêu tả rất chi tiết: “Từ con quỷ đầu đàn đến lũ quỷ lính cũng không khác gì mấy Lông lá toàn thân, kẻ đen, con thì mốc nâu… cũng hai mắt, mũi

hố phủ, hai tay, hai chân, tay hơi dài và gầy hơn một tí” [21, 148- 149]

Nói đến người Tây Nguyên người ta thường ấn tượng bởi sự thật thà, chất phác, họ là những con người thâm trầm, sâu lắng, ít nói mà thiên về hành động Do đó, trong việc khắc họa nhân vật Y Điêng cũng như các nhà văn khác viết về Tây Nguyên cũng tập trung nhiều hơn cho việc miêu tả hành động nhân vật Dù ngoại hình miêu tả chưa nhiều, ít tạo được sự khác biệt, cá tính hóa giữa các nhân vật bởi sự so sánh mang tính chung chung như cách nói của người Tây Nguyên nhưng ít nhiều giúp người đọc nhận diện được tính cách của các nhân vật, đặc biệt là thấy được vẻ đẹp đặc trưng của người Tây Nguyên và bản tính xấu xa, đê hèn của các nhân vật phản diện

1.2.2 Miêu tả hành động nhân vật

Đặc trưng trước hết phải nói đến về con người Tây Nguyên là những con người ít nói và thiên về hành động Có lẽ cuộc sống giữa núi rừng đại ngàn, quanh năm làm bạn với mảnh rẫy, cánh rừng, con suối lặng thầm nên con người cũng vậy Họ bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ của mình cũng chủ yếu bằng hành động, nghĩ sao làm vậy Hành động không chỉ là phương châm sống, lối sống mà đã trở thành văn hóa của người Tây Nguyên

Trong sinh hoạt hằng ngày, lúc “ăn năm uống tháng” hay khi buôn làng

có người mất đi không ai bảo ai, mọi người trong làng đều tự nguyện đến giúp chủ nhà một tay Điều đó đã trở thành lẽ sống, đạo đức, văn hóa Vì vậy, ta

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

không ngạc nhiên khi thấy trai gái làng hồ hởi đến giúp chuẩn bị lễ ăn năm

uống tháng nhà Ma Thin: “Các chàng trai cô gái đã sửa soạn cho nhà ông thêm rực rỡ Con trai lo sửa lại sạp nhà, hiên nhà, cột đâm trâu Các cô gái

lo kiếm củi, giã gạo, hái lá chuối để gói cơm Kẻ mang lá nhét ché rượu bước lên, người khiên nồi bung đi múc nước ” [19, 197]

Y Thoa là chàng trai Ê Đê chất phác, thật thà nhưng mang sẵn trong mình sự cứng cỏi, cương trực của người anh hùng vì vậy mà chánh tổng Y Sô không ưa anh mới tìm cách đẩy anh vào tù Nhưng chính nhà tù lại là nơi giúp cho Y Thoa gặp các anh tù chính trị Nguyễn Lợi và Hồ Thu để từ đó mở ra một bước ngoặt mới trong cuộc đời anh Y Thoa đã nhận ra rằng: muốn chiến thắng thằng Tây thì phải cứng cỏi, có bản lĩnh hơn cả thép kia và dám đấu tranh để đánh đuổi bọn thực dân ra khỏi bờ cõi đất nước Đây là mốc son quan trọng đưa Y Thoa đến với cách mạng sau này

Hành động được miêu tả kĩ và ấn tượng nhất là cảnh Y Thoa đánh hổ: “Y Thoa liền ngồi xuống ngay con hổ nhảy chụp nhưng qua mất Mất đà con hổ rơi xuống vũng nước bọt nước tung lên trắng xóa Y Thoa biết chàng cọp đã

bị động rồi hắn không thể làm gì hơn Anh sẵn sàng một mình chống lại chàng hổ này Con hổ vừa bước lên bờ thì vừa gặp cú đá của Y Thoa chỉ có

rú lên một tiếng nghe rợn cả núi sông” [20, 11]

