Thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử thế giới lớp 6 ở trường thcs tỉnh thanh hóa

Trong khi đó, phương pháp sử dụng PTLngoài việc tuân thủ các yêu cầu cơ bản của việc sử dụng tài liệu và đồ dùngtrực quan còn đòi hỏi sự chuẩn bị công phu của GV kèm hệ thống trang thiết

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học xã hội nhân văn

Đại diện nhóm sinh viên thực hiện: Lê Thị Nhung Nam, Nữ: Nữ

Lớp, khoa: K22 - ĐHSP Lịch Sử CLC, Khoa: Khoa học xã hội

Năm thứ: 3 Số năm đào tạo: 4

Ngành học: ĐHSP Lịch Sử

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Vân

THANH HOÁ, THÁNG 04 NĂM 2022

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU

1 Lê Thị Nhung K22 - ĐHSP

Lịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược về tình hình nghiêncứu vấn đề, viết phần 1.1.1,1.2.1, 2.2.2, 2.3.3, 3.4.3 và kếtluận

2 Cao Thị Linh K22 - ĐHSP

Lịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược về tình hình nghiêncứu vấn đề, viết phần 1.2.2,2.3.2, 2.3.6, 3.3, 3.4.3 và tiểukết chương 1

3 Lê Thị Loan K22 - ĐHSP

Lịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược về tình hình nghiêncứu vấn đề, viết phần 1.1.5,2.1.2, 2.1.3, 2.3.4, và tiểu kếtchương 2

4 Lang Thị Ngọc

Huyền

K22 - ĐHSPLịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược về tình hình nghiêncứu, viết phần 1.1.4, 2.1.1,2.3.1, 3.1, 3.4.2

5 Bùi Thị Thúy K22- ĐHSP

Lịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược về tình hình nghiêncứu vấn đề, viết phần 1.1.3,2.2.1, 2.3.5, 3.2.2, 3.4.1 vàtiểu kết chương 3

6 Hà Văn Cường K24- ĐHSP

Lịch sử CLC

Tìm tài liệu tham khảo, viết

sơ lược tình hình nghiên cứuvấn đề

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Sơ lược về tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6 Giả thuyết khoa học 11

7 Đóng góp mới của đề tài 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIM TƯ LIỆU TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 12

1.1 Cơ sở lý luận 12

1.1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 12

1.1.2 Phân loại phim tư liệu 15

1.1.3 Những yêu cầu khi thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử……… 21

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 32

1.2.1 Thực trạng dạy học môn lịch sử ở trường THCS 32

1.2.2 Thực trạng sử dụng phim tư liệu trong dạy học phần lịch sử thế giới ở trường THCS 33

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG PHIM TƯ LIỆU TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI, LỚP 6, THCS TỈNH THANH HÓA 42

2.1 Vị trí, nội dung cơ bản, mục tiêu phần lịch sử thế giới, lớp 6 42

2.1.1 Vị trí 42

2.1.2 Nội dung cơ bản 43

2.1.3 Mục tiêu 44

2.2 Lựa chọn nội dung bài học có thể thiết kế và sử dụng phim tư liệu 48

2.2.1 Cơ sở lựa chọn 48

2.2.2 Hệ thống nội dung bài học có thể thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong

dạy học lịch sử lớp 6 55

2.3 Các biện pháp sử dụng phim tư liệu trong dạy học phần lịch sử thế giới, lớp 6, THCS tỉnh Thanh Hóa 58

2.3.1 Sử dụng phim tư liệu kết hợp câu hỏi nêu vấn đề khởi động bài học 58

2.3.2 Sử dụng phim tư liệu kết hợp các phương pháp trình bày miệng tạo biểu tượng lịch sử 60

2.3.3 Sử dụng phim tư liệu kết hợp sơ đồ tư duy khắc họa sự biến chuyển của sự kiện 65

2.3.4 Sử dụng để hướng dẫn học sinh tự học hình thành năng lực tự chủ 69

2.3.5 Sử dụng phim tư liệu trong hoạt động kiểm tra đánh giá phát triển năng lực sáng tạo 74

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 78

3.1 Mục đích thực nghiệm 78

3.2 Đối tượng thực nghiệm và giáo viên thực nghiệm 78

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm 78

3.2.2.Giáo viên dạy thực nghiệm sư phạm……….78

3.3 Nội dung thực nghiệm 80

3.4 Phương pháp tổ chức và đánh giá kết quả thực nghiệm 80

3.4.1 Phương pháp tổ chức thực nghiệm 80

3.4.2 Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm 83

3.5 Kết quả thực nghiệm 84

3.5.1 Đánh giá tổng thể các hoạt động học tập của học sinh 84

3.5.2 Đánh giá của giáo viên thực nghiệm và giáo viên dự giờ 88

3.5.3 Đánh giá qua bài kiểm tra của học sinh 94

KẾT LUẬN 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 103 PHỤ LỤC P1

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Tên đề tài: "Thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử

thế giới lớp 6 ở trường THCS tỉnh Thanh Hóa".

2 Cấp dự thi: Cấp trường

3 Nhóm sinh viên thực hiện:

- Họ và tên: Lê Thị Nhung (Nhóm trưởng)

- Lớp: K22 - ĐHSP Lịch sử

- Khoa: Khoa học xã hội

4 GV hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Vân

5 Thời gian thực hiện: 6 tháng (từ tháng 10/2021 đến tháng 4/2022)

6 Cơ quan quản lý đề tài: Trường Đại học Hồng Đức

7 Đơn vị chủ trì đề tài: Khoa khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 PTL là một bộ phim chuyển động, không hư cấu nhằm mục đíchghi lại hiện thực, chủ yếu cho mục đích giảng dạy, giáo dục hoặc duy trì hồ sơlịch sử Vì vậy, đây là một trong những nguồn sử liệu quan trọng, là phươngtiện trực quan quý giá trong DH nói chung, DHLS nói riêng

1.2 Ở bậc học PT, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, việc sử dụng PTLchưa phổ biến và hiệu quả Một trong những nguyên nhân là do nguồn PTL vềlịch sử còn hạn chế, thiếu trang thiết bị phục vụ cho việc sử dụng PTL trongDHLS Đặc biệt, giáo viên sử dụng các phương pháp mới vào quá trình dạyhọc bộ môn còn nhiều lúng túng Trong khi đó, phương pháp sử dụng PTLngoài việc tuân thủ các yêu cầu cơ bản của việc sử dụng tài liệu và đồ dùngtrực quan còn đòi hỏi sự chuẩn bị công phu của GV kèm hệ thống trang thiết

bị hiện đại… Vì vậy, mặc dù là một nguồn tài liệu có giá trị, là phương tiệntrực quan hấp dẫn có thể hỗ trợ tích cực quá trình DH nhưng việc sử dụngchưa được quan tâm đúng mức

1.3 Cùng với quá trình đổi mới “căn bản, toàn diện” hệ thống giáo dục,Chương trình GDPT mới 2018 đã được triển khai thực hiện trong thực tế Đốivới chương trình cấp THCS, nội dung Lịch sử nằm trong môn Lịch sử và Địa

lý, thuộc môn học bắt buộc Trong đó, chương trình, SGK mới bắt đầu thựchiện từ năm học 2021 - 2022 đối với khối lớp 6 Đây là lần đầu tiên trong lịch

sử, nền giáo dục Việt Nam thực hiện một chương trình với nhiều bộ SGK, vìvậy, bên cạnh những mặt tích cực (cập nhật xu thế thời đại, sự linh hoạt,hướng mở, tính thích nghi cao…), thực tế vẫn tồn tại một số bất cập Nhiềugiáo viên lúng túng trong việc thiết kế bài dạy đáp ứng chuẩn năng lực đầu racủa HS theo yêu cầu của khung chương trình Bởi vậy, việc đi sâu nghiên cứu,

đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện hiệu quả chương trình mới trong thực tếrất cần thiết

1.4 Trong chương trình lịch sử lớp 6, phần lịch sử thế giới gồm hai nội

dung “Thời nguyên thủy” và “Xã hội cổ đại” Đây là những nội dung đặc biệt

quan trọng, giúp HS có những kiến thức nền móng về xã hội loài người thờinguyên thủy và những quốc gia đầu tiên xuất hiện ở phương Đông và phươngTây… Đó là cơ sở để HS tiếp cận, tìm hiểu, đối chiếu, làm sáng tỏ những vấn

