Phân tích nội dung quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật trong hoạt động thực tiễn

Nội dung quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận Phủ định của phủ định là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật; nó chỉ ra khuynh hướng, con đường p

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT HÀ NỘI

Phân tích nội dung quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật

trong hoạt động thực tiễn

Giáo viên hướng dẫn: Cao Minh Công

Lớp : K9E Nhóm thực hiện: Phạm Thị Thanh Tâm

Lê Hương Giang

Lò Đức Mạnh Nguyễn Tiến Dũng

Lê Thùy Dương Danh Thanh Nhàn Trịnh Đăng Hân Nguyễn Bùi Hoàng Chiến

NĂM HỌC 2021-2022

Catalog

Lời mở đầu 3

Nội dung quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận 4

I Phủ định biện chứng 4

1 Các khái niệm 4

2 Các đặc trưng cơ bản của phủ định biện chứng 4

II NỘI DUNG QUY LUẬT 7

a) Thế nào là một chu kỳ phủ định? 7

b) Số lần phủ định trong 1 chu kỳ 7

III Ý nghĩa phương pháp luận: 11

1 Hoạt động nhận thức 11

2 Hoạt động thực tiễn cuộc sống 11

Tài liệu tham khảo 12

1 Giáo trình triết học Mác Lênin do Bộ Giáo dục và đào tạo ban hành 12

2 C Mác và Ph.Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội 1994 12

3 V I .Lênin toàn tập, Nxb CTQG, H 2005 12

BIÊN BẢN HỌP NHÓM 13

Môn học: Triết Học 13

1.Thời gian, địa điểm, thành phần 13

2 Mục đích họp nhóm 13

3 Nội dung buổi họp: 13

4 Kết quả buổi họp 13

Lời mở đầu

Trong đời sống hàng ngày, sau các hiện tượng muôn hình muôn vẻ, con người dần dần nhận thức được tính trật tự và mối liên hệ có tính lặp lại của các hiện tượng, từ đó hình thành nên khái niệm "quy luật" Với tư cách là phạm trù của lý luận nhận thức, khái niệm

"quy luật" là sản phẩm của tư duy khoa học phản ánh sự liên hệ của các sự vật và tính chỉnh thể của chúng

Các quy luật của tự nhiên, của xã hội cũng như của tư duy con người đều mang tính khách quan Con người không thể tạo ra hoặc xóa bỏ được quy luật mà chỉ nhận thức và vận dụng nó trong thực tiễn

Các quy luật được phản ánh trong các khoa học không phải là sự sáng tạo tùy ý của con người Các quy luật do khoa học phát hiện ra chính là sự phản ánh các quy luật khách quan của tự nhiên, xã hội cũng như tư duy con người

Trong sự vận động và phát triển của thế giới vật chất luôn diễn ra sự thay thế lẫn nhau của các sự vật, hiện tượng Sự thay thế đó diễn ra như một xu thế tất yếu và phổ biến trong cả tự nhiên, xã hội và tư duy Trong quá trình phát triển, con đường của sự vật cũ mất đi và được thay thế bằng sự vật mới, nội dung của nó được triết học khái quát trong quy luật phủ định của phủ định

Trong phạm vi bài tiểu luận, nhóm chúng em xin được trình bày nội dung về quy luật phủ định của phủ định, trên cơ sở đó rút ra ý nghĩa thực tiễn của việc nhận thức quy luật và vận dụng vào cuộc sống hiện nay

Nội dung quy luật phủ định của phủ định và ý nghĩa phương pháp luận

Phủ định của phủ định là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật;

nó chỉ ra khuynh hướng, con đường phát triển quanh co phức tạp của mọi sự vật hiện tượng

I Phủ định biện chứng

1 Các khái niệm

Phủ định là sự thay thế sự vật này bằng sự vật khác trong quá trình vận động và phát triển

Phủ định biện chứng là sự phủ định tạo điều kiện, tiền đề cho sự phát triển tiếp theo của sự vật, cho cái mới ra đời thay thế cho cái cũ Phủ định biện chứng có hai đặc trưng cơ bản là tính khách quan và tính kế thừa Ví dụ như quá trình nảy mầm của hạt giống

