Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che tại công ty rich farm, huyện thọ xuân thanh hóa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓATRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC LÊ THỊ VÂN NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN, NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ MỘT SỐ GIỐNG DƯA CHUỘT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓA

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC

LÊ THỊ VÂN

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN, NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ MỘT SỐ GIỐNG DƯA CHUỘT BABY NHẬP NỘI TRỒNG TRONG NHÀ CÓ MÁI CHE TẠI CÔNG TY RICH FARM, HUYỆN THỌ XUÂN -

THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

THANH HÓA, NĂM 2022

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓA

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC

LÊ THỊ VÂN

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN, NĂNG SUẤT, CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ MỘT SỐ GIỐNG DƯA CHUỘT BABY NHẬP NỘI TRỒNG TRONG NHÀ CÓ MÁI CHE TẠI CÔNG TY RICH FARM, HUYỆN THỌ XUÂN -

THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

Chuyên ngành: Khoa học cây trồng

Mã số: 60.62.01.10 Người hướng dẫn: TS Trần Thị Huyền

THANH HÓA, NĂM 2022

Danh sách Hội đồng chấm luận văn Thạc sĩ khoa học

Theo Quyết định số ……./QĐ-ĐHHĐ ngày ….tháng … năm 2022

của Hiệu trưởng Trường Đại học Hồng Đức:

Học hàm, học vị, Họ và tên Cơ quan công tác

Chức danh trong Hội đồng

Chủ tịch Phản biện 1 Phản biện 2

Ủy viên Thư ký

Học viên đã chỉnh sửa theo ý kiến của Hội đồng

Ngày ……tháng … năm 2022

Xác nhận của Người hướng dẫn

TS Trần Thị Huyền

* Có thể tham khảo luận văn tại Thư viện trường và Bộ môn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu khoa học hoàn toàn của riêng tôi, kết quả nghiên cứu không trùng lặp với các luận văn, luận án và các công trình nghiên cứu đã công bố.

Số liệu trình bày trong luận văn này là hoàn toàn trung thực theo kết quả thu được tại địa điểm mà tôi tiến hành nghiên cứu.

Tất cả các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được ghi rõ nguồn gốc Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan trên.

Thanh Hoá, ngày tháng năm 2022

Tác giả luận văn

Lê Thị Vân

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian hoàn thành luận văn, ngoài trách nhiệm và sự cố gắng của bản thân, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ của các Thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp và người thân.

Lời đầu tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Trần Thị Huyền là người trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.

Cô đã hướng dẫn tôi thực hiện thí nghiệm và hoàn thiện luận văn nghiêm túc, khoa học theo đúng quy trình.

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân thành tới các Thầy Cô giáo khoa Lâm- Ngư nghiệp Trường Đại Học Hồng Đức, các Thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy đã giúp đỡ và trang bị cho tôi những kiến thức chuyên ngành trong suốt thời gian học tập.

Nông-Tôi xin chân thành cảm ơn cơ quan Huyện ủy- UBND huyện Thọ Xuân

đã tạo điều kiện và giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Công ty TNHH TM_DV Nông nghiệp CNC Rich Farm, Thọ Xuân, Thanh Hoá đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong thời gian tiến hành thí nghiệm tại cơ sở sản xuất.

Cuối cùng tôi xin được nói lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

đã luôn động viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này.

Thanh Hoá, ngày tháng năm 2022

Tác giả luận văn

Lê Thị Vân

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN……….i

LỜI CẢM ƠN……… ii

MỤC LỤC……… ……iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT ……… ………vi

DANH MỤC CÁC BẢNG……… vii

DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ……… ………ix

MỞ ĐẦUMỞ ĐẦU 1111

1 Tính cấp thiết của đề tài 1111

2 Mục đích, yêu cầu của đề tài 3332

2.1 Mục đích 3332

2.2 Yêu cầu của đề tài 3333

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4333

3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài 4333

3.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài 4443

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 5554

1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 5554

1.1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5554

1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 6665

1.2 Nguồn gốc, phân loại và giá trị kinh tế của cây dưa chuột 7776

1.3 Đặc điểm thực vật học cây dưa chuột 9997

1.3.1 Đặc điểm rễ dưa chuột 9997

1.3.2 Đặc điểm thân cây dưa chuột 9997

1.3.3 Đặc điểm lá dưa chuột 1010107

1.3.4 Đặc điểm hoa dưa chuột 1010108

1.3.5 Đặc điểm quả dưa chuột 1010108

1.3.6 Đặc điểm hạt dưa chuột 1010108

1.4 Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh của cây dưa chuột 1111118

1.5 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột 12121210

1.5.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột trên thế giới 12121210

1.5.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột ở Việt Nam 16151514

1.5.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột ở Thanh Hóa 18171715

1.6 Một số nghiên cứu về giống dưa chuột trên thế giới và Việt Nam 20202016

1.6.1 Một số kết quả nghiên cứu về giống dưa chuột trên thế giới 21202018

1.6.2 Những nghiên cứu về giống dưa chuột ở Việt Nam 23232321

1.7 Những nhận xét rút ra từ phần tổng quan 24242422

Chương 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 26262624

2.1 Vật liệu nghiên cứu 26262624

2.1.1 Giống dưa chuột thí nghiệm 26262624

2.1.2 Các loại vật liệu khác 27272725

2.2 Nội dung nghiên cứu 28272725

2.3 Phương pháp nghiên cứu 28272725

2.3.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 28272725

2.3.2 Phương pháp bố trí thí nghiệm và các biện pháp kỹ thuật canh tác 28282826

2.3.3 Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp đánh giá 33323230

2.3.4 Đánh giá hiệu quả kinh tế 38373735

2.3.5 Phương pháp xử lý số liệu thí nghiệm 39383836

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 40393937

3.1 Tình hình sinh trưởng phát triển của một số giống dưa chuột baby nhập nội ở giai đoạn vườn ươm trồng trong nhà có mái che vụ Xuân 2022 tại Công ty Nông nghiệp Công nghệ cao Rich Farm, Thọ Xuân, Thanh Hóa 40393937

3.1.1 Thời gian sinh trưởng của các giống ở giai đoạn vườn ươm 40393937

3.1.2 Chiều cao cây của một số giống dưa chuột ở giai đoạn vườn ươm 42414138 3.2 Đánh giá tình hình sinh trưởng phát triển của một số giống dưa chuột baby nhập nội giai đoạn sau trồng vụ Xuân 2022 tại Công ty Nông nghiệp Công nghệ cao Rich Farm, Thọ

Xuân, Thanh Hóa 44434340

3.2.1 Thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng, phát triển của một số giống dưa chuột baby nhập nội giai đoạn sau trồng, vụ Xuân 2022 44434340

3.2.2 Động thái tăng trưởng chiều cao thân chính 48464643

3.2.3 Động thái ra lá trên thân chính 52505047

3.2.4 Chỉ số diện tích lá 55535350

3.3 Đặc điểm nông sinh học các giống dưa chuột baby nhập nội 57555552

3.4 Đặc điểm hình thái thân lá các giống dưa chuột baby nhập nội 58565653

3.5 Đặc điểm ra hoa đậu quả của các giống dưa chuột baby nhập nội 59575753

3.6 Hình thái, kích thước và chất lượng quả các giống dưa chuột baby nhập nội 61595956

3.7 Tình hình sâu bệnh hại của các giống dưa chuột baby nhập nội vụ Xuân 2022 62606057

3.8 Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất 64616158

3.9 Chất lượng hóa sinh và cảm quan của quả các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ xuân năm 2022. 65636359

3.10 Đánh giá hiệu quả kinh tế của các giống dưa chuột baby nhập nội 67646461

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 70676764

1.Kết luận 70676764

2.Đề nghị 71676764

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72696966 TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined.Error! Bookmark not defined.70