đề lịch sử khu vực và lịch sử dân tộc Đây là những nội dung ít gần gũi với

HS nên thuộc các chủ đề khó thiết kế bài học

Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Thiết kế

và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử thế giới lớp 6 ở trường THCS tỉnh Thanh Hóa” làm hướng nghiên cứu khoa học, góp phần tích cực vào việc

thực hiện hiệu quả chương trình GDPT mới hiện nay Hướng nghiên cứu của

đề tài giúp HS hứng thú hơn trong việc học tập lịch sử, tạo những biểu tượngsâu sắc trong nhận thức về lịch sử thế giới, xây dựng nền móng vững chắcgiúp các em học tập hiệu quả lịch sử khu vực và lịch sử dân tộc, đạt nhữngyêu cầu về năng lực theo quy định của chương trình Từ đó, góp phần nângcao chất lượng DH môn Lịch sử ở các trường THCS

2 Sơ lược về tình hình nghiên cứu

PTL với tư cách là phương tiện trực quan hiệu quả trong quá trình DHnói chung, DHLS nói riêng đã được các nhà tâm lý học và giáo dục học trênthế giới cũng như trong nước nghiên cứu qua nhiều công trình

2.1 Những công trình nghiên cứu trên thế giới

Tác giả N.G.Đairi trong công trình Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế

nào? (Đặng Bích Hà, Nguyễn Cao Lũy dịch, Nxb Giáo dục, 1973) đã nhấn

mạnh giá trị to lớn của tính cụ thể, tính hình ảnh của sự kiện Đó là cơ sở củaviệc sử dụng đồ dùng trực quan trong DHLS, đồng thời, khẳng định trongthực tế sự quan trọng của việc chuẩn bị một giờ học lịch sử trực quan, sinhđộng Công trình là tài liệu quan trọng không chỉ định hướng cho quá trìnhnghiên cứu cơ sở lý luận mà còn gợi ý những giải pháp cụ thể khi chuẩn bịmột giờ học lịch sử cho chúng tôi khi thực nghiệm đề tài

Đ.N.Niliphorôp trong cuốn Nguyên tắc trực quan trong DHLS, Nxb

Giáo dục, Matxcova (Tài liệu dịch của Hoàng Trung, 1979, lưu tại Thư việntrường Đại học sư phạm, Hà Nội) đã trình bày về ý nghĩa của đồ dùng trựcquan - một trong những phương tiện phát huy tính tích cực ở HS Tác giảkhẳng định việc sử dụng đồ dùng trực quan góp phần phát triển tư duy logiccủa HS, như phân tích, tổng hợp… Công trình đã bổ sung làm rõ cơ sở lý luậncủa đề tài trong quá trình nghiên cứu

Cuốn sách Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi (NXB Giáo

dục Việt Nam, 2011) của tác giả Giselle O Martin - Kniep (do Lê Văn Canhdịch) đã trình bày những thủ thuật DH cụ thể mang tính gợi ý để GV có thểvận dụng vào các lớp học đa dạng đối tượng HS, dù đó là HS khá giỏi hay là

HS yếu kém… Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định, để có thể vận dụng nhữngthủ thuật đó trong từng lớp học cụ thể phải là một quá trình gian nan và thửthách, đòi hỏi người GV phải không ngừng rèn luyện, học hỏi và đầy sáng tạo.Chính những gợi ý của Giselle O Martin - Kniep trong cuốn sách này sẽ giúpcho công trình của chúng tôi thiết kế và xây dựng có hiệu quả việc sử dụngPTL trong quá trình DH

Cuốn sách Các phương pháp dạy học hiệu quả (NXB Giáo dục Việt

Nam, 2011) của các tác giả Robert J.Marzano, Debra J Pickering và Jame E.Pollock (do Nguyễn Hồng Vân dịch) đã khẳng định nhân tố có tác động nhiềuhơn cả đến quá trình và kết quả học tập của HS là GV Chính vì vậy, thành tốphương pháp dạy học sẽ thể hiện rõ vị trí đặc biệt quan trọng của mình Lựachọn phương pháp DH hợp lý và hiệu quả sẽ giúp GV thực hiện được mongmuốn của mình đối với HS Nhận thức rõ được tầm quan trọng đặc biệt củaphương pháp DH nên các tác giả trong cuốn sách này đã chỉ ra những thủthuật để giúp GV có thể lựa chọn và sử dụng nhuần nhuyễn các phương pháp

DH đối với từng hoạt động DH cụ thể Tác phẩm là nguồn tài liệu bổ ích đốivới đề tài nghiên cứu của chúng tôi trong việc thiết kế và sử dụng đồ dùngtrực quan khi tiến hành bài học lịch sử

Cũng là một quyển sách trong bộ sách đổi mới phương pháp giáo dục,

cuốn Đa trí tuệ trong lớp học (NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011) của

Thomas Armstrong (do Lê Quang Long dịch) đã nêu ra 8 loại trí tuệ của conngười và sự đa dạng trí tuệ ở mỗi HS Qua 16 chương, tác giả đã giúp GV tìm

ra những phương pháp DH hiệu quả nhất cho từng bài học và từng đối tượng

cụ thể Từ đó nâng cao chất lượng DH tại các trường PT Đây là công trình vềphương pháp có ý nghĩa to lớn, là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng, phục

vụ đắc lực cho đề tài về mặt phương pháp

Cuốn sách Nghệ thuật và khoa học dạy học (NXB Giáo dục Việt Nam,

2016) của Robert Le Marzano (do Nguyễn Hữu Châu dịch) là một trong sáuquyển sách đổi mới phương pháp DH Trong công trình, mô hình dạy họctoàn diện và hiệu quả được trình bày dưới dạng 10 câu hỏi Mỗi chương sẽ trảlời một câu hỏi Đồng thời, các chương sẽ cung cấp cho giáo viên hệ thốngphương pháp dạy học phù hợp, hiệu quả Công trình cũng đã nhấn mạnhphương pháp sử dụng đồ dùng trực quan và vai trò của phương pháp nàytrong quá trình cung cấp kiến thức mới cho học sinh Từ nội dung cuốn sách,nhóm nghiên cứu chúng tôi đã có định hướng phù hợp khi sử dụng PTL kếthợp với các phương pháp dạy học khác nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộmôn

Như vậy, các nhà nghiên cứu trên thế giới với những công trình khácnhau đã khẳng định giá trị của phương pháp trực quan trong DH nói chung và

DH môn lịch sử nói riêng Tuy các công trình chưa nghiên cứu sâu về việcthiết kế và sử dụng PTL trong dạy học bộ môn nhưng đây là nguồn tài liệuquý giá và quan trọng góp phần xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài nghiên cứucủa chúng tôi

2.2 Những công trình nghiên cứu trên trong nước

Sử dụng đồ dùng trực quan, trong đó có phim tư liệu trong DH vàDHLS cũng đã được các nhà nghiên cứu trong nước quan tâm Các công trìnhnghiên cứu sâu về vấn đề này phải kể đến, như:

Cuốn Đồ dùng trực quan trong việc dạy học, học lịch sử ở trường phổ

thông cấp II (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1975) của tác giả Phan Ngọc Liên và

Phạm Kỳ Tá đã chỉ rõ vai trò, đặc trưng, ý nghĩa của đồ dùng trực quan trongDHLS Các tác giả cũng đã trình bày một cách hệ thống, chi tiết các loại đồdùng trực quan có thể sử dụng, nêu những nguyên tắc khi sử dụng…Đây lànguồn tài liệu quan trọng giúp chúng tôi xây dựng nền tảng lí luận trong quátrình nghiên cứu đề tài

Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử (NXB Giáo dục, Hà Nội, 2001)

của các tác giả Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị có giá trị lớn về mặt phươngpháp Công trình đã khẳng định vai trò quan trọng của đồ dùng trực quantrong DHLS và chỉ rõ một số loại đồ dùng trực quan có thể sử dụng để gópphần nâng cao chất lượng, hiệu quả giờ học

Cuốn Dạy học hiện đại - lí luận, biện pháp, kĩ thuật (NXB Quốc gia Hà

Nội, 2002) của tác giả Đặng Thành Hưng đã chỉ ra tính cấp thiết cần phải đổimới trong dạy học, kĩ năng khai thác và phát triển các khái niệm lý thuyết,những biện pháp và kĩ thuật dạy học nhằm tích cực hóa quá trình DH vàngười học Cuốn sách cũng đã nêu ra một số phương pháp DH có hiệu quảtrong quá trình đổi mới giáo dục, trong đó có phương pháp sử dụng đồ dùngtrực quan