Ví dụ:

+ Mầm ra đời từ hạt giống, sự ra đời này chính là sự phủ định biện chứng đối với hạt, nhờ sự ra đời này thì mới có quá trình tiếp tục phát triển thành cây và sinh tồn +Quá trình phát triển biến thái hoàn toàn của một số động vật như từ nòng nọc- ếch,

ấu trùng- sâu ăn lá- bướm Trong các ví dụ này thì ếch hay bướm là sự phủ định biện chứng đối với nòng nọc và sâu ăn lá, nhờ sự ra đời của nòng nọc thì mới có quá trình phát triển thành ếch, hay nhờ có ấu trùng thì sâu ăn lá hay bướm mới tiếp tục phát triển và sinh tồn

Phủ định của phủ định là sự phủ định đã qua một số lần phủ định biện chứng để đưa

sự vật dường như quay lại điểm xuất phát ban đầu nhưng trên cơ sở mới cao hơn, hoàn thành một chu kì phát triển

2 Các đặc trưng cơ bản của phủ định biện chứng

a Tính khách quan

Ta thấy, quan điểm siêu hình phủ nhận tính khách quan của sự phủ định, họ hiểu nguyên nhân của sự phủ định là từ bên ngoài, làm phá huỷ, thủ tiêu sự vật, chấm dứt sự phát triển của sự vật

Quan điểm biện chứng cho rằng, phủ định biện chứng, của cái mới thay thế cái cũ mang tính khách quan

Tính khách quan nghĩa là quá trình tự thân phủ định, nguyên nhân của sự phủ định,

của cái mới thay thế cái cũ nằm trong bản thân sự vật

Đây là đặc trưng bản chất nhất của sự phủ định biện chứng.

Quá trình đó diễn ra một cách hợp quy luật khách quan, không lệ thuộc vào ý thức con người.

+ Hợp quy luật khách quan nghĩa là:

Sự thay thế lẫn nhau của các sự vật, hiện tượng là do quá trình tích lũy liên tục về lượng, đến một giới hạn nhất định tạo nên những biến đổi về chất, khi chất mới ra đời nghĩa là sự vật mới ra đời, sự vật cũ mất đi

+ Không lệ thuộc vào ý thức con người nghĩa là:

Phủ định biện chứng mang tính khách quan, không lệ thuộc vào ý thức con người hoặc bất kỳ một lực lượng siêu nhiên, thân bí nào

Ví dụ rõ ràng nhất thể tính khách quan một cách dễ hiểu:

+ Hai người đang tranh cãi về một vấn đề trong quá trình giải quyết một bài toán Ai cũng có ý kiến của riêng mình, cũng có những cách làm và hướng đi riêng, và đặc biệt cả hai người này đều cho rằng phương pháp của mình là hoàn hảo nhất Phương pháp của mình

là đúng nhất và hay nhất Nếu là người trong cuộc sẽ không đánh giá được ai hơn trong cuộc tranh cãi này, chính vì vậy mà bạn là người ngoài cuộc bạn cần được ra những nhận xét, đánh giá hai phương pháp kia một cách khách quan nhất, và điều quan trọng là bạn không được thiên vị cho ai, thì ý kiến nhận xét của bạn đưa ra mang tính khách quan

+ Sự ra đời và phát triển của phong trào Thơ mới, khi mà Thơ cũ, thơ ca trung đại không giải quyết được vấn đề của thời cuộc, khi mà cái tôi cá nhân của mỗi thi sĩ ngày càng phát triển nhưng phải chịu sự gò bó, khuôn khổ trong những khuôn phép, luật thơ, giới hạn của Thơ cũ thì tất yếu Thơ mới ra đời để giải phóng cái tôi cá nhân của nhà văn, bước lên thi đàn để nắm lấy ngòi bút để phục vụ cho mục đích chung của nền văn học

b Tính kế thừa

Kế thừa theo nghĩa chung nhất là giữ lại cái gì đó vốn là nhân tố của SV cũ

Kế thừa biện chứng là giữ lại cái tích cực, cái tiến bộ hợp quy luật, thúc đẩy sự phát triển.