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột trên thế giới từ năm

2010 - 2016 131311 Bảng 1.2 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột hàng năm của mười quốc gia trên thế giới 141412 Bảng 2.1 Sơ đồ bố trí thí nghiệm 292826 Bảng 2.2 Phân bón và kỹ thuật bón cho cây dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che với diện tích 1000m2 313028 Bảng 3.1 Thời gian sinh trưởng của các giống dưa chuột ở giai đoạn vườn ươm trong nhà mái che vụ Xuân năm 2022 tại Trang trại Nông nghiệp CNC Richfarm 414037 Bảng 3.2 Chiều cao cây của một số giống dưa chuột baby nhập nội ở giai đoạn vườn ươm, vụ Xuân năm 2022 tại Công ty Nông nghiệp Công nghệ cao Rich Farm, Thọ Xuân, Thanh Hóa 434239 Bảng 3.3 Đánh giá thời gian sinh trưởng, phát triển của một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che giai đoạn trồng ra ruộng sản xuất, vụ Xuân năm 2022 464542 Bảng 3.4 Động thái tăng trưởng chiều cao thân chính của các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân năm 2022 504845 Bảng 3.5 Động thái tăng trưởng số lá trên thân chính của các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân năm 2022 535148 Bảng 3.6 Chỉ số diện tích lá các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 565451

Bảng 3.7 Đặc điểm nông sinh học của các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà mái che, vụ xuân 2022 575552 Bảng 3.8 Đặc điểm hình thái lá, thân của các giống dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 585653 Bảng 3.9 Đặc điểm ra hoa đậu quả các giống dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 595754 Bảng 3.10 Hình thái, kích thước và chất lượng quả của các giống 615956 dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 625956 Bảng 3.11 Tình hình bệnh trên các giống dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 636158 Bảng 3.12 Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất của các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 646259 Bảng 3.13 Một số chỉ tiêu chất lượng quả của các giống dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân 2022 666360 Bảng 3.14 Hiệu quả kinh tế của các giống dưa chuột baby nhập nội 686562

DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ

Hình 1.1 Bản đồ phân bố vùng trồng dưa chuột ở Việt Nam năm 2009 171614 Biểu đồ 1.1 Tình hình xuất khẩu dưa chuột của Việt Nam năm 2010 – 2020

……… 171715 Biều đồ 3.1 Động thái tăng trưởng chiều cao thân chính của các giống dưa chuột thí nghiệm, vụ Xuân 2022 tại Công ty Nông nghiệp Công nghệ cao Rich Farm, Thọ Xuân, Thanh Hóa 494744

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dưa chuột (Cucumis sativus L.) là loại rau ăn quả ngắn ngày thuộc họ

bầu bí Dưa chuột có nguồn gốc từ Châu Mỹ, vùng nhiệt đới ẩm thuộc Châu Phi và các quốc gia Nam Á [10] Ở Việt Nam, dưa chuột được yêu thích sử dụng nhiều trong bữa ăn hàng ngày trong các món ăn hay được dùng như loại trái cây tươi, vị ngọt, giòn, mát và có mùi thơm và có hàm lượng calo cao (14 calo/100 gram quả tươi), nhiều loại vitamin (A, B1, B2, C), nhiều loại khoáng chất như (Fe, Cu, Ca) [10].

Theo thống kê của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (2020) diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột trên thế giới năm 2018 đạt lần lượt 2.153.254 ha, 39,4 tấn/ha và 84.832.296 tấn, năm 2019 đạt 2.231.402 ha, năng suất trung bình là 39,35 tấn/ha và sản lượng đạt 87.805.086 tấn, trong đó châu Á là châu lục có diện tích, sản lượng lớn nhất đạt 1.166.690 ha, 56.369.477 tấn

Trong sản xuất nông nghiệp nói chung và sản xuất dưa chuột nói riêng giống tốt sẽ góp phần làm tăng năng suất và chất lượng sản phẩm Để đạt được năng suất cao ngoài việc cần đảm bảo tạo ra môi trường tối ưu cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng như lượng nước, dinh dưỡng, quản

lý sâu bệnh, điều kiện đất đai, thì còn yếu tố giống mang tính then chốt cần chú trọng vào giống (kiểu gen) cây trồng Các biện pháp canh tác sẽ không đạt được hiệu quả tối đa nếu không có giống cây trồng tốt và phù hợp Việc chọn lọc các giống cây trồng tốt có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với các điều kiện sinh thái khác nhau không những giúp cải thiện chất lượng nông sản, tăng năng suất, mà còn có thể thay đổi cơ cấu mùa vụ, tăng tính đa dạng của sản phẩm cũng như góp phần đảm bảo an ninh lương thực và thúc đẩy cho sự phát triển nông nghiệp nước ta là điều cần thiết [16].

Xu hướng phát triển sản xuất nông nghiệp trong những năm tới là phát triển sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, áp dụng khoa công nghệ hiện đại tiên tiến vào sản xuất như công nghệ thông tin, công nghệ hóa học, công nghệ vật liệu…trong đó ứng dụng khoa học công nghệ sản xuất trong nhà kính, nhà lưới tạo ra các sản phẩm nông nghiệp nói chung và sản xuất dưa chuột sạch nói riêng có chứng nhận Vietgap, Globalgap… được áp dụng ngày càng nhiều

Theo thống kê, hiện nay diện tích trồng dưa chuột trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa năm 2021 có khoảng 1900 ha trong đó có 160 ha trồng trong nhà kính nhà lưới, diện tích dưa chuột baby nhập nội không ngừng tăng lên cả về diện tích và năng suất Mặc dù diện tích trồng trong nhà có mai che chỉ chiếm gần 1/10 tổng diện tích nhưng sản lượng đạt tối đa, chất lượng ổn định, mẫu mã sản phẩm đẹp và giá bánthành sản phẩm cao, đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người sản xuất Hiện nay trên địa bàn huyện Thọ Xuân người sản xuất sử dụng một số giống dưa chuột như Fadia, Dưa chuột baby F1 - EACB 031, Cengel_ RZ_F, sản xuất từ Hà Lan, EACB 030…

Năm 2019, Lê Huy Khiêm đã tiến hành nghiên cứu tuyển chọn Theo một số nghiên cứu vềmột sốcác giống dưa chuột nhập khẩu trồng trong nhà

có mái che kKết quả đã tuyển chọn được giống Fadia đang được trồng chocó năng suất cao, chất lượng tốt, kháng bệnh tốt và hiệu quả kinh tế cao [10] , tTuy nhiên đến nay vẫn có thời điểm khan hiếm giống, nguồn giống không đủ lượng giống cung cấp cho thị trường, bên cạnh đó gíaía thành hạt giống Fadia cao nên rất cần tuyển chọn thêm một số giống dưa chuột baby nhập nội mới năng suất, chất lượng, trồng trong nhà có mái che có hiệu quả kinh tế cao nhưng giá thành thấp để đáp ứng nhu cầu giống ngày càng cao trên thị trường Mặc dù hiện nay chưa có nhiều dẫn liệu cụ thể về đặc điểm sinh trưởng phát triển, năng suất và chất lượng của các loại dưa chuột nhập khẩu phù hợp với điều kiện của từng địa phương từ đó có thể lựa chọn các biện pháp kỹ thuật phù hợp nhằm đạt được năng suất, chất lượng tối đa của giống,

Vì vậy việc nghiên cứu các giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che phù hợp với điều kiện từng địa phương để tạo ra sản phẩm dưa chuột sạch, năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế là vô cùng cần thiết Để có bộ giống dưa chuột baby nhập nội tốt làm cơ sở khuyến cáo mang tính khoa học, góp phần vào chuyển dịch cơ cấu cây trồng, thúc đẩy sản xuất dưa chuột phát triển phát triển nềntheo hướng nông nghiệp công nghệ cao theo hướng , sản xuất hàng hoá, bền vững, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống của người nông dân đồng thời đảm bảo sức khỏe, chất lượng cuộc sống của

người tiêu dùng, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che tại Công ty Rich Farm, huyện Thọ Xuân - Thanh Hóa”

2 Mục đích, yêu cầu của đề tài

2.1 Mục đích

- Xác định được 1- 2 giống dưa chuột baby nhập nội cho năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cao trồng trong nhà có mái che tại huyện Thọ Xuân - Thanh Hóa Tạo cơ sở để phổ biến nhân rộng trong sản xuất, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che tại tỉnh Thanh Hoá