Công trình Hướng dẫn sử dụng các hình ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh

trên CD và phần mềm Microsoft Power Point trong dạy học lịch sử (NXB Đại

học Sư phạm Hà Nội, 2006) của các tác giả Nguyễn Thị Côi (CB) đã hướngdẫn lựa chọn nội dung và phương pháp sử dụng CD tranh ảnh về Chủ tịch HồChí Minh trong DHLS ở trường PT Việc sử dụng được triển khai trong cả bàihọc nội khóa và ngoại khóa Cuốn sách là nguồn tài liệu tham khảo quantrọng, có những gợi ý cần thiết trong quá trình chúng tôi đề xuất và thựcnghiệm các biện pháp sử dụng PTL khi nghiên cứu đề tài

Lê Công Triêm, Nguyễn Đức Vũ trong cuốn Ứng dụng công nghệ

thông tin trong dạy học (Nxb Giáo dục, 2006) đã đề cập vai trò quan trọng

của máy tính đối với quá trình DH Tác giả khẳng định với khả năng của máytính sẽ tạo ra môi trường học tập mới thú vị, bổ ích, giúp cho HS có thể tìmhiểu kiến thức không chỉ trong sách vở mà từ nhiều nguồn khác nhau Từ đó,làm cho HS yêu thích môn lịch sử hơn, không còn cảm thấy nhàm chán khihọc lịch sử Cuốn sách là tài liệu giúp chúng tôi tìm hiểu vai trò của phươngtiện hỗ trợ khi thiết kế và sử dụng PTL đối với bài học lịch sử ở trường PT.

Bộ sách Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong DHLS lớp 10 (2012), lớp

11 (2011) và lớp 12 (2010) THPT do tập thể giảng viên bộ môn Lý luận và

phương pháp dạy học Lịch sử, khoa Lịch sử, trường ĐH Sư phạm Hà Nội biênsoạn, đã hướng dẫn GV nội dung và phương pháp sử dụng kênh hình trongmỗi bài học của SGK nhằm tạo sự thu hút, hấp dẫn HS Công trình đã gợi ýnhững giải pháp hiệu quả trong quá trình nghiên cứu việc thiết kế và sử dụngPTL trong DHLS ở trường PT hiện nay

Công trình Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT (NXB

ĐHQGHN, 2014) của các tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú đã đềxuất một hệ thống phương pháp DHLS Trong đó, các tác giả gợi ý sự kết hợpgiữa những phương pháp DH truyền thống (dùng lời, trực quan, đặt câu hỏi )với các phương pháp hiện đại (DH tích cực, DH theo dự án, hướng dẫn tự họcmôn Lịch sử ) Đặc biệt, trong cuốn sách này, tác giả đã đã dành một phần ởchương 3 để nghiên cứu về phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trongDHLS Cụ thể, tác giả đã nêu khái niệm về phương pháp trực quan; về vai trò,

ý nghĩa của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong DHLS; về phương pháp sửdụng và những lưu ý đối với GV khi sử dụng đồ dùng trực quan Công trình lànguồn tài liệu bổ ích giúp chúng tôi thực hiện đề tài

Cuốn sách Dạy học phát triển năng lực môn lịch sử THCS (NXB

ĐHSP, 2018) của các tác giả Nghiêm Đình Vỳ, Đinh Ngọc Bảo, Trịnh Đình

Tùng… đã dành Phần 2 để trình bày về phương pháp DH phát triển năng lực

môn lịch sử ở cấp THCS, giới thiệu chi tiết một số cách học có hiệu quả và

phương pháp DH phù hợp Trong đó, vai trò của phương pháp sử dụng đồdùng trực quan trong quá trình DH tiếp tục được khẳng định

Đồ dùng trực quan trong DHLS tiếp tục được khẳng định vai trò và vị

trí trong công trình "Sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học lịch sử ở trường

phổ thông" (NXB ĐH Quốc gia Hà Nội, 2019) do Nguyễn Văn Ninh (chủ

biên) Trong cuốn sách, các tác giả đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu vềphương pháp thiết kế và sử dụng tranh biếm hoạ trong DHLS ở trường PT.Đây là những gợi ý gần cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi

Vấn đề sử dụng đồ dùng trực quan và PTL cũng được bàn đến trongnhiều bài báo Cụ thể là:

Bài viết “Sử dụng phim video trong dạy học lịch sử ở trường THPT”

(Tạp chí Giáo dục, số 1, 1996, tr 28-30) của tác giả Nguyễn Hữu Chí trên cơ

sở thực trạng, vai trò, ý nghĩa của phương pháp sử dụng video trong DHLS đã

đề xuất các biện pháp sử dụng trong DHLS ở trường PT

Các tác giả Hoàng Thanh Tú và Nguyễn Tiến Trình với bài viết “Sử

dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử” đăng trên tạp chí Dạy và học ngày nay, số tháng 5/2007 cũng khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng kênh

hình trong việc dạy, học lịch sử Các tác giả khẳng định “vai trò rất quan

trọng của phim tư liệu lịch sử trong việc cụ thể hóa các sự kiện lịch sử, khắc phục tình trạng“hiện đại” lịch sử Đồng thời phát triển được khả năng quan sát, tư duy, tưởng tượng của HS cũng như giáo dục tư tưởng đạo đức” [46;

tr.3] Đặc biệt, các tác giả đã nêu một số biện pháp sử dụng PTL trong DHLS

ở trường PT Đây là nguồn tài liệu quan trọng để chúng tôi tiếp cận, xây dựngnền tảng lí luận và vận dụng thực nghiệm đề tài

Bài viết “Thiết kế và sử dụng phim tư liệu lịch sử với sự hỗ trợ của

phần mềm Proshow Gold” của tác giả Hoàng Thanh Tú, Ninh Thị Hạnh đăng

trên Tạp chí Thiết bị Giáo dục số 68 tháng 4/2011, bên cạnh việc phân loạiPTL lịch sử, giới thiệu về phần mềm Proshow Gold và quy trình thiết kế PTLvới sự hỗ trợ của phần mềm này, các tác giả còn đưa ra được quy trình sử

dụng PTL trong DHLS Đây là một bài viết bổ ích, cung cấp thêm cho chúngtôi những giải pháp cụ thể trong quá trình nghiên cứu đề tài.

Bài viết Hướng dẫn học sinh khai thác hiệu quả các đoạn phim tài liệu

trong dạy học lịch sử ở trường THPT (Tạp chí Giáo dục, số 258, 2011, tr

38-40) của tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng đã hình thành khái niệm về PTL, xácđịnh mục đích và yêu cầu khi sử dụng PTL trong DHLS ở trường PT Trên cơ

sở đó, tác giả đã khẳng định việc sử dụng các đoạn PTL trong DHLS là biệnpháp quan trọng, góp phần vào đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng

bộ môn

Nghiên cứu Sử dụng phim tài liệu nhằm phát triển năng lực học sinh

trong dạy học lịch sử ở trường THPT của tác giả Nguyễn Ngọc Trinh đăng

trên Tạp chí Khoa học - Trường ĐH Quy Nhơn (tập 12, Số 6, 2018, Tr 59-68)

tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng PTL trong DHLS Đặcbiệt, bài viết đã đề xuất các biện pháp sử dụng PTL trong DHLS ở trườngTHPT nhằm phát triển năng lực HS Đây là những gợi ý quan trọng trong việcđổi mới phương pháp DHLS ở các trường THPT hiện nay

Giá trị của PTL trong DHLS còn được nghiên cứu trong nhiều luận án

và luận văn:

Luận văn Thạc sĩ Sử dụng các đoạn phim tài liệu khoa học trên phần

mềm Microsoft PowerPoint nhằm nâng cao hiệu quả bài học trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 ở lớp 12 THPT (chương trình chuẩn), (đã

được Nxb ĐHSPHN xuất bản 2009) của Phạm Thị Thủy đã trình bày cơ sở líluận và thực tiễn của việc sử dụng các đoạn phim tài liệu khoa học trên phầnmềm Microsoft PowerPoint trong DHLS ở trường PT Trên cơ sở đó, tác giả

đề xuất một số biện pháp sử dụng các đoạn phim tài liệu khoa học trên phầnmềm Microsoft PowerPoint nhằm nâng cao hiệu quả bài học nghiên cứu kiếnthức mới trong DHLS Việt Nam từ 1954-1975 (lớp 12, THPT)

Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng với luận án Nâng cao chất lượng dạy

học môn Lịch sử ở trường THPT với sự hỗ trợ của CNTT (Qua thực nghiệm

sư phạm ở một số tỉnh/thành phố đồng bằng Bắc Bộ) (đã được Nxb ĐHSPHN

xuất bản năm 2011) trên cơ sở tìm hiểu nội dung chương trình SGK đã xácđịnh loại bài học có nội dung kiến thức phù hợp với việc ứng dụng công nghệthông tin trong DHLS ở trường THPT Tác giả đã đề xuất các biện pháp ứngdụng công nghệ thông tin theo hướng phát huy tính tích cực của HS, góp phầnnâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT Các biện pháp tác giả đề xuất đãđược tiến hành thực nghiệm chính là kênh tham khảo bổ ích cho quá trìnhnghiên cứu của chúng tôi

Như vậy, công trình nghiên cứu về việc sử dụng đồ dùng trực quan vàPTL trong DHLS rất phong phú Các công trình trên ở những góc độ khácnhau đã khẳng định giá trị, vị trí, vai trò của đồ dùng trực quan, của PTL trongDHLS; nêu những vấn đề lý luận chung về PTL như phân loại, xác định đặcđiểm của các loại phim, giới thiệu một số phần mềm thiết kế… Tuy nhiên chođến nay, vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụngPTL trong DHLS lớp 6, Chương trình GDPT 2018 và vận dụng tại tỉnh ThanhHóa Vì vậy, chúng tôi dựa trên cở sở nền tảng về lí luận cũng như thực tiễncủa những đề tài nêu trên, tiếp tục đi sâu nghiên cứu, đề xuất những giải phápnhằm vận dụng vào thực tiễn DH ở trường THCS hiện nay, góp phần nângcao chất lượng DH môn Lịch sử

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài tập trung đề xuất các biện pháp sử dụng PTL trong DHLS thếgiới, lớp 6, THCS tỉnh Thanh Hóa phù hợp với yêu cầu đổi mới, nhằm nângcao chất lượng DH phần lịch sử thế giới, phân môn Lịch sử lớp 6, THCS hiệnnay ở tỉnh Thanh Hóa

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình sử dụng PTL trong DHLS

ở trường THCS tỉnh Thanh Hóa

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu lí luận việc sử dụng PTL trong DH nói chung và DHLS

nói riêng; đề xuất các biện pháp sử dụng PTL trong DHLS thế giới, lớp 6,THCS tỉnh Thanh Hóa (chúng tôi giới hạn phạm vi ở hình thức bài học nộikhóa trên lớp)

Điều tra thực tiễn về việc sử dụng PTL trong DHLS thế giới ở các

trường THCS tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm từng phần và toàn phầntại một số trường THCS tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa (Đề tài sử dụng

SGK Lịch sử và Địa lý lớp 6 - Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, được

Hội đồng lựa chọn SGK tỉnh Thanh Hóa lựa chọn)

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Để thực hiện đề tài, chúng tôi dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về giáodục và giáo dục lịch sử

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phân tích tổng hợp các tài liệu

về tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử, tài liệu lịch sử liênquan đến đề tài; Nghiên cứu và phân tích chương trình GDPT mới môn lịch sửlớp 6 để xác định nội dung bài học và nguồn tài liệu cần sử dụng

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra, khảo sát thực trạng

bằng việc sử dụng phiếu điều tra, quan sát giờ dạy, phỏng vấn sâu, kiểm tra đánhgiá để làm rõ tình hình thiết kế, sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử ởtrường THCS tỉnh Thanh Hóa

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức bài để thực nghiệm từng

phần và toàn phần, từ đó kiểm chứng tính khả thi của các biện pháp đề xuất trong

đề tài

- Phương pháp toán học thống kê: Để xử lí kết quả khảo sát, kết quả

TNSP Đó là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các biện pháp được đề xuất trong

đề tài

6 Giả thuyết khoa học

Việc thiết kế và sử dụng PTL ở các trường THCS nói chung, trườngTHCS tỉnh Thanh Hoá nói riêng còn nhiều bất cập, nếu GV các trường THCSvận dụng các biện pháp thiết kế và sử dụng PTL như đề tài đã đề xuất sẽ gópphần nâng cao chất lượng DH phần Lịch sử thế giới lớp 6 hiện nay, thực hiệnhiệu quả Chương trình GDPT 2018 trong thực tiễn

7 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và sửdụng PTL trong DH nói chung, DHLS nói riêng

Đánh giá thực trạng việc sử dụng PTL trong DHLS ở các trường THCStỉnh Thanh Hóa

Xác định được những yêu cầu và đề xuất hình thức, biện pháp sử dụngPTL, góp phần nâng cao chất lượng DHLS ở các trường THCS tỉnh ThanhHóa

8 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần phụ lục, mục lục và tài liệutham khảo, đề tài có cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phim tư liệu

trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Chương 2: Biện pháp sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử thế

giới, lớp 6, THCS tỉnh Thanh Hóa

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

VÀ SỬ DỤNG PHIM TƯ LIỆU TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1.1 Đồ dùng trực quan

“Đồ dùng trực quan là hệ thống đối tượng vật chất và tất cả những phương tiện kĩ thuật được giáo viên và học sinh sử dụng trong quá trình dạy học”[9; tr.11] Đó là các phương tiện DH, phương tiện kĩ thuật như video,

clip, tranh ảnh, bản đồ,… để HS quan sát trong quá trình học tập Tri thức lịch

sử có tính khách quan và không lặp lại nên có thể khẳng định đồ dùng trựcquan là chỗ dựa tốt nhất để học sinh có thể tái hiện sự kiện, từ đó, hiểu bảnchất sự kiện, hình thành các khái niệm và nêu các quy luật, rút ra các bài họclịch sử…

Có nhiều quan niệm khác nhau trong việc phân loại đồ dùng trực quan,song về cơ bản có thể chia thành 3 loại là: đồ dùng trực quan hiện vật, đồdùng trực quan tạo hình và đồ dùng trực quan quy ước

Thứ nhất, đồ dùng trực quan hiện vật bao gồm “những di tích lịch sử

và cách mạng, những di vật khảo cổ và di vật thuộc các thời đại lịch sử”[49;

tr.74.] Đây là loại đồ dùng trực quan đặc biệt có giá trị, quý hiếm, là nhânchứng của lịch sử giúp HS có những biểu tượng thực tế, chân thực về lịchsử Tuy nhiên, do điều kiện DH ở Việt Nam hiện nay, giờ học nội khóa trênlớp vẫn là hình thức DH chủ yếu, vì vậy, loại đồ dùng trực quan hiện vật chưaphát huy hết giá trị như nó vốn có

Thứ hai, đồ dùng trực quan tạo hình “bao gồm các loại mô hình, phục chế, sa bàn, tranh ảnh lịch sử Loại đồ dùng trực quan này có khả năng khôi phục lại hình ảnh của những con người, đồ vật, biến cố, hiện tượng lịch

sử một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực”[79; tr.75] Với đặc điểm của

kiến thức lịch sử và điều kiện DH tại Việt Nam, đây là loại đồ dùng trực quanđược sử dụng phổ biến trong quá trình DH môn Lịch sử ở trường PT

Thứ ba, đồ dùng trực quan quy ước “gồm các loại bản đồ lịch sử, đồ thị, sơ đồ, niên biểu Loại đồ dùng trực quan này tạo cho học sinh những hình ảnh tượng trưng, khi phản ánh những mặt chất lượng và số lượng của quá trình lịch sử, đặc trưng, khuynh hướng phát triển của hiện tượng kinh tế, chính trị - xã hội của đời sống.”[79; tr.75]

Như vậy, qua việc tìm hiểu việc phân loại đồ dùng trực quan, chúng tanhận thấy, PTL thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước Bởi vậy, bản thân nó

có những yêu cầu và quy trình sử dụng riêng mà GV cần chú ý trong quá trìnhDH

1.1.1.2 Phim tư liệu

Phim là “tác phẩm điện ảnh ghi trên cuộn phim để chiếu lên màn ảnh”.