Đó là sự kế thừa có sự chọn lọc, vừa khắc phục những yếu tố lạc hậu, vừa bảo tồn, cải tạo những yếu tố đồng thuận, có lợi cho sự phát triển của cái mới

Như vậy, quan điểm của kế thừa nói chung khác với kế thừa biện chứng, không phải là

sự kế thừa tất cả, mà chỉ kế thừa những cái tích cực, cái hợp quy luật Kế thừa biện chứng tiến

bộ hơn kế thừa nói chung

Phủ định biện chứng mang tính kế thừa cả trong tự nhiên, xã hội và tư duy:

Trong tự nhiên là sự di truyền của các giống loài sinh vật, các thế hệ con cái đều có

sự kế thừa những yếu tố tốt đẹp, ưu việt của bố, mẹ

Lịch sử phát triển của xã hội loài người cũng luôn diễn ra sự kế thừa những giá trị

vật chất và tinh thần của xã hội trước đó

Trong lĩnh vực nhận thức, các học thuyết khoa học ra đời sau bao giờ cũng phải kế thừa

những giá trị tư tưởng của các học thuyết khoa học ra đời trước đó

Ví dụ:

+ Trong lịch sử phát triển của điện thoại di động, chiếc điện thoại đầu tiên năm

1973, với tính to, nặng tầm 1kg và đắt đỏ bấy giờ nên rất ít người sử dụng Đến hiện tại rất nhiều chiếc điện thoại di động mới đã ra đời, có sự cải tiễn rõ rệt, trở nên gọn, nhẹ hơn rất nhiều và vẫn không mất đi tính năng nghe gọi mà chiếc điện thoại đầu tiên có được, thêm vào đó là nhiều tính năng mới phát triển hơn như có thế nhắn tin, giải trí, kết nối với mọi người qua Internet,…xuất hiện, giá điện thoại cũng dao động theo nhiều mức, giúp người mua có thể lựa chọn phù hợp theo túi tiền của mình nên rất được ưa chuộng Khi đó, chiếc điện thoại di động hiện tại là sự phủ định của chiếc điện thoại đầu tiên, và mang tính kế thừa của chiếc điện thoại đầu tiên

+ Như có người đã từng nói “Mỗi nhà văn không bao giờ sáng tác bằng hai bàn tay trắng” mà họ luôn “đứng trên vai những người khổng lồ” Sáng tác văn học tuy là sáng tác cái mới dựa trên cái tôi của người cầm bút, cùng 1 chủ đề, tác phẩm sau ra đời sẽ là phủ định của tác phẩm trước nhưng không vì thế mà xa rời những cái đã có sẵn mà chúng tiếp tục kế thừa, tiếp biến những tri thức đã có rồi để phục vụ sáng tạo cái mới

Như nhà thơ Hồ Xuân Hương khi viết về vẻ đẹp thiên tính nữ, khát khao hạnh phúc của người phụ nữ thì sau này Xuân Quỳnh đã kế thừa và phát triển theo cảm quan góc nhìn của rất riêng Xuân Quỳnh

Hay thi phẩm “Nguyệt cầm” của Xuân Diệu tuy là một bài Thơ mới nhưng Xuân Diệu vẫn kế thừa và sử dụng những thi pháp của văn học trung đại

Như vậy, Phủ định biện chứng là quá trình tự thân phủ định, là mắt khâu trong quá

trình phát triển dẫn tới sự ra đời của sự vật mới, tiến bộ hơn sự vật cũ, có 2 đặc trưng cơ bản là mang tính khách quan và mang tính kế thừa

c Ý nghĩa phương pháp luận và vận dụng

- Phương pháp luận

+ Trong nhận thức, cải tạo sự vật cần quán triệt và thực hiện quan điểm khách quan

và kế thừa Coi trọng việc kế thừa cái tiến bộ, tích cực, loại bỏ cái lạc hậu không hợp lý, trên cơ sở đó cải tạo cho phù hợp với sự vật mới