2.2 Yêu cầu của đề tài

- Đánh giá được tình hình sinh trưởng, phát triển của một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che vụ Xuân năm 2022 tại Công ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich Farm, Thọ Xuân - Thanh Hóa;

- Đánh giá được tình hình sâu bệnh hại của một số giống dưa chuột baby nhập nội, vụ Xuân năm 2022 tại Công ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich Farm, Thọ Xuân - Thanh Hóa;

- Đánh giá được các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất và chất

lượng quả của một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che, vụ Xuân năm 2022 tại Công ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich Farm, Thọ Xuân- Thanh Hóa;

- Đánh giá được hiệu quả kinh tế của một số giống dưa chuột baby nhập nội trồng trong nhà có mái che thí nghiệm ở vụ Xuân năm 2022 tại Công

ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich Farm, Thọ Xuân- Thanh Hóa;

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài là những dẫn liệu khoa học về đặc điểm sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của một số giống dưa chuột baby nhập nội làm cơ sở cho việc lựa chọn giống dưa chuột tốt và bố trí cơ cấu giống dưa chuột hợp lý.

3.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ được khuyến cáo, áp dụng trong sản xuất dưa chuột baby trồng trong nhà có mái che góp phần đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người sản xuất và cung cấp sản phẩm dưa chuột baby an toàn đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng hiện nay.

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

1.1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Chọn, tạo giống dưa chuột là tiến hành việc điều khiển hệ thống di truyền Dựa vào nguyên lý di truyền, về bản chất di truyền của sự biểu hiện các tính trạng thông qua đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh trưởng, khả năng kháng sâu bệnh và năng suất cây trồng để tiến hành tuyển chọn, tạo giống cây trồng mới Bên cạnh

đó, nguồn gen dưa chuột đa dạng, phong phú, cũng như các phương pháp tuyển chọn, tạo giống hiện đại ngày càng phổ biến là cơ sở để tạo ra giống cây trồng tốt nói chung và giống dưa chuột baby tốt nói riêng Hiện tượng năng suất của cây trồng và năng suất dưa chuột baby nhập nội thay đổi tuỳ thuộc vào địa điểm khảo nghiệm, điều này cho thấy sự cần thiết phải tiến hành khảo nghiệm các dòng, giống lai triển vọng Cụ thể là giống dưa chuột baby nhập nội ở các điều kiện môi trường khác nhau đã có sự tương tác giống và môi trường Các giống khác nhau trồng ở các địa điểm khác nhau chúng thường có mức phản ứng không giống nhau Tuy nhiên, giống dưa chuột ổn định năng suất là giống có các khả năng ra hoa đậu quả, khối lượng quả, số lượng quả , năng suất lý thuyết và năng suất thực thu ít thay đổi trong các điều kiện tự nhiên (địa điểm, đất đai, thời tiết khí hậu…) và các biện pháp kỹ thật (thời vụ trồng, mật độ, khoảng cách trồng, liều lượng phân bón….) của điểm khảo sát khác nhau Hay có thể hiểu là độ ổn định của giống dưa chuột biểu thị phản ứng trung bình của giống đó đối với sự thay đổi của môi trường khảo nghiệm [ 11, 12, 14 ].

Cây dưa chuột baby có khả năng thích ứng rộng, song việc tuyển chọn được một giống dưa chuột nhập nội mới cho năng suất cao phù hợp với nhiều vùng sinh thái có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, biện pháp kỹ thuật canh tác khác nhau thực sự là rất khó khăn Việc đánh giá năng suất của các giống dưa chuột nhập nội phù hợp cho vùng sinh thái là rất cần thiết, như vậy sẽ xác định được giống dưa chuột cho năng suất cao, ổn định, chất lượng tốt, ít sâu bệnh thích ứng rộng với nhiều vùng sinh thái Việc tuyển chọn giống dưa

chuột baby nhập nội thích hợp dựa vào các chỉ tiêu quan sát trên đồng ruộng,

vì sự di truyền có ảnh hưởng tới một số tính trạng được biểu hiện ra bên ngoài như thời gian sinh trưởng (thời gian từ gieo đến xuất hiện nhánh, xuất hiện lá mầm, xuất hiện lá thật thứ 1, thời gian xuất hiện hoa đực, hoa cái, thời gian từ gieo đến đậu quả, thu quả đầu, tổng thời gian sinh trưởng ), chiều cao cây, số lượng hoa, số lượng quả, khối lượng quả, năng suất sinh vật học, chỉ số diện tích lá Đây là những chỉ số quan trong trong việc tuyển chọn các giống dưa chuột baby nhập nội [ 14].

1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Để chọn tạo thành công một giống dưa chuột, xác định được dòng dưa chuột có triển vọng thì các nhà chọn tạo giống thường mất khoảng 5 -10 năm Việc lựa chọn nguồn gen và bộ cơ cấu giống dưa chuột phù hợp cho mỗi vùng sinh thái đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong công tác cải tiến giống và trong sản xuất Từ việc tiến hành các nghiên cứu tuyển chọn giống dưa chuột, đặc biệt tiến hành theo dõi đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển (Thời gian sinh trường, chiều cao cây, số lá ), các đặc trưng hình thái ( hình dạng lá, hình dạng thân, hình dạng quả….), khả năng ra hoa đậu quả và cho năng suất, khả năng kháng sâu bệnh, khả năng áp dụng cơ giới hóa trong quá trình thu hoạch và bảo quản, chế biến nông sản, và phản ứng của cây trồng với điều kiện thời tiết, từ đó

sẽ xác định được giống dưa chuột có triển vọng và là cơ sở để lựa chọn ra những giống dưa chuột thích hợp nhất với điều kiện tự nhiên, cơ sở vật chất và biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp cho mỗi địa phương [17, 19, 20].

Việc tuyển chọn giống dưa chuột nói chung, dưa chuột nhập nội nói riêng cũng là cơ sở để lựa chọn đất đai, biện pháp kỹ thuật thâm canh nhằm tăng năng suất và sử dụng hiệu quả nhất về đất đai, dinh dưỡng, ánh sáng để đạt năng suất cao nhất Một giống dưa chuột tốt có thời gian sinh trưởng dài, phân nhánh nhiều, bộ lá phát triển tốt, số lượng hoa cái nhiều…thường là giống có tiềm năng năng suất cao, yêu cầu thâm canh cao Nhưng ngược lại giống có thời gian sinh trưởng ngắn, phân nhánhcành ít, số lượng hoa cái ít… thường cho năng suất thấp, không yêu cầu thâm canh [4].

1.2 Nguồn gốc, phân loại và giá trị kinh tế của cây dưa chuột

1.2.1 Nguồn gốc của cây dưa chuột

Dưa chuột tên gọi Cucurbitaceae, chi Cucumis, loài sativus L., thuộc

họ bầu bí, bộ nhiễm sắc thể của dưa chuột 2n = 14 Do ảnh hưởng củ điều kiện sinh thái khác nhau dẫn đến phát sinh các đột biến tự nhiên trong quá trình tồn tại và phát triển dưa chuột nên phân hóa thành nhiều kiểu sinh học (biotype) Dưa chuột đã được trồng và nhân giống trong nhiều thế kỷ, nó được đề cập đầu tiên trong Kinh thánh thời cổ đại [6].

Nguồn gốc của cây dưa chuột có rất nhiều tranh cải Tác giả Chakravarty cho rằng dưa chuột đã được trồng ở Iraq trong hơn 5.000 năm, vừa sử dụng làm rau vừa dùng làm thuốc [27] Tuy nhiên, có tài liệu lại cho rằng nguồn gốc phát sinh và sự thuần hóa của dưa chuột có lẽ không phải ở Trung Đông, cũng không phải ở Châu Phi, mà là ở Châu Á [44] Tổ tiên của dưa chuột có lẽ là một loài thực vật châu Á, loài này có 7 cặp nhiễm sắc thể, kích thước quả nhỏ, vị rất đắng, tương tự loài bản địa ở chân núi Himalaya,

dưa chuột Cucumis sativus var hardwickii (R.) Alef., Mặc dù dưa chuột có

nguồn gốc từ Nam Á, nhưng hiện nay chúng đã có mặt ở nhiều khu vực và quốc gia khác nhau trên thế giới.