[41; tr.780]

Phim có thể tái hiện lịch sử, minh hoạ kiến thức khoa học, miêu tả hành

vi thái độ con người Điểm thú vị là hầu hết các phim đều có sự kết hợp giữahình ảnh và âm thanh cho nên khi sử dụng phim sẽ giúp cho quá trình DH trởnên sinh động và hấp dẫn Đồng thời, phim sẽ góp phần rất lớn trong việcgiúp HS được trải nghiệm, được khám phá bởi vì khi xem phim HS dườngnhư đã được quay về quá khứ - nơi đã từng diễn ra sự kiện, để từ đó có thểquan sát, nhìn nhận và đánh giá

Tư liệu “là những thứ vật chất con người sử dụng trong một lĩnh vực

hoạt động nhất định nào đó" [41; tr.1071] Chúng ta có thể hiểu, tư liệu DH là

các tài liệu chứa đựng nội dung học tập, bao gồm tài liệu văn bản như sách,báo, tạp chí, tranh ảnh,… và tài liệu phi văn bản như các tài liệu kĩ thuật số,phần mềm dạy học mà dựa vào đó GV và HS có thể đọc, quan sát, lắngnghe…

Trên cơ sở đó, các nhà nghiên cứu đã nêu ra nhiều khái niệm khác nhau

về PTL

Tác giả Andrew Britton đã bàn về PTL: "Trước hết một bộ phim tư liệu

có giá trị phản ảnh được những góc cạnh khác nhau của sự thực, một sự thực không đơn giản như chúng ta nhìn thấy mà là một sự thực được đặt trong bối cảnh lịch sử, xã hội đã tạo ra chúng" [42; tr.231] Như vậy, ở khái niệm của

mình, Andrew Britton đã nhấn mạnh tính khách quan, tính chân thực và tính

cụ thể của PTL Đây cũng chính là những yêu cầu không thể thiếu đối với một

bộ phim hoặc đoạn PTL

Phát triển quan điểm Andrew Britton, nhiều tác giả cho rằng “phim tư

liệu là một thể loại của truyền thống điện ảnh, trong đó giải quyết sự kiện một cách sáng tạo trên cơ sở sự việc, sự kiện, con người có thật” [42; tr.231].

Trong trường hợp này, ngoài khẳng định tính chân thực, các nhà nghiên cứucòn cho rằng PTL có tính sáng tạo, bởi lẽ, bản thân nó đã tái hiện sự kiện bằngcách riêng của mình, có sự tác động của năng lực sáng tạo từ con người Tuy

nhiên, sự sáng tạo ấy phải “trên cơ sở sự việc, sự kiện, con người có thật”.

Trên cơ sở những quan niệm trên, các nhà nghiên cứu giáo dục ở ViệtNam cũng đã nêu ra những quan niệm khác nhau về PTL

Theo Nguyễn Ngọc Trinh, “Phim tư liệu lịch sử là loại phim được xây

dựng trên những hình ảnh ghi lại một cách khách quan trung thực những sự kiện, hiện tượng ngay tại thời điểm nó diễn ra, chủ yếu phục vụ cho mục đích giáo dục hoặc lưu trữ các sự kiện lịch sử” [54; tr.60] Trong trường hợp này,

nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh đặc điểm “tái tạo” và tính mục đích của PTL Hay, có ý kiến lại khẳng định “phim tư liệu là phim chuyên ghi lại những

hình ảnh, sự kiện có thật, nhằm phản ánh từng mặt hoạt động trong cuộc sống có tính tư tưởng, giáo dục cao” [18; tr.8]; “phim tư liệu là phim phục vụ cho công tác nghiên cứu, phản ánh những sự kiện, hiện tượng trong đời sống

mà chưa được xử lý” [40; tr.20] Với khái niệm này, tác giả muốn nhấn mạnh

vai trò và đặc điểm của PTL Đồng thời, các tác giả cũng chú ý vai trò củaPTL đối với công tác nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu lịch sử

Từ những quan điểm của các tác giả trên, chúng tôi cho rằng: PTL làloại phim được dựng lại trên cơ sở những nguồn tư liệu lưu trữ Đó là nhữngđoạn phim gồm hình ảnh tư liệu được ghép nối với nhau nhằm truyền tải ý đồcủa tác giả Trên cơ sở những hình ảnh, âm thanh, đoạn PTL sẽ tái hiện lạiđược các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử một cách sinh động, hấp dẫn vàchân thực nhất.

1.1.2 Phân loại phim tư liệu

Hiện nay, có nhiều cách để phân loại PTL Căn cứ vào các tiêu chí khácnhau như nội dung, đối tượng phản ánh, thể loại, nguồn gốc…để phân chiathành các loại phim khác nhau

Theo nhà phê bình phim nổi tiếng người Mỹ Bill Nicolas viết trong

quyển sách Introduction to documentary (tạm dịch giới thiệu về phim tư liệu)

đã chia PTL thành 6 loại: PTL thi ca (Poetic Documentaries); PTL mô tả(Expository Documentaries); PTL quan sát (Observational Documentaries);PTL có sự tham gia (Participatory Documentaries); PTL phản thân (ReflexiveDocumentaries); PTL trình diễn (Performative Documentaries) [58]

Theo Nguyễn Duy Sơn, PTL truyền hình có thể chia làm 3 nhóm: chân

dung, phóng sự và chính luận (phim thời sự) Trong đó, phim chân dung có đối tượng phản ánh là “nhân vật có thực với đầy đủ số phận, tính cách trong

cuộc đấu tranh giữa con người với thiên nhiên, với con người, với bản thân mình”[42; tr.247]; Phim phóng sự là phim dựa trên“những hình ảnh ghi về người thực, việc thực theo một đề tài nhất định”[42; tr.248]; Phim chính

chính luận “sử dụng chất liệu người thực, việc thực (do đó có giá trị tư liệu

lịch sử) được phát trên phương tiện truyền thông điện ảnh hay truyền thông truyền hình, thông tin đại chúng biết những sự việc xảy ra hằng ngày trong nước và thế giới.”[42; tr.248]

Đối với PTL lịch sử, các nhà nghiên cứu đã nêu ra một số cách phânloại cụ thể như sau:

Trước hết, dựa vào nguồn gốc, các nhà nghiên cứu chia PTL thành hailoại là PTL gốc và PTL “tái tạo” [46; tr.1].

Phim tư liệu gốc: Đây là những đoạn phim đã ghi lại các sự kiện, hiện

tượng lịch sử tại thời điểm diễn ra, đảm bảo được tính lịch sử, tính chính xác

và tính chân thực của nó [46; tr.1] PTL gốc có những đặc điểm là:

Thứ nhất, đây là loại phim trực tiếp ghi lại các sự kiện, hiện tượng lịch

sử tại thời điểm nó diễn ra Tức là ghi lại đúng như hiện thực quá khứ kháchquan, không có tái hiện, phục dựng lại Chính đặc điểm này đã tạo nên tínhchính xác và tin cậy của PTL gốc

Thứ hai, PTL gốc không có sự chuẩn bị trước về nội dung, hình thức.

Tất cả các sự kiện đang diễn ra tại thời điểm đó là nội dung của đoạn phim,người làm phim không thể biết trước sẽ có sự kiện gì sắp diễn ra Vì vậy, tất

cả các góc khuất của lịch sử đều được ghi lại, không thể che dấu

Thứ ba, PTL gốc thường có chất lượng hình ảnh và âm thanh kém hơn

so với PTL tái tạo Bởi vì, quay phim trong hoàn cảnh thực tế, không có sựchuẩn bị kĩ càng, điều kiện quay khó khăn, nguy hiểm, nên các thước phimđôi khi sẽ có sự rung lắc, tạp âm nhiều vì chưa được xử lý qua các phần mềmchuyên nghiệp Tuy nhiên, đó chính là cái quý giá nhất của PTL gốc, chínhnhững thước phim chưa hoàn hảo ấy đã phản ánh được toàn diện về lịch sử

Ví dụ, PTL Bác Hồ đọc Tuyên ngôn độc lập (2/9/1945) đã tái hiện lại

khách quan, trung thực sự kiện đặc biệt quan trọng của lịch sử dân tộc Đó là

sự kiện Bác Hồ đọc Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủcộng hòa; Đó là hình ảnh Hà Nội tưng bừng màu đỏ, cả một vùng trời bát ngát

cờ hoa…; Đó là hình ảnh dòng người cuộn cuộn từ khắp mọi ngả đường tuôn

về vườn hoa Ba Đình lịch sử Biểu ngữ được giương cao khắp các đường phố:

“Nước Việt Nam của người Việt Nam “, “Đả đảo chủ nghĩa thực dân Pháp”,

“Độc lập hay là chết”, “Ủng hộ Chính phủ lâm thời”, “Ủng hộ Chủ tịch Hồ Chí Minh”… Và đó là giây phút thiêng liêng Bác Hồ thay mặt cho nhân dân

Việt Nam tự hào tuyên bố về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

Người khẳng định đanh thép “Nước Việt Nam có quyền được hưởng tự do và

độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”… Có thể thấy, PTL trên vô cùng quý giá

giúp học sinh tái hiện, tự hào về một trang sử vẻ vang của dân tộc PTL trongtrường hợp này không chỉ có tác dụng đối với nhận thức mà còn tác độngmạnh đến cảm xúc của HS Giúp HS hình thành và phát triển lòng tự hào dântộc cũng như ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ và xây dựng non sông