+ Phê phán quan điểm PĐ sạch trơn cái cũ, kế thừa một cách nguyên xi

- Vận dụng:

+ Đảng ta: Kế thừa chủ nghĩa Mác - Lênin và vận dụng sáng tạo vào điều kiện của

cách mạng nước ta như: Quy luật thành lập ĐCSVN

+ Trong hoạt động quân sự: Kế thừa truyền thống đánh giặc của cha ông: lấy ít

địch nhiều, lấy yếu chống mạnh, lấy đoản binh chế trường trận

+ Cán bộ chính trị: Coi trọng kế thừa truyền thống tốt đẹp của đơn vị, nhà trường,

quân đội, dân tộc

II NỘI DUNG QUY LUẬT

Phát triển là quá trình cái mới phủ định cái cũ; cái mới vừa gạt bỏ cái cũ, vừa kế thừa những hạt nhân hợp lý của cái cũ theo chu kỳ phủ định của phủ định; con đường tiến lên trong quá trình phát triển không theo đường thẳng mà theo đường “xoáy ốc”; cái mới

là cái tất thắng.

1 Sự phát triển là một quá trình thông qua chu kỳ phủ định của phủ định

a) Thế nào là một chu kỳ phủ định?

Chu kỳ của phủ định của phủ định là từ một điểm xuất phát ban đầu, trải qua một số lần phủ định, về hình thức dường như sự vật lặp lại cái ban đầu nhưng trên cơ sở cao hơn.

Để xác định được chu kỳ điều quan trọng là ta xác định được điểm xuất phát ban đầu của chu kỳ

Tính lặp lại, tính chu kỳ là đặc trưng quan trọng nhất của sự phát triển của SVHT

thông qua những lần phủ định biện chứng

b) Số lần phủ định trong 1 chu kỳ

- Số lần phủ định trong kỳ chu kỳ có thể nhiều ít khác nhau tuỳ theo từng sự vật, hiện tượng, quá trình cụ thể Những sự vật, hiện tượng có kết cấu bên trong phức tạp thì số lần phủ định nhiều hơn, nếu kết cấu đơn giản thì số lần phủ định ít hơn trong một chu kỳ phủ định

Phủ định lần một (phủ định cái khẳng định)

Là quá trình phủ định biện chứng nhằm chuyển hóa cái xuất phát ban đầu (cái khẳng định) sang cái đối lập với nó (cái phủ định) để tạo ra bước trung gian trong quá trình phát triển của sự vật.

(phủ định cái phủ định)

Phủ định lần hai

Là sự phủ định nhằm chuyển hóa khâu trung gian (cái phủ định) sang cái đối lập với nó, sự vật mới ra đời dường như lặp lại cái ban đầu (cái khẳng định), nhưng trên cơ sở cao hơn.

- Mối quan hệ giữa hai lần phủ định:

Hai lần phủ định cơ bản có mối quan hệ chặt chẽ với nhau theo một cơ chế thống nhất: vừa phủ định, vừa kế thừa có lọc bỏ và cải tạo, phủ định lần sau bao giờ cũng phong phú hơn,

đa dạng hơn phủ định lần trước

+ Phủ định lần 1 chuyển hoá cái xuất phát ban đầu (cái khẳng định) sang cái đối lập

với mình (cái phủ định), tạo ra bước trung gian trong sự phát triển của sự vật, như là sự chuyển tiếp sang phủ định lần 2

+ Phủ định lần 2 chuyển hoá khâu trung gian (cái phủ định) sang cái đối lập với nó,

tức là cái xuất phát ban đầu (cái khẳng định), nhưng không phải nguyên xi mà dường như lặp lại cái ban đầu trên cơ sở cao hơn

Ví dụ: Con gà (1) -> quả trứng (1) -> con gà (2) -> quả trứng(2)

quả trứng (1) phủ định con gà (1)

Con gà (2) phủ định quả trứng (1)

-> con gà (2) là phủ định của phủ định với con gà (1)

+ Sự phát triển của cây mướp: Hạt mướp - Hạt nảy mầm - Cây mướp :