Cây dưa chuột được ghi chép trong kinh thánh Ấn Độ, sau đó dưa chuột được du nhập đến Italia, Hy Lạp và Trung Quốc Dưa chuột xuất hiện ở Trung Quốc hơn 100 năm [4] Dưa chuột có thể là cây lâu đời nhất được trồng trong môi trường được kiểm soát bởi người La Mã cổ đại Dưa chuột là món ăn ưa thích của người La Mã, vì vậy chúng đã được trồng trong giàn lạnh để hoàng đế Tiberius có thể phục vụ chúng trên bàn ăn của mình mỗi ngày trong năm Nó đã được trồng từ đầu những năm 1300 ở Anh, chúng được trồng trong các nhà kính sớm nhất và được gọi là “dưa chuột bò” [26].

Năm 1494, dưa chuột được Columbus được đưa đến Haiti và không lâu sau đó đã được đưa đến Hoa Kỳ Năm 1779, Tướng Sullivan phá hủy các ruộng dưa chuột do thổ dân da đỏ trồng (thổ dân châu Mỹ) trồng gần Geneva, N.Y

1.2.2.Phân loại các giống dưa chuột

Theo Trần Khắc Thi, 1985 dẫn theo tài liệu của Gabaev X (1932)

loại dưa chuột C Sativus được chia làm 3 loại như sau: 1) Loài phụ Đông Á

- ssp - Righidus Gab; 2) Loài phụ Tây Á - ssp - Graciolor Gab; 3) Dưa chuột hoang dại - ssp - Agrostis Gab, Var hardwickii (Royla) Alef [18].

Năm 1967, tác giả Teachenko đã đã phân loài C.sativus thành 3 thứ: dưa chuột thường, dưa chuột lưỡng tính và dưa chuột hoang dại [4].

Năm 1969, tác giả Kubieki người Ba Lan phân loại như sau:

1)Var.vulgaris-cây dưa chuột trồng, gồm 2 nhóm sinh thái địa lý: Đông&Tây Á; 2) Var hermafroitus – cây dưa chuột lưỡng tính; 3) Var.

hardwickii – dưa chuột hoang dại từ Nêpan [6].

Năm 1957, theo tác giả Anonymous loại dưa chuột trồng trọt được chia thành 4 nhóm 1) Nhóm dưa chuột trồng trong nhà kính: quả dài, không

có gai có thể sản xuất quả đơn tính; 2) Giống sikkim nguồn gốc Ấn Độ quả màu hơi đỏ; 3) Dưa chuột quả nhỏ dùng để dầm giấm, muối chua [19]

Năm 1990, tác giả Jeffrey đã đưa ra bảng phân loại mới, theo ông, họ Bầu

bí (Cucurbitaceae) bao gồm 118 chi, 825 loài (species) Theo bảng phân loại này, họ Bầu bí được chia thành 5 họ phụ: Fevilleae, Melothrieae, Cucurbitaceae, Sicyoideae và Cyclanthereae Các loài trồng trọt quan trọng nhất là Cucurbita L., Cucumis L., Citrullus L., Lagenaria L., Luffa L và Cechium L., được tìm thấy trong họ phụ Sicyoideae (Whitaker & Davis, 1962) Trong đó, loài quan trọng nhất là Cucurbita gồm bí và bí ngô (C maxima Duch, C moschata Duch Ex Lam.) Trong loài Cucumis bao gồm dưa chuột (C sativus L.), dưa lê hoặc dưa thơm (C melo L.); loài Lagenaria

có bầu (L siceraria M.), Sechium có su su và dưa trời (Trichosanthes

anguina L.); ở loài Citrullus có dưa hấu (Citrullus lanatus Thunb) [35].

Theo Tatlioglu (1993) chi Cucumis nằm ở 2 vùng địa lý khác nhau: 1)

Nhóm Châu Phi: chiếm phần lớn các loài, phổ biến ở Châu Phi, Trung Đông đến Pakistan và Nam Ả Rập; 2) Nhóm Châu Á: được tìm thấy ở các vùng phía Đông và Nam dãy Hymalaya Các giống dưa chuột Việt Nam thuộc

nhóm này [42]

Dưa chuột còn được phân loại theo cách sử dụng: cắt lát, hoặc muối

chua (ăn tươi hoặc chế biến) Dưa chuột dùng để muối chua tỉ lệ chiều dài/đường kính (L/D) phải nhỏ hơn dưa chuột để thái lát L/D của dưa chuột muối chua từ 2,8 – 3,2 Tỷ lệ này thay đổi theo mật độ trồng Dưa

chuột dùng để muối chua phải thẳng tròn, hình [4] Dưa chuột cắt lát hiện nay

(Giống của Ba Tư, Hà Lan, Israel là giống dưa chuột nổi tiếng thế giới, nổi tiếng với hình dáng thon dài và đường kính nhỏ Chúng là loại dưa chuột rất phổ biến ở các nước châu Âu và ít được tìm thấy ở các khu vực khác, đặc biệt là Bắc Mỹ Những quả dưa chuột này dài khoảng 10 đến 14 cm và có vỏ rất sẫm màu thường được gọt vỏ trước khi ăn Vỏ của chúng mỏng, và đối với một số món ăn không cần phải gọt vỏ Vị của chúng ngọt hơn một chút so với những loại khác, đặc ruột, ngon ngọt Giống dưa chuột Anh cũng không hạt và có thể bảo quản được lâu Vì vậy, thích hợp cho món salad và bánh mì hoặc cocktail Đây là loài dưa chuột phổ biến nhất ([44].

1.3 Đặc điểm thực vật học cây dưa chuột

1.3.1 Đặc điểm rễ dưa chuột

Bộ rễ của cây dưa chuột thường yếu hơn so với các loại cây trồng khác trong cùng họ Bộ rễ có thể ăn sâu khoảng 1m, rộng khoảng 60 - 90cm, tập trung chủ yếu ở phần đất mặt 15 - 20 cm Bộ rễ dưa chuột phát triển mạnh hay yếu phụ thuộc nhiều vào một số yếu tố như giống, điều kiện đất đai, giai đoạn sinh trưởng, biện pháp kỹ thuật canh tác, dinh dưỡng Sau trồng khoảng 5 - 6 ngày bộ rễ dưa chuột bắt đầu phát triển, khi cây trưởng thành bộ rễ

có thể ăn rộng 50 – 90 cm Cây dưa chuột có nhiều rễ bất định trên thân chính, vì vậy cần áp dụng một số biện pháp kỹ thuật để phát triển bộ rễ này như tiến hành vun xới để bộ rễ phát triển cả về số lượng, kích thước nhằm tăng khả năng hấp thụ

chất dinh dưỡng, góp phần tăng năng suất và hiệu quả kinh tế sau này [10].

1.3.2 Đặc điểm thân cây dưa chuột

Thân cây dưa chuột thuộc thân thảo, thân dài, nhỏ, leo bò Một số tính trạng như chiều cao thân chính, đường kính thân phụ thuộc vào yếu tố giống, điều kiện ngoại cảnh và kỹ thuật chăm sóc Thân cây có nhiều đốt, mỗi đốt mang một hoặc hai lá Ở giai đoạn 2 đến 3 lá thật, thân cây thường có cạnh hoặc tròn và lông cứng Số lượng lông trên thân cây dưa chuột nhiều hay ít phụ thuộc vào giống.

NhánhCành cấp 1 sẽ mọc ở nách lá trên thân chính lúc này sẽ bắt đầu xuất hiện tua cuốn, từ nhánhcành cấp 1 sẽ xuất hiện nhánhcành cấp hai, sự phân nhánhcành

của dưa chuột còn chịu ảnh hưởng của nhiệt độ ban đêm [10].