Phim tư liệu “tái tạo”: chính là những đoạn phim được xây dựng dựa

trên nguồn tranh ảnh lịch sử với sự hỗ trợ của phương tiện công nghệ thôngtin để phục vụ mục đích DH Vì vậy, nội dung của các đoạn phim gắn liền vớinội dung bài học trong chương trình môn Lịch sử và đảm bảo những yêu cầu

sư phạm cần thiết [46; tr.1]

Đặc điểm của phim tư liệu “tái tạo”:

Thứ nhất, PTL “tái tạo” có tính khách quan khoa học Đây vừa là đặc

điểm, vừa là yêu cầu đối với PTL Các đoạn phim, bộ phim tái tạo phải đảmbảo được đặc điểm này Dù là được phục dựng, thiết kế lại nhưng nội dungcủa PTL tái tạo luôn là các sự kiện khách quan, chính xác và không được xenlẫn quan điểm chủ quan, phiến diện của tác giả

Thứ hai, các đoạn PTL “tái tạo” có sự chuẩn bị kĩ càng về nội dung,

hình thức và kĩ thuật Khác với PTL gốc được trực tiếp quay chụp tại thờigian, địa điểm diễn ra sự kiện, PTL tái tạo đã được nhà làm phim lên kế hoạchsản xuất cụ thể, có nội dung (kịch bản) chi tiết Hơn nữa, PTL tái tạo được xử

lý qua các ứng dụng hiện đại, đảm bảo chất lượng về hình ảnh và âm thanh tốtnhất cho đoạn phim

Thứ ba, các đoạn PTL “tái tạo” có thể được thiết kế linh hoạt, sao cho

phù hợp với mục tiêu và nội dung bài học, mang lại chất lượng cao cho giờdạy Giáo viên có thể lựa chọn hình ảnh, xây dựng kịch bản phù hợp sử dụngtrong giảng dạy

Những đặc điểm trên của PTL “tái tạo” cũng chính là những yêu cầu,tiêu chí để đánh giá một đoạn phim hoặc bộ phim là PTL

Ví dụ, chúng ta có thể thiết kế đoạn PTL “Những thành tựu văn hóa

của Hy Lạp và La Mã cổ đại” để hỗ trợ học sinh tìm hiểu về nền văn hóa rực

rỡ của văn minh Hy-La Khi thiết kế, chúng ta phải chuẩn bị cụ thể, cẩn trọng,

kĩ càng về nội dung, hình thức và kĩ thuật, chú ý căn cứ nội dung khách quancủa sự kiện, lựa chọn các hình ảnh phù hợp, có nguồn dẫn khoa học, sử dụngcác phần mềm hỗ trợ hiện đại để tái hiện sự kiện một cách hệ thống, logic và

khách quan Đảm bảo những tiêu chí của PTL, đoạn phim “Những thành tựu

văn hóa của Hy Lạp và La Mã cổ đại.” sẽ là một loại phương tiện trực quan,

là cơ sở tài liệu giúp HS học tập lịch sử một cách sinh động, hứng thú

Thứ hai, dựa vào đối tượng phản ánh, các nhà nghiên cứu chia PTL lịch

sử gồm 3 loại: PTL chân dung, PTL sự kiện và PTL vấn đề [59]

Phim tư liệu chân dung: là phim có nội dung về các nhân vật lịch sử

(phản ánh về dung mạo, tích cách, thân thế, sự nghiệp,… của họ) Các nhânvật được phản ánh phải là những con người tiêu biểu, có tầm ảnh hưởng, thậmchí là đại diện cho một giai cấp, tầng lớp trong xã hội [59] Việc sử dụng loạiphim này trong DH, GV không chỉ cung cấp cho HS cái nhìn bao quát, toàndiện về nhân vật lịch sử đó mà còn cung cấp một cách chính xác đặc điểm của

xã hội mà nhân vật đó sinh sống

Một số đặc điểm của phim tư liệu chân dung:

Thứ nhất, đối tượng phản ánh là một nhân vật cụ thể (phản ánh về tiểu

sử, diện mạo, sự nghiệp, vai trò của nhân vật đó đối với xã hội…) Nhân vậtđược phản ánh thường là những người có tầm ảnh hưởng, có vai trò lớn, phảnánh được đặc điểm của một giai cấp nào đó trong xã hội

Thứ hai, nhân vật lịch sử là nội dung phản ánh trung tâm của PTL chân

dung Nội dung đoạn phim vẫn có một số sự kiện tiêu biểu liên quan đến nhânvật nhằm hỗ trợ việc khắc họa chân dung nhân vật Sử dụng sự kiện trong

đoạn phim chỉ với mục đích là làm nổi bật được nhân vật lịch sử - nội dungtrung tâm của đoạn phim.

Ví dụ, bộ phim tư liệu “79 mùa xuân” của đạo diễn người Cuba,

Xantiago Anvaret giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ ChíMinh - một người dành cả cuộc đời cho non sông, đất nước; Hay bộ phim tư

liệu “Đại tướng Võ Nguyên Giáp” do đạo diễn Cao Nguyên Dũng thực hiện

đã khắc họa chân thực và thành công của chân dung của Chủ tịch Hồ ChíMinh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp Vì vậy, đây chính là nguồn tư liệu quýgiá giúp chúng ta tìm hiểu về những con người đã dành cả cuộc đời cho sựnghiệp giải phóng dân tộc

Phim tư liệu sự kiện: Là bộ phim phản ánh các sự kiện lịch sử tiêu biểu,

nổi bật có ý nghĩa và tác động to lớn đối với một vùng đất, một quốc gia, mộtkhu vực hay thậm chí là có tác động quốc tế Bộ phim sẽ cung cấp cho ngườixem các sự kiện đi từ nguyên nhân, diễn biến, kết quả, đến ý nghĩa, trên cơ sởnày người làm phim sẽ đưa ra những phân tích, nhận xét, đánh giá dựa trênphương pháp luận khách quan, khoa học, tôn trọng lịch sử [59]

Đặc điểm của phim tư liệu sự kiện lịch sử:

Thứ nhất, đối tượng phản ánh là các sự kiện lịch sử tiêu biểu, nổi bật

cho một giai đoạn, một tiến trình lịch sử Ví dụ như sự kiện chiến thắng BạchĐằng (938); chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), hay cách mạng thángMười Nga (1917) Đây là những sự kiện lớn, ảnh hưởng đến một quốc gia,hoặc cả thế giới Khi lựa chọn các sự kiện để xây dựng PTL, người làm phimcũng cần nắm bắt được đâu là sự kiện tiêu biểu, tránh rơi vào những sự kiệnvụn vặt, tiểu tiết Từ những sự kiện cụ thể này, tác giả sẽ đi sâu phản ánh,đánh giá, phân tích sự kiện, từ đó cho thấy bản chất, ý nghĩa, tác động, ảnhhưởng của nó đối với xã hội

Thứ hai, các sự kiện hiện tượng lịch sử trong bộ phim có sự logic, đúng

trình tự của một sự kiện lịch sử (nguyên nhân, diễn biến, kết quả) Đây là đặcđiểm quan trọng của PTL sự kiện lịch sử Vì chỉ khi đảm bảo tính logic giữa

các sự kiện thì mới có thể truyền tải chính xác và đầy đủ thông tin đến ngườixem.