 Khi hạt nảy mầm, "hạt mướp" không còn tồn tại, do đó chúng ta gọi "hạt nảy mầm" đã phủ định sự tồn tại của hạt mướp

 Sự xuất hiện của "cây mướp" cũng xóa bỏ sự tồn tại của "hạt nảy mầm", do đó cây mướp là phủ định của "hạt nảy mầm"

 Nói cách khác, quá trình trên đã trải qua 2 lần phủ định Kết quả "cây mướp" chính là sự phủ định của phủ định hạt mướp

Tuỳ theo từng sự vật hiện tượng cụ thể,với điều kiện hoàn cảnh cụ thể tác động mà

sự phát triển của sự vật phải trải qua nhiều lần phủ định không cơ bản, nhiều hình thức trung gian, quá độ mới thực hiện xong một chu kỳ

Các hình thức phủ định không cơ bản nhiều hay ít, dài hay ngắn là tuỳ thuộc vào: tính chất, quy luật đặc thù và kết cấu của sự vật bị phủ định, cũng như kết cấu của sự vật sắp ra đời

Ví dụ: Vòng đời của một con tằm: trứng - tằm - nhộng - ngài - trứng :

 Sự xuất hiện của "tằm" xóa bỏ sự tồn tại của "trứng" nên tằm là phủ định của trứng

 "Nhộng" sinh sôi, tằm không còn là tằm nên "nhộng" là sự phủ định của "tằm"

 "Ngài" phát triển từ "nhộng", xóa bỏ sự tồn tại của "nhộng" nên tằm là phủ định của "nhộng"

 Cuối cùng, trứng mới ra đời từ ngài, bắt đầu một quá trình mới Trứng chính là sự phủ định của "ngài" Qúa trình phát triển của tằm đã trải qua 4 lần phủ định

2 Con đường phát triển quanh co, phức tạp theo đường “xoáy ốc”

Vì do tính chất chu kỳ phủ định của phủ định, do tính lặp lại của một số mặt, một số yếu tố ban đầu trên cơ sở cao hơn, nên sự vận động và phát triển của sự vật trong thế giới

vật chất không diễn ra theo đường thẳng mà có những bước quanh co, phức tạp theo đường xoáy ốc.

* Hình thức “xoáy ốc”của sự phát triển

* Con đường xoáy ốc của sự phát triển là bao hàm trong đó có cả tính kế thừa, lặp lại nhưng không có tính quay trở lại Diễn tả quy luật bằng đường xoán ốc là hình thức biểu thị rõ thống nhất các đặc trưng tính chất biện chứng của quá trình phát triển: đó là tính kế thừa, tính chu kỳ, tính tiến lên và tính vô cùng tận của sự phát triển

V I Lênin viết:“Sự phát triển hình như diễn lại những giai đoạn đã qua, nhưng dưới một hình thức khác, ở một trình độ cao hơn, sự phát triển có thể nói là theo đường trôn ốc chứ không phải theo đường thẳng” 1

+ Tính chu kỳ

+ Tính kế thừa

+ Tính lặp lại nhưng không quay trở lại

+ Tính chất tiến lên

+ Tính liên tục và tính đứt đoạn

+ Tính vô tận

+ Tính quanh co, phức tạp

Biểu hiện cụ thể rằng:

+ Tính chu kỳ: mỗi vòng xoáy ốc là một biểu hiện của một chu kỳ phủ định của phủ định

+ Tính kế thừa: mỗi vòng xoáy ốc thể hiện mối liên hệ ràng buộc không tách rời

nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật Điểm cuối cùng của vòng xoáy ốc này ghép chặt với điểm khởi đầu của vòng khác ở trên nó Hay nói cách khác, điểm cuối cùng của chu kỳ này là điểm khởi đầu của một chu kỳ phát triển tiếp theo Đồng thời, tính kế thừa còn thể hiện ngay trong chu kỳ, đó là sự kế tiếp nhau của các yếu tố, các mặt của sự vật trong chu kỳ phát triển