1.3.3 Đặc điểm lá dưa chuột

Lá dưa chuột gồm lá mầm và lá thật Lá mầm hình trứng, mọc đối xứng hai bên Hai lá mầm xuất hiện đầu tiên trong giai đoạn phát triển thân lá Dựa vào kích thước, hình dạng của lá mầm chúng ta có thể đánh giá và dự đoán tình hình sinh trưởng của cây sau này [10]

Lá thật thường có dạng chân vịt hoặc dạng lá tròn Cấu tạo ngoài của lá thường có 5 cánh, chia thuỳ nhọn, trên lá có lông cứng, ngắn Các giống dưa chuột khác nhau thì màu sắc lá thường khác nhau ( thường có màu xanh vàng hoặc xanh thẫm) Hình dạng và kích thước, số lượng lá, chỉ số diện tích lá chịu ảnh hưởng nhiều của giống, giai đoạn sinh trưởng, điều kiện thời tiết và

biện pháp kỹ thuật canh tác và thường biến đổi ngay trên cùng một cây [10]

1.3.4 Đặc điểm hoa dưa chuột

Hoa dưa chuột mọc ra từ nách lá, có thể mọc chùm hoặc đợn Cấu tạo của hoa thường có 4 - 5 đài, 4 - 5 cánh hợp, đường kính 2 - 3 cm Hoa cái thường xuất hiện ở vị trí nách lá phía trên nách lá xuất hiện hoa đực Hoa dưa chuột đực

sẽ nở trước hoa cái từ 2 đến 3 ngày, hoa thường nở vào sáng sớm từ 5 đến 10 giờ Chất lượng hạt phấn hoa dưa chuột đạt tốt nhất sau khi hoa nở khoảng 4 - 5 giờ Sự xuất hiện của hoa cái sớm hay muộn, nhiều hay ít phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ, chế độ chiếu sáng, chất dinh dưỡng và nồng độ CO2 [10]

1.3.5 Đặc điểm quả dưa chuột

Quả dưa chuột thuộc loại quả thịt, chủ yếu là hình thuôn dài, có giống

có dạng quả tròn, khi còn nhỏ, quả có gai xù xì màu trắng, đen hoặc nâu, gai quả sẽ mất dần đi khi quả lớn lên Các giống khác nhau thì các chỉ tiêu như khối lượng, hình dạng, kích thước quả, màu sắc quả là khác nhau [10].

1.3.6 Đặc điểm hạt dưa chuột

Hạt dưa chuột dạng dẹt, hình oval, chiều dài hạt dao động khoảng 10 15mm, vỏ hạt nhẵn, màu sắc hạt từ trắng đến đen Hạt có một rãnh, phôi hạt được

-bao quanh bởi ngoại nhũ, phôi lớn [10].

1.4 Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh của cây dưa chuột

+ Nhiệt độ: Cây dưa chuột sinh trưởng, phát triển tốt trong điều kiện khí hậu ấm áp, vì vậy nó thường rất mẩn cảm với các hiện tượng sương giá, đặc biệt khi nhiệt môi trường thấp dưới 100C Hạt dưa chuột nảy mầm tốt ở khoảng nhiệt độ từ 15,5 – 350C Giai đoạn phát triển thân lá yêu cầu nhiệt độ thích hợp khoảng 25 - 300C Cây dưa chuột có khả năng bị chết rét ở nhiệt độ

50C Nếu nhiệt độ 400C, cây ngừng sinh trưởng và không ra hoa Nhiệt độ để dưa chuột bước sang giai đoạn xuân hóa thường ở nhiệt độ 20 - 220C Hoa dưa chuột bắt đầu nở ở nhiệt độ 150C vào sáng sớm, bao phấn mở ở nhiệt độ

170C Nhiệt độ thích hợp cho sự nảy mầm của hạt phấn thường dao động trong khoảng 17 - 240C, nếu nhiệt độ quá cao, hay quá thấp so với ngưỡng nhiệt độ này sẽ làm giảm sức sống hạt phấn, đây cũng là là nguyên nhân gây giảm năng suất của cây dưa chuột Như vậy nhiệt độ vừa ảnh hưởng tới quá trình sinh trưởng, phát triển, ra hoa vừa ảnh hưởng trực tiếp tới sự nở hoa

cũng như quá trình thụ phấn, thụ tinh của dưa chuột [10].

+ Ánh sáng: Dưa chuột thuộc nhóm cây ngày ngắn Số giờ chiếu sáng trong ngày để cây dưa chuột sinh trưởng thường từ 10 giờ/ngày đến 12 giờ/ngày Rút ngắn số giờ chiếu sáng này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho cây dưa chuột phân hoá mầm hoa và thúc đẩy quá trình ra hoa, làm tăng số lượng hoa cái trên cây sẽ gián tiếp làm tăng năng suất cây dưa chuột thích hợp với

cường độ ánh sáng là 15.000 - 17.000 lux để sinh trưởng, phát triển [12].

+ Độ ẩm: Do bộ rễ kém phát triển nên dưa chuột kém chịu hạn và chịu úng Độ ẩm đất thích hợp cho cây dưa chuột sinh trưởng phát triển khoảng 85

- 90%, độ ẩm không khí đạt 90 - 95% Trong giai đoạn ra hoa đậu quả yêu cầu

lượng nước là cao nhất [4].

+ Yêu cầu về dinh dưỡng: Sự sinh trưởng và phát triển của cây bị ảnh hưởng nếu dinh dưỡng khoáng không đủ Cây cần đạm và lân ở thời kỳ đầu sinh trưởng, cuối thời kỳ này cây không cần nhiều đạm, nếu giảm đạm sẽ làm tăng thu hoạch một cách rõ rệt Dưa chuột sử dụng kali cao nhất, tiếp đến đạm

và ít nhất là lân Nếu lượng bón N: 60, P205:60, K20:60 thì dưa chuột sử dụng

92% đạm, 33% lân và 100% kali [6].

Để cây dưa chuột sinh trưởng phát triển tốt đòi hỏi đất cung cấp đầy

đủ, cân đối dinh dưỡng (đa lượng, trưng lượng, vi lượng…và phân hữu cơ), đất tơi xốp, thoáng khí Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng những nơi bón phân cân đối giữa tỷ lệ đạm hữu cơ và vô cơ thì năng suất cây trồng và hiệu quả kinh tế cao, ổn định

Kết quả phân tích hàm lượng các nguyên tố trong dung dịch chiết xuất

từ quả dưa chuột cho thấy N chiếm khoảng 2.000 đến 3.500mg/kg dịch triết,

P là 160 – 225mg/kg dịch triết, K khoảng 4.500 – 6.000 mg/kg dịch triết, Mg

dao động khoảng 3.000 – 4.000 mg/kg và Cl là 2.000 mg/kg dịch [3].

Các vùng đất khác nhau thì liệu lượng phân bón cho cây dưa chuột là khác nhau và phụ thuộc vào điều kiện đất đai và kỹ thuật canh tác của từng vùng Theo Sở NN & PTNT Thanh Hoá khuyến cáo lượng phân bón cho cây dưa chuột như sau: Phân chuồng hoai mục 10 tấn/ha, đạm Urê, 24 - 300 kg,

lân super , 300 - 400 kg, kali 140 - 160 kg, vôi bột  400 kg/sào [21].