Hành động đó làm nổi bật bản lĩnh, vẻ đẹp của người anh hùng Y Thoa Hay lúc Y Rin một mình chiến đấu với đàn chim Gơ- rứ khiến người đọc liên tưởng đến hành động dũng mãnh của những Đam San, Xinh Nhã trong sử

thi: “Anh nhảy ra ngoài hiên nghênh chiến Tay trái cầm khiên, tay phải cầm đao bén lấp loáng như chớp tháng ba Anh đứng hiên ngang giữa hiên Mỗi lần lũ chim lính lao tới, anh múa khiên, khiên xoáy tạo ra một luồng gió như bão tố gạt chúng đi Anh vừa múa khiên vừa lia đao… lũ chim rớt xuống đất như mùa phát cỏ tranh” [21, 140- 141]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Người đọc càng không thể nào quên hành động dũng cảm, kiên cường của nữ cán bộ cách mạng- Hờ Giang khi cô hiên ngang trước mặt bọn biệt kích Mỹ với ánh mắt như ngàn mũi tên bay về phía lũ bán nước, bất chấp cái

chết đang đến gần: “Hờ Giang thì cứ đứng hiên ngang, tay ôm chặt đứa con, đôi môi mím lại và hai con mắt trừng trừng nhìn tên biệt kích” [24, 854]

Có thể nói đối với nhân vật anh hùng, nhất là người anh hùng Tây Nguyên thì mọi phẩm chất đều thể hiện qua hành động Nếu người anh hùng hành động để bảo vệ chính nghĩa, buôn làng thì các nhân vật phản diện tha hóa, qua hành động được miêu tả cũng giúp bản chất của chúng lộ diện rõ hơn Ta có thể thấy bản chất háo sắc, đê hèn của chánh tổng Y Sô khi hắn mò vào nhà Hơ Linh:

Hắn đi một vòng lắng nghe động tĩnh… Y Sô đứng dưới chân cầu thang, cố kiễng chân để ngó vào không lùi lại, một tay vịn cột lên xuống và hai chân Y Sô rất nhẹ, đặt chân lên cầu thang hắn ngồi ngay ở cạnh cửa Y Sô ngồi đó và run mà nhớ lại những câu

ca dao trong bản trường ca khi một chàng trai đến với người yêu của mình, nếu người yêu mình đang ngủ đừng để người đó giật mình “Không, ta không làm như thế” hai bàn tay của hắn chạm vào người Hơ Linh [19, 87]

Nhà triết học La Mã cổ đại M Xi- ê- rông từng nói “Mọi phẩm chất của đức hạnh là ở trong hành động” Câu nói đó càng có ý nghĩa và đúng đắn hơn

trong việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Y Điêng Hành động của nhân vật là căn cứ tốt nhất để làm nổi bật tính cách nhân vật

1.2.3 Miêu tả ngôn ngữ nhân vật

Có thể nói, Y Điêng đã rất thành công khi khắc họa tính cách nhân vật bằng chính lời nhân vật Ngôn ngữ nhân vật của Y Điêng không chỉ là công

cụ, phương tiện của sự miêu tả mà đã trở thành đối tượng miêu tả So với

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhiều nhà văn cùng thời, Y Điêng sử dụng ngôn ngữ đối thoại với mật độ dày hơn trong tác phẩm của mình:

rõ hơn

Vẻ chất phác, thật thà của người Tây Nguyên thể hiện rõ qua đoạn đối thoại của Y Thoa và anh Trần Được khi nói chuyện về tổ chức Việt Minh:

- Việt Minh anh Y Thoa ạ

- Việt Minh nghe lạ quá

- Vậy là họ đông người? [20, 59- 60]

Đối với những nhân vật chính diện, ngôn ngữ được miêu tả chuẩn mực với giọng điệu ngợi ca Nhất là đối với các nhân vật anh hùng, cùng với hành động, ngôn ngữ là tuyên ngôn về lẽ sống của họ Vì vậy, khi tên chỉ huy bọn

biệt kích Mỹ hỏi Hờ Giang về chuyện tái hợp với Y Soa, cô đã rắn rỏi trả lời:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Hai người có muốn tái hợp không?

- Ông cũng là người Ê Đê, chắc ông còn nhớ lời người xưa thường nói: “Lấy chồng ở với chồng cho đến chết Người chia rượu cho đến khi rượu lạt, đánh chiêng cho đến khi người ta giật tay mới thôi” Vợ chồng chúng tôi cũng bị người ta cướp giật như kẻ đánh chiêng đó ông ạ! [24, 856]

Câu trả lời cho thấy lòng thủy chung của Hờ Giang nhưng bọn biệt kích

Mỹ đã dùng tiền bạc, những lời xuyên tạc, bịa đặt để chia rẽ vợ chồng cô Hờ

Giang trước họng súng của kẻ thù đã dõng dạc tuyên bố: “Tôi sẽ không đi đâu, tôi không thể bỏ buôn làng Nếu hôm nay tôi có chết đã có buôn làng làm chứng Tôi có tội, các ông bảo tôi làm Việt Cộng, tôi tin rằng các ông chưa hiểu Việt Cộng Các ông hiểu thì tôi đoán chắc rằng các ông sẽ làm như tôi Hôm nay đạn từ nòng súng các ông đi ra nhằm vào ai, bây giờ chỉ vào thân thể người Ê Đê chúng mình thôi, đau lắm chứ” [24, 858]