Ví dụ, bộ phim “Điện Biên Phủ - cuộc chiến giữa hổ và voi” của đạo

diễn người Pháp Daniel Roussel Bộ phim đã tái hiện sinh động lại trận chiếnĐiện Biên Phủ năm xưa cùng với tinh thần anh dũng của Đại tướng Võ

Nguyên Giáp và dân tộc ta; Hay đoạn phim “Chiến dịch Hồ Chí Minh” của

VTV24 (phát ngày 26/4/2020) cũng đã tái hiện lại chiến dịch Hồ Chí Minhlịch sử Đây là bộ phim tái tạo rất có giá trị, bởi đã tạo dựng được lại các sựkiện lịch sử trong chiến dịch Hồ Chí Minh với bầu không khí hào hùng, quyếttâm giành chiến thắng của dân tộc ta, quyết tâm giải phóng hoàn toàn miềnNam để thống nhất đất nước

Đối với Phần Lịch sử thế giới (SGK môn Lịch sử và Địa lý lớp 6), căn

cứ đặc điểm của PTL sự kiện, chúng ta có thể sử dụng hoặc xây dựng một số

đoạn PTL sự kiện phục vụ bài học như đoạn phim tư liệu “Hành trình lập

quốc của người Ai Cập và Lưỡng Hà”; “Nhà Tần thống nhất và xác lập chế

độ phong kiến ở Trung Quốc”; Sự xuất hiện kim loại ở Việt Nam”, để phục

vụ cho các bài học bài 7 - Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại; bài 9 - Trung Quốc từthời cổ đại đến thế kỉ VII, bài 11 - Các quốc gia sơ kỳ ở Đông Nam Á (SGKLịch sử và Địa lý, lớp 6)

Phim tư liệu vấn đề:

PTL vấn đề là bộ phim có nội dung bao gồm các vấn đề chính luận,luận đề… về chiến tranh, hòa bình, sản xuất, môi trường, xã hội Thông qua

bộ phim, các vấn đề này sẽ được phân tích và làm rõ

Đặc điểm của phim tư liệu vấn đề:

Thứ nhất, phim có đối tượng phản ánh bao gồm các vấn đề nổi bật của

lịch sử, được con người quan tâm: Ví dụ như các vấn đề về vũ khí hạt nhân,hậu quả của chiến tranh lạnh,… Những vấn đề này sẽ được làm sáng tỏ, thậmchí có kèm những bình xét, đánh giá của sử gia

Thứ hai, thông thường PTL vấn đề có sự kết hợp thể hiện của các sự

kiện, do vậy giữa PTL vấn đề và PTL sự kiện có sự giao thoa lẫn nhau, trongcác sự kiện, tự nó thường đã có các vấn đề; ngược lại, mỗi vấn đề có thể chứađựng nhiều sự kiện Nhiệm vụ của những người làm phim là phải tìm ra mốiquan hệ và tác động qua lại giữa các sự kiện và vấn đề ấy, cùng với bản chấtthực sự của chúng là gì

Ví dụ, bộ phim tư liệu “Mùa đông năm 1991” do đơn vị Media 21 và

Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất, đã phân tích về sự tan rã

của Liên Xô Hay bộ PTL về “Cải cách ruộng đất” của Trung tâm sản xuất

phim truyền hình Việt Nam (phát hành năm 2014 tại kênh VFC) đã nêu ra cácquan điểm, nhận định khác nhau về vấn đề cải cách ruộng đất, từ đó làm rõnhững mặt được và hạn chế của Đảng và Chính phủ khi thực hiện cải cáchruộng đất

Đối với nội dung lịch sử lớp 6, chúng ta có thể sử dụng hoặc xây dựng

một số đoạn PTL vấn đề phục vụ bài học như đoạn PTL “Đời sống vật chất

và tinh thần của người nguyên thủy trên đất nước Việt Nam”; “Chuyển biến trong đời sống vật chất và xã hội khi công cụ kim loại xuất hiện”,

Căn cứ vào các cách phân loại phim tư liệu và thực tế dạy học môn lịch

sử ở trường PT, chúng tôi nhận thấy cách phân loại theo nguồn gốc phù hợphơn cả Và, theo cách phân loại này, mặc dù phim tư liệu gốc đặc biệt có giátrị nhưng rất quý hiếm, chất lượng âm thanh và hình ảnh có thể không cònđảm bảo khi tổ chức các hoạt động dạy học, bởi vậy, chúng tôi tập trung đisâu vào việc tìm hiểu, thiết kế và sử dụng loại PTL “tái tạo” đáp ứng với yêucầu của quá trình dạy học hiện nay

1.1.3 Những yêu cầu khi thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử

1.1.3.1 Những yêu cầu khi thiết kế

Đảm bảo tính khách quan, khoa học

Đây là yêu cầu quan trọng nhất của PTL lịch sử Bởi việc học tập lịch

sử vốn không thể trực tiếp quan sát sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử, dovậy, PTL trong trường hợp này chính là nguồn tư liệu tái hiện sự kiện kháchquan, chân thực như vốn có của nó Để đảm bảo tính khách quan, khoa họccủa PTL thì tất cả những sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử phản ánh khôngđược hư cấu, xen lẫn ý muốn, suy nghĩ chủ quan của tác giả Khi thiết kế, phảicăn cứ vào lịch sử quá khứ khách quan, không thể xây dựng một bộ PTL sailệch với sự thật

Tất cả các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử trong quá khứ hiện thựcđều là đối tượng phản ánh của PTL Nó sử dụng chính các sự kiện, hiệntượng, nhân vật lịch sử đó để tạo nên một bức tranh quá khứ chân thật vàkhách quan Từ đó giúp HS có cái nhìn đúng đắn và toàn diện về lịch sử

Như vậy, vấn đề cốt yếu để đảm bảo tính khách quan, chân thực củaPTL chính là tất cả những câu chuyện, sự kiện, nhân vật được phản ánh khôngđược hư cấu, xen lẫn vào ý muốn, suy nghĩ chủ quan của tác giả Thực tiễn đãkhẳng định, tính khách quan, khoa học là đặc điểm và là yêu cầu số một đểđược công nhận là PTL

Tính khách quan, khoa học luôn phải đi liền với tính Đảng, đảm bảo nộidung phản ánh của PTL phải đứng trên lập trường, quan điểm, phương phápluận của chủ nghĩa Mác-Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, đường lốicủa Đảng Cộng sản Việt Nam Nội dung của PTL phải là sự thật khách quan,đúng với những gì đã diễn ra trong lịch sử Tránh cường điệu hóa quan điểm,

tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam và chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thờiphải bác bỏ những tư tưởng, khuynh hướng sai lầm, có mục đích chống pháĐảng và Nhà nước, đi ngược lại với lợi ích và nguyện vọng của nhân dân

Tính Đảng phải luôn được đảm bảo khi thiết kế và sử dụng PTL phục

vụ DHLS PTL thiếu đi tính Đảng, có nghĩa là đang đi chệch định hướng Xãhội chủ nghĩa, cung cấp cho HS kiến thức sai lệch, từ đó hình thành nên quanđiểm sai trái, luận điệu phản động, điều này vô cùng nguy hiểm đối với thế hệ

trẻ Từ những phân tích trên, có thể khẳng định tính Đảng là đặc điểm quantrọng, không thể thiếu của PTL.

Đảm bảo tính lịch sử, logic

Ta có thể hiểu lịch sử là những gì diễn ra trong quá khứ, được conngười ghi chép lại một cách khách quan khoa học Trong khi đó đối tượngphản ánh của PTL là các sự kiện, nhân vật, hiện tượng đã xảy ra, thuộc về quákhứ hiện thực, vì vậy PTL mang tính lịch sử Đây là một trong những đặcđiểm quan trọng, không thể thiếu của PTL, thiếu đi nó sẽ không đảm bảođược chất lượng của bộ phim cũng như hiệu quả của giờ dạy khi ứng dụngPTL vào DH

Đồng hành cùng tính lịch sử còn có tính logic của PTL Trong đoạnphim phải đảm bảo các sự kiện, hiện tượng diễn ra theo đúng trình tự của nó.Tức là đi đúng diễn trình lịch sử, đúng các bộ phận cấu thành một sự kiện(hoàn cảnh, diễn biến, kết quả, ý nghĩa) Việc đảm bảo tính logic trong PTL sẽgiúp HS dễ dàng tiếp thu kiến thức, đưa ra các nhận xét, đánh giá đúng đắn,khách quan Để từ đó hình thành một tư duy rõ ràng, chính xác, mạch lạc cho

HS

Như vậy, với vai trò là một kênh thông tin, một nguồn tài liệu tin cậy,PTL cần đảm bảo tính lịch sử logic của mình, đảm bảo cung cấp nội dungkiến thức về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử không chỉ đúng đắn, màcòn khoa học và logic

Đảm bảo tính mục tiêu

Mục tiêu kiến thức của bài học là kim chỉ nam cho hoạt động thiết kếPTL của GV Nội dung đoạn PTL phải đáp ứng yêu cầu là phương tiện trựcquan, là kênh cung cấp tư liệu cho hoạt động học tập của HS nhằm đạt mụctiêu bài học Bởi vậy, trên cơ sở mục tiêu DH, GV lựa chọn hình ảnh, nộidung và phần mềm phù hợp để thiết kế Tránh tình trạng vượt khung chươngtrình, xây dựng đoạn phim chứa kiến thức không trọng tâm hoặc kiến thứcnâng cao vượt trình độ nhận thức của người học