+ Kali và lân có vai trò quan trọng trong việc tạo quả có chất lượng, còn đạm làm màu quả đẹp Ở thời kì đầu của sự sinh trưởng cây dưa chuột cần nhiều đạm và lân Ở giai đoạn cuối cây không cần nhiều đạm, nếu giảm lượng đạm sẽ làm tăng thu hoạch một cách đáng kể Thiếu đạm, lân và kali cây có biểu hiện chung là sinh trưởng chậm Trong đó thiếu đạm có màu xanh nhạt, lá già có màu trắng bợt bắt đầu từ mép lá hướng vào trong Thiếu kali biểu hiện lá xanh nhạt bề mặt lá xuất hiện những đám màu xanh, trắng xen kẽ nhau, mép lá xoăn lại, lá non mất diệp lục Thiếu lân lá cây chuyển từ màu xanh đậm sang màu huyết dụ làm lá khô và chết (Phạm Mỹ Linh, 2012)

1.5 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột

1.5.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột trên thế giới

Hiện nay dưa chuột nói chung và dưa chuột baby nhập nội nói riêng là cây trồng đã và đang đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người sản xuất, được nhiều người tiêu dùng ưa chuộng ,vì vậy diện tích tích, năng suất sản lượng dưa chuột trên thế giới không ngừng tăng lên Trên thế giới, cây dưa chuột đứng thứ tư về diện tích và đứng thứ 3 về sản lượng Những năm gần đây sản

lượng dưa chuột tăng khoảng 4,1%, sản lượng dưa chuột tăng chủ yếu do tăng diện tích và năng suất tăng Tuy nhiên năng suất tăng không ôn đỉnh và có sự chệnh lệch nhau đáng kể giữa các nước.

Theo thống kê của Tổ chức Nông lương liên hợp quốc thì diện tích, năng suất và sản lượng dưa chuột luôn tăng qua các năm Cụ thể diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột lần lượt đạt 2.020.216 ha, 30,9 tấn/ha, 62.415.690 tấn năm 2010 và tăng lên 2.144.672 ha, 37,59 tấn/ha, 80.616.692

tấn năm 2016 [51].

Theo thống kê của Tổ chức nông lương thế giới năm 2018, diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột trên thế giới năm 2014 đạt 2.109.651 ha, 30,87 tấn/ha , 65.134.078 tấn Trong đó châu Á là châu lục có diện tích lớn nhất (1.166.690 ha) và sản lượng cao nhất (56.369.477 tấn) (FAO, 2018).[51].

Bảng 1.1 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột trên thế giới từ năm

2010 - 2016 Năm Diện tích (ha) Năng suất (tấn/ha) Sản lượng (tấn)

bình quân hàng năm đạt 2,3%/năm từ năm 2007 đến 2019; Tốc độ tăng trưởng nhanh nhất vào năm 2011 với mức tăng 16% so với cùng kỳ năm

2017 Trong giai đoạn được đánh giá, sản lượng đạt mức cao nhất là 3,9 triệu tấn vào năm 2015; tuy nhiên, từ năm 2016 đến năm 2019, 2020, 2021 sản lượng đứng ở mức thấp hơn một chút do ít nhiều ảnh hưởng của đại dịch Covid trên toàn cầu dẫn đến sản lượng phần lớn giảm ít nhiều bởi diện tích thu hoạch giảm nhẹ [51]

Từ năm 2007 đến 2019, tốc độ tăng trưởng đáng chú ý nhất về sản lượng dưa chuột, trong số các nước sản xuất chính, là do Nga đạt được, trong khi sản lượng dưa chuột của các nước khác có tốc độ tăng trưởng khiêm tốn hơn [51].

Năm 2019, các quốc gia có sản lượng dưa chuột cao nhất là Nga (1,7 triệu tấn), Ukraine (1 triệu tấn) và Ba Lan (541 nghìn tấn), với 84% tổng sản lượng [51].

Bảng 1.2 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột hàng năm của

mười quốc gia trên thế giới

(ha)

Năng suất (kg/ha)

Sản lượng (tấn)

diện tích thấp nhất trong số 15 quốc giakể trên là Hà Lan(540 ha) [51].

Tuy nhiên xét về năng suất thì Hà Lan lại là nước đứng đầu thế giới đạt 685.185,2 kg/ha, tiếp đến là Nhật Bản (90.624,2 kg/ha) và nước có năng suất

dưa chuột thấp nhất là Indonesia (10.191,4 kg/ha) [51].

Sản lượng dưa chuột đạt cao nhất tại Trung Quốc (61.949.091 tấn), tiếp đến Nga (1.992.968 tấn), Thổ Nhĩ kỳ (1.811.681 tấn) và Iran (1.707.190 tấn).

Hà Lan là nước có năng suất dưa chuột cao nhất thế giới, nhưng do diện tích

thấp nên sản lượng dưa chuột của nước này thấp chỉ đạt 370.000 tấn [51].

* Tình hình tiêu thụ dưa chuột trên thế giới

Các quốc gia có khối lượng tiêu thụ dưa chuột cao nhất trong năm 2019

là Nga (1,8 triệu tấn), Ukraine (1 triệu tấn) và Ba Lan (587 nghìn tấn), với tổng thị phần tiêu thụ là 82% Romania, Belarus, Bulgaria và Cộng hòa Séc bị tụt lại phía sau một chút, cùng chiếm 14%.

Từ năm 2007 đến 2019, tốc độ tăng trưởng đáng chú ý nhất về tiêu thụ dưa chuột, trong số các quốc gia tiêu thụ chính, là Bulgaria, trong khi tiêu thụ dưa chuột cho các quốc gia khác có tốc độ tăng trưởng khiêm tốn hơn Về giá trị, Nga (2,1 tỷ đô la), Ukraine (1,2 tỷ đô la) và Ba Lan (560 triệu đô la) là các quốc gia có mức giá trị thị trường cao nhất trong năm 2019, chiếm 87% tổng thị trường Các quốc gia có mức tiêu thụ dưa chuột bình quân đầu người cao nhất trong năm 2019 là Ukraine (24 kg/người), Belarus (19 kg/người) và Ba

Lan (15 kg/người) [15].

Dự báo đến năm 2030 thị trường dưa chuột tiếp tục tăng bởi nhu cầu ngày càng tăng đối với dưa chuột ở Đông Âu, thị trường dự kiến sẽ tiếp tục xu

hướng tiêu dùng tăng trong thập kỷ tới Tình hình hoạt động của thị trường được dự báo sẽ giữ nguyên xu hướng hiện tại, mở rộng với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm dự kiến là + 1,9% trong giai đoạn từ 2019 đến 2030, dự kiến đưa sản lượng thị trường lên 5,1 triệu tấn vào cuối năm 2030 [15].

1.5.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột ở Việt Nam

Theo Bộ NN và PTNT, năm 2012 diện tích trồng rau của nước ta đạt 823.728 ha, đạt kim ngạch xuất khẩu trên 800 triệu USD Việt Nam đã xuất khẩu rau quả sang gần 40 quốc gia và vùng lãnh thổ Các vùng có diện tích trồng rau lớn trên cả nước là đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng, Đông Nam bộ và Bắc Trung bộ Những tỉnh như Lâm Đồng, Hải Dương, Thái Bình, Trà Vinh… có năng suất dưa chuột đạt trên 20 tấn/ha.

Năm 2009, các tỉnh trồng dưa chuột tại Việt Nam: Tây Ninh, Đồng Nai, Tiền Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang, Lý Nhân (Hà Nam), Nam Định, Bắc Giang, Thanh Hoá Diện tích trồng dưa chuột: 31.570 ha/năm, Sản lượng dưa chuột 577.218 Tấn/năm.

Nguồn: Số liệu Tổng cục Thống kê Việt Nam, năm 2013

Hình 1.1 Bản đồ phân bố vùng trồng dưa chuột ở Việt Nam năm 2009

Kết quả số liệu thống kê của Tổng cục Thống kê năm 2013 cho thấy, dưa chuột được trồng ở hầu hết ở các tỉnh trong cả nước, nhưng diện tích dưa chuột được trồng tập trung chủ yếu ở hai khu vực lớn là đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long Trong đó có các vùng trồng tập trung như Hà Nam, Hưng Yên, Vĩnh Phúc đạt năng suất trên 231 tạ/ha, lớn hơn nhiều so với năng suất bình quân của cả nước [niên giám TK, 2013].

Năm 2019, diện tích dưa chuột dao động khoảng 10.000 ha và sản lượng bình quân đạt 300.000 tấn (Niên giám thống kê, 2019) Với nhu cầu tiêu dùng quả tươi và làm nguyên liệu cho chế biến đóng hộp ở thị trường nội địa và xuất khẩu ngày càng tăng, sản xuất dưa chuột luôn được chú trọng phát triển Diện tích sản xuất dưa chuột luôn được mở rộng [29]

Năm 2019, Việt Nam xuất khẩu được 25.432 tấn dưa chuột Từ năm

2017 đến 2019, xuất khẩu dưa chuột của Việt Nam tăng mang về cho đất nước 25,78 triệu đô la Mỹ.