Từng lời nói của Hờ Giang như những giọt mưa rừng giữa mùa hạ thấm vào lòng đất mẹ, xé lòng của những người Ê Đê còn ở lại, làm thức tỉnh chút lương tri còn sót lại của những kẻ ôm bả vinh hoa của đế quốc Mỹ đã chĩa mũi súng về phía đồng bào mình Lời nói của Hờ Giang cũng là tiếng lòng của những người Ê Đê, người Tây Nguyên yêu nước bấy giờ

Trong Ba anh em, lời nói của Y Nguyên khi nói chuyện với chim Gơ- rứ

chúa- kẻ đã bắt hết cả làng của Y Rin được coi như tuyên ngôn và cũng là

niềm tự hào về truyền thống bất khuất của người Ê Đê: “Chúng tôi là người chủ của xứ sở này, có văn hiến, có lịch sử, có truyền thống đấu tranh bất khuất để gìn giữ và xây dựng đất nước này Nếu mà trong cuộc đánh nhau lần này vì lí do nào đó chúng tôi thua trận, đó chỉ là tạm thời Thời đại sau sẽ sinh ra những người tài giỏi hơn chúng tôi, thì họ sẽ đánh bại chúng bay đem lại cho xứ sở này của chúng tôi tốt đẹp hơn” [21, 244]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Nếu ở các nhân vật chính diện, ngôn ngữ đã góp phần làm đẹp thêm tâm hồn, nhân cách của họ thì ở các nhân vật phản diện, Y Điêng đã bóc trần bộ mặt xảo trá, bản tính xấu xa qua ngôn ngữ của chúng Trong đó, lời nói của nhân vật Y Sô được Y Điêng khắc họa thành công nhất Ngôn ngữ Y Sô biến đổi qua từng hoàn cảnh, nhân vật mà hắn tiếp xúc Nếu trước kia khi Pháp còn

là ông chủ của xứ sở này, hắn đã vênh váo, trịch thượng bằng thứ ngôn ngữ của kẻ nắm quyền sinh quyền sát trong tay, hắn từ chối lời van xin của ma Y

Thoa khi hắn cho người bắt Y Thoa giải lên huyện: “Ông đừng nói nữa Muộn rồi đó Mấy tháng, mấy năm trước sao không dạy nó Việc đến chân rồi, và lại việc quan trên, tôi không có quyền nhúng vào” [19, 147]

Chính Y Sô là người xúi Ma Thin kiện mí con Hơ Linh nhưng khi Ma

Thin thua kiện, hắn lật lọng nhằm vơ vét tài sản nhà Ma Thin: “Sao đây ông

Ma Thin?”; “Bởi ông đụng đến cái họ lớn này mà Phải không ông Ây Lứ? Hôm trước nhiều người đã nhắc là tùy ông mà” [19, 255], “Bên đó bàn gì mà lâu thế? Đã xếp đủ hai mươi lăm con bò chưa? Thế bao giờ bên ấy cho chúng tôi đến dắt đây?, “Thế còn cái ché ba cổ và bộ chiêng nữa” [19, 260]

Thế nhưng khi thực dân Pháp bị Nhật đảo chính, Y Sô lo sợ cho số phận của mình nhỡ khi bọn Nhật hỏi sổ sách và số thóc hắn đã thu của dân giờ ở đâu, hắn không trả lời được Vì vậy, hắn nhờ Y Thoa làm giả sổ sách

cho mình thì lời lẽ ngọt như đường: “Em Y Thoa hả?”; “Em này”; “Em ạ”

[20, 67- 68]

Bản chất xu nịnh của Y Sô thể hiện rõ nhất khi hắn nói chuyện với lũ Tây, mặc dù lúc này người Pháp đang bị Nhật lùng bắt không chốn nương

thân nhưng hắn vẫn dạ dạ vâng vâng: “Ông lớn đến sao không báo trước”;

“Ông lớn cho phép tôi đánh trống gọi dân làng về”; “Bẩm quan lớn”; “Mời ông lớn lên nhà” [20, 74- 75]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Bên cạnh ngôn ngữ đối thoại, Y Điêng đã khéo léo xây dựng những màn độc thoại tinh tế để qua đó nhân vật tự bộc lộ tâm trạng, tính cách của mình

Trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, Hơ Linh là cô gái sớm chịu nhiều bất

hạnh, nên cô có cách nghĩ và nhạy cảm hơn các cô gái khác Vì quá xinh đẹp, giỏi giang nên cô trở thành đối tượng thèm khát nhất của chánh tổng Y Sô Hắn đã tìm mọi cách để tiếp cận và chiếm đoạt cô Vì vậy, Hơ Linh đã trằn

trọc suốt đêm khi mẹ cô nhẹ dạ đã nhận mấy hào bạc của Y Sô cho: “Anh Y thoa ơi, sao đêm nay em khó ngủ quá, anh bỏ cây sáo đến ngồi cạnh em đi! Anh Y Thoa ơi, anh đừng bỏ em, cứu em ra khỏi chốn này” [19, 80]

Hơ Linh càng lo sợ khi Y Sô nhân lúc mẹ con cô đang ngủ hắn đã lên nhà sờ soạng mình và cô sợ Y Thoa biết chuyện này liệu anh có hiểu và

cảm thông cho cô không: “Anh Y Thoa ơi! Anh có hiểu cho chăng, em không hề dính líu một chút gì Mọi tai họa không phải do em đâu, họ đem tới họ gắn cho em như vậy đó: Anh cứ ngủ ngon đi đừng có chiêm bao gì

về em Trời sáng rồi em sẽ nói cho anh rõ về điều xảy ra trong nhà em Đừng giận em và khi nghe việc này anh đừng có để hai tai, tin thì tin đừng

có yếu đuối đó” [19, 91]

Đoạn độc thoại cho thấy đức tính vị tha, chân thành của người con gái Ê

Đê luôn một lòng lo nghĩ cho người mình yêu

Nếu độc thoại nội tâm thường dùng để diễn tả cảm xúc của các nhân vật chính diện, những người vốn giàu tình cảm, cảm xúc thì ở đây Y Điêng còn dùng diễn tả tâm trạng lo lắng của Y Sô- kẻ làm biết bao chuyện ác nên luôn phải sống trong tâm lý lo sợ, bất an Y Sô lo lắng khi lộ chuyện hắn sàm sỡ

Hơ Linh và chuyện Cộng sản xuất hiện ở làng mình, hai cái lo cộng vào nhau khiến hắn không sao yên được:

Cái chuyện thằng Tây nói hôm trước, làng mình có Cộng sản thật rồi Bị lây, chưa có cách gì ngăn lại Hắn gục đầu xuống hai

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

cái đầu gối, hai tay ôm lấy cái trán nhỏ hẹp bằng lá lúa ít hiểu biết của mình Giá như cái đầu này có thể lấy ra được rồi lại gắn lên hẳn là hắn không để dính ở cổ nữa Ngay trong người hắn, trong cái đầu hắn đầy những thứ gì vừa ngứa ngấy vừa đau, đứng, ngồi

và ngay cả ăn uống cũng không yên, không ngon [19, 96]

Trong đám ma con trai ông chủ bến nước, bản chất của Y Sô càng bộc lộ

rõ hơn Nếu là một người bình thường người ta sẽ dành sự xót xa cho người quá cố và chia buồn cùng tang gia nhưng trong đầu Y Sô lúc này lại đầy ắp

những toan tính nhỏ nhen để ám hại mẹ con Hơ Linh: “Y Thoa đi tù rồi, nếu

có về nó cũng không dám làm gì nữa Nhưng còn hai mí con Hơ Linh Không Không được đâu Y Sô ạ Trai gái với người cùng họ cùng làng sẽ cho mình ăn cơm trong máng lợn, đi bằng bốn chân Khủng khiếp quá… Tốt nhất

là ta thủ tiêu hai mí con Hơ Linh” [19, 156]

Nếu những dòng độc thoại của Hơ Linh trong Chuyện trên bờ Sông

Hinh chủ yếu xuất phát từ những suy nghĩ mang tính cá nhân thì trong Hờ Giang, những dòng độc thoại của Hờ Giang xuất phát từ con người cộng đồng

luôn lo nghĩ cho mọi người Hờ Giang lo cho chú Ma Đoan và các anh bộ đội

trong rừng: “Chú và các anh không đi đâu xa, chú sẽ về ngay mà, ta ngồi đợi

ở đây Con chim gõ kiến ơi, hôm trước mày đuổi tao đi, chú và các anh của tao đâu rồi Sao mày không nói cho tao biết, bao giờ chú và các anh về?”