+ Lặp lại nhưng không quay trở lại Mỗi vòng “xoáy ốc” thể hiện sự phát triển của

sự vật dường như quay trở lại cái đã qua, dường như lặp lại vòng trước, nhưng không bao giờ trùng khít lên nhau Do đó, sự vật phát triển chỉ lặp lại một số mặt, một số yếu tố có trước đó chứ không quay trở lại cái ban đầu

+ Tính chất tiến lên: sự nối tiếp nhau của các vòng xoay ốc từ nhỏ đến lớn thể hiện tính

vô tận và tính liên tục của sự phát triển, của sự tiến lên từ thấp đến cao

+ Tính liên tục và đứt đoạn Mỗi vòng “xoáy ốc” thể hiện mối liên hệ rằng buộc không

tách rời nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật Điểm cuối cùng của một vòng xoáy

ốc này ghép chặt với điểm khởi đầu của một vòng khác ở trên nó Nói cách khác, điểm cuối cùng của một chu kỳ này cũng là điểm mở đầu của một chu kỳ tiếp theo

Tính đứt đoạn thể hiện ở chỗ, mỗi vòng xoáy mới tương ứng với sự vật mới ra đời, khác nhau về chất so với sự vật cũ

+ Tính vô tận: mỗi vòng “xoáy ốc” là một biểu hiện của một chu kỳ biện chứng Sự tiếp nối nhau của các vòng thể hiện tính vô tận của sự phát triển, tính vô tận của sự tiến lên

từ thấp đến cao

+ Tính quanh co, phức tạp Sự phát triển của sự vật là tiến lên, song không loại trừ,

mà trái lại còn bao hàm cả khả năng thụt lùi tạm thời; do cuộc đấu tranh quyết liệt giữa cái khẳng định và cái phủ định

Tính chất tiến lên trong sự phát triển của mọi SVHT.

Tính chất của sự phát triển là tiến lên, song không loại trừ, mà còn bao hàm cả khả

năng thụt lùi đi xuống tạm thời

Về lý luận, sự phát triển không diễn ra theo đường thẳng mà là một quá trình biện

chứng có tính phức tạp và tính mâu thuẫn Khuynh hướng chung của sự phát triển là vận động tiến lên, nhưng những yếu tố riêng lẻ của sự vận động đó có thể không tiến lên, mà thụt lùi, thoái bộ Nói cách khác, phát triển là khuynh hướng chung của mọi SVHT, nhưng từng SVHT cụ thể thì có thể thụt lùi, đi xuống Và ngay trong một sự vật không phải lúc nào cũng phát triển, mà có lúc thụt lùi

Về mặt thực tiễn, cần thấy bước lùi hợp quy luật, “lùi một bước để tiến hai bước”; vì đây

chính là cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, cái khẳng định và cái phủ định Trong xã hội, cuộc đấu tranh này diễn ra gay go, quyết liệt và phức tạp hơn trong tự nhiên

Ví dụ: Nước Nga ký Hoà ước Brét ngày 3-3-1918 với 4 nước : Đức, áo - Hung, Bungari

và Thổ Nhĩ kỳ nhằm đưa nước Nga ra khỏi chiến tranh Đây là một bước lùi, một sự thoả hiệp, nhưng thoả hiệp có nguyên tắc Đến ngày 13-11-1918 nước Nga phá bỏ Hoà ước trên

Ở nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ ký Tạm ước 16-3-1946 và Hoà ước 14-9-1946 với Pháp, đẩy lui hơn 20 vạn quân Tưởng và quân Anh để có thời gian

chuẩn bị lực lượng cho cuộc trường kỳ kháng chiến thắng lợi

Bản chất của quy luật nói lên xu hướng của sự phát triển Quy luật phủ định của phủ định nêu lên mối liên hệ, sự kế thừa giữa sự vật và sự tự phủ định của nó, nhờ đó, sự phủ định biện chứng là điều kiện cho sự phát triển; nó bảo tồn một số nội dung của các giai đoạn trước và bổ sung thêm những thuộc tính mới, dẫn tới phủ định của phủ định, làm cho

sự phát triển theo khuynh hướng đường “xoáy ốc”

III Ý nghĩa phương pháp luận:

1 Hoạt động nhận thức