Biểu đồ 1.1 Tình hình xuất khẩu dưa chuột của Việt Nam

năm 2010 – 2020 [FAO, 2020]

Dưa chuột xuất khẩu của Việt Nam từ năm 2010 đến 2020 dao động từ 1.000 tấn đến 38.000 tấn Trong đó năm 2012 đạt thấp nhất 1.000 tấn, cao nhất là năm 2014 đạt 38.000 tấn Dưa chuột xuất khẩu giảm từ 38.000 tấn năm 2014 xuống 21.000 tấn năm 2017, sau đó tăng 24,000 tấn năm 2018, và

26.000 tấn năm 2019 [51].

1.5.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dưa chuột ở Thanh Hóa

 Năm 2019, tỉnh đã chỉ đạo các huyện, xã, thị trấn đẩy mạnh thâm canh, giữ vững sản lượng, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm; tuyên truyền, vận động nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi Các xã, thị trấn tăng cường phối hợp mở các lớp tập huấn kỹ thuật, đào tạo nghề ngắn hạn về trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cho nông dân Đồng thời tạo điều kiện giúp nông dân tiếp cận vay vốn của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Vì vậy diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột tăng và tập trung ở một số huyện Hà Trung, Hậu Lộc, Thọ Xuân,Vĩnh Lộc

Tại huyện Hà Trung diện tích trồng dưa chuột tập chung và chuyên canh chủ yếu ở các xã Hà Giang, Hà Lĩnh, Hà Long ở đây chủ yếu là diện tích dưa chuột nếp, năng suất, sản lượng và giá trị sản lượng lần lượt đạt 41 tấn/ha, 2,5 tấn/vụ, 150 - 200 triệu đồng/ha/vụ Lãi thuần đạt từ 60 - 120 triệu đồng/ha/vụ Người dân tự để giống dưa chuột sau mỗi lần thu hoạch Trong đó, diện tích dưa chuột lớn nhất tại xã Hà Giang diện tích đạt cao nhất trung bình 3 năm là 82

ha, tiếp đến là xã Hà Lĩnh đạt 51 ha, Hà Long đạt 43 Ha Diện tích sản xuất dưa chuột của Hà Giang và Hà Lĩnh không ngừng tăng lên từ 80 ha năm

2018, 2019 tăng lên 86 ha năm 2020 Hà Lĩnh đạt 48 ha năm 2018, 2019, tăng lên 58 ha năm 2020 Diện tích dưa chuột tăng lên do nhu cầu và thị trường tiêu thụ tăng lên Trong khi đó tại xã Hà Long thì diện tích trồng dưa chuột năm 2018 là 45 ha, giảm 2 ha vào năm 2019 và 2020, diện tích trồng dưa chuột tại xã này giảm nguyên nhân là nằm trong vùng quy hoạch xây dựng tuyến đường cao tốc, nên diện tích đất nông nghiệp nói chung và diện tích đất trồng dưa chuột cũng bị thu hồi Về năng suất và sản lượng dưa chuột qua các năm không ngừng tăng lên từ 27 tấn/ha năm 2018 là 28 tấn/ha nă 2019 và đạt

32 tấn/ha năm 2020 Sản lượng dưa chuột đạt cao nhất tại xã Hà Giang, tiếp đến là xã Hà Lĩnh và Hà Long [15].

Huyện Hậu Lộc cũng là một trong số huyện có diện tích trồng dưa chuột lớn của tỉnh Thanh Hoá Năm 2013 xã Xuân Lộc huyện Hậu Lộc đã chuyển đổi

25 ha sản xuất ngô và lúa kém hiệu quả sang sản xuất dưa chuột, năng suất đạt 27 – 32 tấn/ha/vụ, lợi nhuận thu được khoảng 90 - 100 triệu đông/năm/vụ Huyện Hậu Lộc phấn đấu đến năm 2025, diện tích gieo trồng lúa cả năm còn khoảng 7.949 ha, trong đó chủ yếu là lúa chất lượng cao Giai đoạn 2018 – 2020, diện tích dưa chuột hàng hóa chuyên canh ứng dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến và công nghệ cao sản xuất rau an toàn, sản phẩm dưa chuột sạch và hoa trong nhà lưới, nhà kính và các công nghệ tiên tiến như tưới phun, tưới tiết kiệm, cơ giới hóa liên hoàn trong sản xuất với với các loại dưa chuột baby 2- 5 [16]

.Huyện Thọ Xuân đã thực hiện tái cơ cấu ngành Nông nghiệp, những năm qua, huyện Thọ Xuân đã chú trọng xây dựng khu nông nghiệp công nghệ cao, đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên cơ sở khai thác những lợi thế của địa phương để tạo ra những sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao Toàn huyện xây dựng được nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp, trong đó có một số công ty Nông nghiệp công nghệ cao đang hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao như Công ty Nông nghiệp công nghệ cao Lam Sơn, Công ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich Farm và Công ty Cổ phần Ứng dụng và phát triển Nông nghiệp CNC Điền Trạch), các trang trại nông nghiệp công nghệ cao sản xuất sản lượng lớn sản phẩm sạch rau quả, hoa sạch

và thân thiện với môi trường, góp phần thực hiện thành công Đề án tái cơ cấu ngành Nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới Tại Huyện Thọ Xuân, Khu nông nghiệp công nghệ cao Lam Sơn có 13,5ha diện tích nhà lưới nhà kính chủ yếu phục vụ trồng Dưa Kim Hoàng Hậu, dưa chuột baby và trồng Hoa lan hồ điệp Diện tích trồng dưa chuột đạt 1,25 ha năm 2021, năng suất dưa chuột tăng từ

18 tấn/ha năm 2018 lên 30 tấn/ha năm 2021 [16]

Bảng 1.3 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột qua các năm tại Khu nông nghiệp công nghệ cao Lam Sơn, Thọ Xuân, Thanh Hoá Năm Diện tích (ha) Năng suất (tấn/ha) Sản lượng (tấn)

2020 1,0 25 25,0

(Nguồn: Trần Ngọc Nam, 2022)

Tại Công ty nông nghiệp công nghệ cao Richfarm có diện tích dưa chuột 0,2 ha năm 2018 tăng lên 5,0 ha năm 2021 Năng suất dưa chuột của công ty cũng không ngừng tăng từ 45 tấn/ha/vụ năm 2018 lên 51 tấn/ha năm 2021

Bảng 1.3 Diện tích, năng suất, sản lượng dưa chuột qua các năm tại Công ty TNHH TM - DV Nông nghiệp CNC Rich

Farm, Thọ Xuân, Thanh Hoá.

Năm Diện tích (ha) Năng suất (tấn/ha) Sản lượng (tấn)

cơ cấu sản xuất của một số hộ dân còn mang tính tự phát chưa bảo đảm tính

ổn định lâu dài Nguồn giống dưa chuột phục vụ sản xuất còn hạn chế, chỉ có

1 -2 giống được trồng phổ biến chủ yếu nhập từ các nước Hà Lan, Israel

1.6 Một số nghiên cứu về giống dưa chuột trên thế giới và Việt Nam

Giống dưa chuột khác nhau ở chiều cao cây, số lá, khả năng ra hoa đậu quả, kích thước và hình dạng quả và năng suất quả, màu sắc lá có thể khác nhau Tuy nhiên, quả thường có dạng hình trụ dài, vỏ màu xanh lục, có nhiều vitamin, khoáng chất và chất dinh dưỡng tốt, chống viêm và chống oxy hóa Quả dưa chuột chủ yếu là nước và chất xơ nên nó rất tốt cho hệ tiêu hóa.