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

tốt, biết được sấm sét không phải là thần linh mà là do những hiện tượng tự nhiên thôi Như vậy là nó có phúc hơn đời mình rồi” [24, 809]

Nỗi đau và nỗi lo lớn nhất của cô là đứa con gái duy nhất của mình Vì vậy, khi bị bọn biệt kích Mỹ bắt, cô không lo cho mình mà chỉ nghĩ và thương

cho con gái Hờ Lê của mình: “Tội nghiệp cho con gái đầu lòng của tôi phải mang suốt đời là con gái người cha phản động, nhưng vì cả nước bị đế quốc

Mỹ xâm lược, tôi và nó không thể nào tránh được cái đau thương” [24, 855]

Như vậy, ngôn ngữ không chỉ là công cụ của tư duy, ngôn ngữ trong tiểu thuyết Y Điêng còn là một thứ bột màu vẽ nên tính cách, bản chất nhân vật một cách rõ nét

1.2.4 Miêu tả tâm lý nhân vật

Xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết không chỉ đơn thuần cho người đọc thấy được ngoại hình, ngôn ngữ, hành động nhân vật mà quan trọng hơn là hơn là nói được phần sâu kín trong tâm hồn con người Nói như

L.N.Tolstoy: “Mục đích chính của nghệ thuật là phát biểu các sự thật về tâm hồn con người, nói lên những bí ẩn mà nó không diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường được”

Trong các nhân vật của Y Điêng, Hờ Giang là nhân vật được miêu tả nội tâm rõ nhất nhằm làm nổi bật vẻ đẹp của con người cộng đồng, người anh hùng của buôn làng Từ khi còn nhỏ, sau lần gặp chú Ma Đoan và các anh bộ đội đêm về trời đổ mưa Hờ Giang không ngủ được vì lo cho chú Ma Đoan và

các anh bộ đội trong rừng: “Mưa càng to giọt mưa từ cái đuôi mái nhà rơi lộp độp, nghĩ đến chú Ma Đoan và các anh ở ngoài rừng, bụng em se lại Không biết trời tối thế này các chú và các anh có tìm thấy chòi rẫy cũ của buôn này không” [24, 617]; “Cái bụng Hờ Giang thương chú Ma Đoan và các anh đầy

ăm ắp Không biết đêm nay chú và các anh có yên giấc không? Chú ơi! Hai

mẹ con cháu không ngủ và cả buôn làng lớn bằng này cũng vậy” [24, 620]

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Hờ Giang- người con ưu tú của buôn làng, làm bí thư xã nhưng chính chồng của mình theo biệt kích nên khi biết được tin này, Hờ Giang nghe như sét đánh ngang tai, tâm trạng rối bời, không còn đủ sức để nghĩ và tìm cách nào giải quyết:

Suốt đêm Hờ Giang không tài nào chợp mắt Nhìn con côi cút chị lại khóc Càng nghĩ về con chị lại càng khóc, từ khi biết tin chồng chị làm biệt kích Mỹ mới có một hôm mà người chị gầy đi nhiều Cái mặt tròn trĩnh của hôm qua nay không còn, nó hốc hác hẳn, chị già đi nhiều Bây giờ chị chỉ mong làm thế nào cho trời mau sáng mà về Huyện ủy gặp anh Ma Đoan, nhờ anh Ma Đoan và các đồng chí trong Huyện ủy giúp đỡ [24, 843]

Trong Trung đội người Bah Nar, Siu Nay và các chiến sĩ cùng đơn vị ai

cũng mang đầy tâm trạng, lưu luyến khi phải rời làng Đê Ka- nơi chứa đựng bao nhiêu kỉ niệm đẹp đẽ và có người con gái mình yêu:

Các chiến sĩ ai ai cũng ngùi ngùi, nhớ những chiếc nhà xinh xắn, các lán trại đứng chui chủi đó cũng là một sợi dây giữ chân anh em Bịn rịn quá chừng… Ai ai cũng muốn rờ rẫm lại sạp nhà, sân trại và cả con suối nhỏ kia cứ reo không ngừng nghỉ… Suốt đêm hôm đó, không chỉ có một mình anh Siu Nay trăn trở khó ngủ, nhiều chiến sĩ cũng vậy… Từ nay anh sẽ không thấy hình dáng, không còn nghe tiếng nói, tiếng cười của các cô gái làng Đê Ka, nhất là hình ảnh cô Xuân Không biết sẽ như thế nào khi anh xa rồi Anh chàng nào sẽ đến chòi cao đánh đàn t’rưng? Anh chàng ấy chắc chắn sẽ được nhiều hạnh phúc [22, 94- 95]

Trong Chuyện trên bờ Sông Hinh, Y Điêng rất tinh tế khi miêu tả tâm

lý của người con gái mới lớn lần đầu đứng cạnh người mình yêu: “Sao mà bối rối quá Hơ Linh vẫn đứng im như cây không có gió… lần đầu tiên đứng cuốc

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si