1.6.1 Một số kết quả nghiên cứu về giống dưa chuột trên thế giới

Một số giống dưa chuột có giá trị ngày nay được lai tạo bởi người Mỹ

và đã được du nhập đến các nước khác hơn một thế kỷ trước Ví dụ, giống

‘Early Russian’’ được Naudin mô tả ở Pháp vào năm 1859 [38, 39] ‘Early

Cluster’ được giới thiệu trước năm 1800

Giống dưa chuột lai Mỹ quan trọng đầu tiên của thế kỷ 18 là 'Tailby's Hybrid', được phát triển bởi Joseph Tailby ở Massachusetts từ sự lai tạo giữa các giống cây của Mỹ và Anh và lần đầu tiên được giới thiệu vào năm 1872 Thành công của 'Tailby's Hybrid' đã khuyến khích những người gieo hạt khác nhau phát triển những giống mới, và trong thập kỷ tiếp theo, những giống quan trọng như 'Arlington White Spine', 'Boston Pickling' và 'Chicago Pickling' đã được giới thiệu.

Năm 1937, Whitaker và Jagger báo cáo rằng tất cả trừ một trong những giống dưa chuột được trồng rộng rãi sau đó ở Hoa Kỳ đều do các công ty hạt giống tư nhân phát triển một ngoại lệ là "National Pickling" (còn được gọi là

"National" hoặc "National Pickle") Hiệp hội những người đóng gói dưa muối quốc gia đã ủy quyền cho George Starr của Đại học Bang Michigan lai tạo một giống cây mới với loại quả phù hợp cho cả dưa chua nhỏ và dưa chua lớn, và ông đã làm như vậy bằng cách nhân giống và giới thiệu giống 'National Pickling' vào năm 1924 Đây là một điều quan trọng giống cây trồng trong nhiều năm, và gen của nó vẫn còn sống Munger (14) đã sử dụng nó để lai tạo giống ‘Yorkstate Pickling’ và các loại mầm khác là nguồn kháng CMV cho Ohio MR17, Wisconsin SMR 18, MSU 713-5, và nhiều giống cây trồng

và dòng nhân giống khác [44].

Sau khi giới thiệu "National Pickling", các nhà lai tạo dưa chuột tiếp

tục nhấn mạnh việc cải thiện hình dạng và màu sắc của quả Công ty hạt giống Asgrow đã đạt được những thành tựu đáng chú ý khi giới thiệu 'Marketer' vào năm 1943, một loại máy cắt lát có loại trái cây tốt từ cây thập

tự 'Longfellow' x 'Straight 8' và 'Model' vào năm 1946, một giống dưa muối

có màu trắng có gai và màu xanh đậm Cả ‘Marketer’ và ‘Model’ đều được ưa chuộng trong nhiều năm vì loại trái tốt của chúng, nhưng cuối cùng đã bị thay thế bởi các giống cây trồng kháng bệnh.

Việc nhân giống dưa chuột kháng bệnh bắt đầu vào cuối những năm

1920, khi R.H Porter mang mầm bệnh khảm dưa chuột từ Trung Quốc sang đất nước này (18) Ông đã lai tạo giống Shamrock vào năm 1943 từ cây lai

‘Chinese Long’ x ‘Davis Slicer’ (1) H.M Các giống máy cắt lát lai tạo giống Munger có mức độ kháng CMV cao hơn và cho quả ngon, ‘Tablegreen’ năm

1961 và ‘Marketmore’ năm 1968, trở nên quan trọng cả với tư cách là giống thụ phấn tự do và giống bố mẹ của giống lai F1 ‘Maine No 2’, được phát hành vào năm 1939 bởi Bailey (2), là giống cây trồng đầu tiên của Mỹ có khả năng kháng bệnh ghẻ Hình dáng dài, mảnh mai và thời gian trưởng thành muộn đã hạn chế sự phổ biến của nó, nhưng nó vẫn đóng vai trò là phụ huynh

của nhiều giống cây trồng kháng bệnh ghẻ khác [14, 23, 24, 36, 37].

Bước tiếp theo trong việc cải tiến giống dưa chuột là tạo giống để kháng hai hoặc nhiều loại bệnh Sturtevant, năm 1887 tác giả đã kết hợp khả năng kháng bệnh ghẻ và CMV trên các giống cây trồng Wisconsin SMR 9 và SMR 12, được phát hành vào năm 1955, tiếp theo vào năm 1958 là SMR 15

và SMR 18 Barnes (3) kết hợp kháng bệnh sương mai (Pseudoperonospora cubensis (Berk) & Curt.) Rostow) và bệnh phấn trắng (Sphaerotheca fuliginea (Schl Ex Fr.) Poll.) Trong 'Palmetto' (1948) và 'Ashley' (1955), sau

đó bổ sung tính kháng bệnh thán thư (Colletotrichum lagenarium (Ross) Ellis

& Halst.) Cho bản phát hành năm 1961, 'Polaris', vẫn còn phổ biến cho đến ngày nay Các gen kháng các bệnh bổ sung được nhận dạng Các gen kháng các bệnh bổ sung đã được xác định và kết hợp với nhau, với đỉnh điểm là sự phát triển của 'Sumter', với khả năng chống lại 7 loại bệnh và Wisconsin 2757

(17), có khả năng chống lại 9 loại bệnh - CMV, bệnh vảy, bệnh thán thư, sương mai, bệnh phấn trắng, héo vi khuẩn (Erwinia tracheiphila (E F Smith) Holland), đốm lá góc cạnh (Pseudomonas lachrymans (E.F Smith và Bryan) Carsner, đốm lá mục tiêu (Corynespora cassiicola (Berk, & Curt.) Wei), và héo Fusarium (Fusarium oxysporum) (Schlecht).) Snyd & Hans f Sp Cucumerinum Owen Trên thực tế, hầu hết các giống cây trồng có khả năng kháng bệnh vảy đều có khả năng kháng bệnh héo Fusarium, vì dường như có mối liên hệ Tuy nhiên, các giống cây trồng thường không được thử nghiệm

để xác minh khả năng kháng bệnh héo Fusarium, vì vậy bệnh không quan trọng về mặt thương mại [32, 33, 34, 41 ].

Trong khi đó, tiến bộ đã được thực hiện trong việc cải thiện các đặc điểm khác, chẳng hạn như biểu hiện giới tính Naudin đã đi tiên phong trong việc phát triển các giống cây trồng xác định được lùn và giới thiệu ‘Midget’ vào năm 1940 và ‘Minnesota Dwarf XII’ vào năm 1859 [37]

1.6.2 Những nghiên cứu về giống dưa chuột ở Việt Nam

Năm 2019, một kết quả nghiên cứu về khả năng sinh trưởng, phát triển và năng suất của 3 giống dưa chuột (NHP10, TN226, VA789) trồng vụ xuân 2019 ở huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá chỉ ra rằng cả 3 giống dưa chuột đều là giống ngắn ngày, tổng thời gian sinh trưởng dao động từ 67 - 79 ngày, phù hợp với điều kiện sản xuất của huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá Trong đó giống TN226 có các chỉ tiêu sinh trưởng phát triển, năng suất đạt cao nhất (năng suất đạt 36,36 tấn/ha, lãi thuần thu được 142,6 triệu đồng/ha) [9].

Năm 2013, Đoàn Xuân Cảnh và CS đã tiến hành nghiên cứu tuyển chọn giống cà chua, dưa chuột, dưa thơm thích hợp trồng trong nhà lưới, nhà màn ở các tỉnh phía Bắc Thí nghiệm tiến hành trên đối tượng cây dưa chuột có 12 giống, trong đó có 5 giống xuất xứ từ Israel là giống dưa chuột Hazera - 9010, Yomy ; Có

07 giống xuất xứ từ Hà Lan 01, Samir, Tomax, Nova, Happy 02, Happy 04, Paramos Kết quả trên đối tượng cây dưa chuột cho thấy dưa chuột Hazera 55003, Hazera 55005, Hazera 9013 và Romy cho năng xuất đạt 90 - 100 tấn/ha, Trong đó giống Hazera 5505 có các chỉ tiêu sinh trưởng phát triển đạt cao nhất (thời gian