Tính sinh động, hấp dẫn

PTL ra đời do nhu cầu lưu trữ lại hiện thực khách quan, sao cho hậuthế sau này vẫn nhận thức được lịch sử đúng với những gì đã diễn ra trongquá khứ, không thể bóp méo, không thể xuyên tạc, làm sai lệch sự thật Tất cảnhững điều này được lưu trữ và truyền tải lại cho thế hệ sau bằng sự sinhđộng, cụ thể mà không một ngôn ngữ nào có thể truyền tải và lột tả

PTL được tạo thành từ nhiều yếu tố như hình ảnh, âm thanh, lời thuyếtminh Các yếu tố này vận động dựa trên sự kết nối của người thiết kế Từ đó,tác động đến các giác quan (thị giác, thính giác…) của HS, giúp HS có thểquan sát được sự vận động và phát triển của lịch sử Tính động là cơ sở cho sựsinh động, hấp dẫn, truyền cảm của PTL Khi quan sát, tiếp nhận kiến thức từPTL, những sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử được tái hiện sống động,chân thực, tác động mạnh mẽ đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm của HS Đây

là biện pháp hiệu quả, tạo hứng thú và những xúc cảm lịch sử cho HS trongquá trình DH

Khi xem những bộ PTL lịch sử, những sự kiện, hiện tượng, nhân vậtlịch sử được lột tả một cách sống động, chân thực, tác động mạnh mẽ đếnnhận thức, tư tưởng, tình cảm của người xem Trong DHLS, đây là một đặcđiểm quan trọng, bởi dạy lịch sử theo lối mòn dễ gây ra nhàm chán, tính sinhđộng, hấp dẫn của PTL sẽ khắc phục được điều này

Đảm bảo thời lượng

Mỗi đoạn (bộ) PTL phản ánh lại một sự kiện, nhân vật, diễn trình lịch

sử nhất định, diễn ra trong một thời gian và không gian cụ thể Những sự kiện,nhân vật, diễn trình lịch sử đó phải được thể hiện trong một khoảng thời giannhất định, đây chính là tính thời lượng được nhắc tới trong PTL Trong mộtbài dạy lịch sử, GV có thể sử dụng một hoặc một số đoạn PTL với mục đíchcung cấp kiến thức, tạo biểu tượng lịch sử cho HS Mỗi đoạn PTL được lựachọn phục vụ cho mục đích giảng dạy không chỉ cần có nội dung đúng đắn,

hình ảnh hấp dẫn mà thời lượng cũng phải phù hợp, đảm bảo chất lượng giờdạy đạt mức tối ưu

Để đảm bảo những yêu cầu trên khi thiết kế, GV DH môn Lịch sửngoài ra còn phải có kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin thành thạo và cónăng lực sáng tạo, linh hoạt…

Sự hiểu biết và khả năng sử dụng thành thạo công nghệ thông tin là mộtyêu cầu bắt buộc đối với người GV khi thiết kế PTL Nếu như trước kia, quátrình dạy học lịch sử bị hạn chế bởi những khó khăn, bất cập trong việc tiếpcận các nguồn tài liệu (hình ảnh, video…) thì cùng với sự phát triển vượt bậccủa khoa học công nghệ, hiện nay nhiều phương tiện công nghệ ra đời như:Điện thoại thông minh, máy tính xách tay… và hàng loạt các ứng dụng thiết

kế video Tiêu biểu có thể kể đến như: Canva, Capcut, Proshow Gold, Inshot,

…Đây chính là phương tiện để GV có thể tiến hành thiết kế các đoạn PTL,phù hợp với mục tiêu kiến thức bài dạy Do vậy, kĩ năng sử dụng công nghệthông tin là một con đường để đi đến phương pháp dạy học hiện đại, là mộttrong những yếu tố góp phần quyết định sự thành bại trong quá trình thiết kế

và sử dụng PTL trong DHLS

Tương tự như vậy, năng lực sáng tạo, linh hoạt là một yêu cầu không

thể thiếu của GV trong thiết kế PTL phục vụ cho DHLS Một bộ PTL có tácdụng trong việc tạo biểu tượng lịch sử cho HS hay không phải dựa vào sự súctích và sự hấp dẫn của nó Để làm được điều này, GV cần không ngừng sáng

tạo, giữ đúng nguyên tắc “cần” và “đủ” trong việc lựa chọn hình ảnh tạo biểu

tượng

1.1.3.2 Những yêu cầu khi sử dụng

Đảm bảo mục tiêu bài học

Mục tiêu bài học không chỉ là cơ sở để GV căn cứ khi thiết kế PTL màcòn là thành tố cơ sở, định hướng toàn bộ quá trình DH Trên cơ sở đoạn phim

đã được thiết kế, căn cứ mục tiêu bài học, GV cần lựa chọn phương pháp sửdụng phù hợp Ví dụ, khi mục tiêu chỉ đặt ra ở mức độ kích thích hứng thú,

bước đầu tạo dấu ấn về sự kiện ở phần khởi động thì GV cần sử dụng PTL kếthợp câu hỏi nêu vấn đề Từ đó, dẫn dắt HS vào bài học mới, kích thích tò mò,mong muốn đến với những khám phá mới; Đối với mục tiêu tạo biểu tượngsâu sắc về một sự kiện, hiện tượng lịch sử, GV lại cần sử dụng PTL kết hợp

sơ đồ tư duy hoặc phiếu học tập để HS khắc sâu nội dung chính của sự kiện.Trên cơ sở đó có thể miêu tả, tường thuật, kể lại sự kiện…

Tóm lại, đối với những mục tiêu khác nhau, GV sẽ có biện pháp sửdụng PTL trong các hoạt động DH khác nhau phù hợp

nhuyễn các nguyên tắc DH và các phương pháp DH Trong quá trình sử dụng

PTL để DH, GV phải đảm bảo mọi yếu tố đều đạt chuẩn mô phạm, hoàn toànphù hợp với môi trường giáo dục

Đảm bảo yêu cầu đổi mới và phát huy tính chủ động của HS

Mục tiêu DH tiếp cận năng lực luôn phải gắn liền với nguyên tắc pháthuy tính tích cực, chủ động của HS Để thực hiện yêu cầu này, khi sử dụngPTL trong DH, GV phải trở thành người định hướng, hỗ trợ, tư vấn… cho

HS, giúp HS chủ động khai thác kiến thức từ PTL đã thiết kế Từ đó, hìnhthành các năng lực đặc thù (năng lực tìm hiểu, nhận thức và tư duy lịch sử,năng lực vận dụng những bài học vào cuộc sống…) và năng lực chung cầnthiết (năng lực tự học, năng lực hợp tác, năng lực ngôn ngữ, năng lực sángtạo…) Để các hoạt động sử dụng PTL có tính khả thi trong việc phát huy sựchủ động học tập từ phía HS, GV cần quan tâm sử dụng kết hợp các phương

pháp DH khác và một số công cụ hỗ trợ như sử dụng phiếu học tập, sơ đồ tư

duy…

Kết hợp sử dụng với các phương pháp trình bày miệng

Sử dụng kết hợp đồ dùng trực quan với phương pháp trình bày miệng(kể chuyện, tường thuật, giải thích, miêu tả) là yêu cầu bắt buộc khi tạo biểutượng lịch sử PTL trong trường hợp này là một loại phương tiện trực quan,bởi vậy, việc kết hợp với phương pháp trình bày miệng trở thành nguyên tắcDH

Việc kết hợp sử dụng này không chỉ dừng lại ở việc giúp HS được quansát sự kiện bằng hình ảnh, tạo biểu tượng ban đầu trong não các em… mà còngiúp HS tái hiện sự kiện, từ đó, hiểu sâu kiến thức, có thể nêu những nhận xét,đánh giá của mình về sự kiện Có nghĩa là, khi sử dụng PTL kết hợp cácphương pháp trình bày miệng, GV đã định hướng và hỗ trợ HS đi từ nhậnthức cảm tính (nghe, nhìn, xem…bằng thính giác, thị giác…) đến nhận thức lýtính (sắp xếp ngôn ngữ để miêu tả, sắp xếp tình huống để tường thuật, kểlại…) Trong trường hợp GV chỉ cung cấp PTL một cách đơn thuần, khôngbiết cách kết hợp linh hoạt với các phương pháp trình bày miệng để giúp HSkhai thác kiến thức từ đoạn phim, phương pháp này sẽ không phát huy đượchiệu quả ưu việt của nó, kiến thức lịch sử sẽ hình thành hời hợt, chưa thể tạonhững biểu tượng sinh động và vững chắc trong não HS Do vậy, việc lựachọn phương pháp kết hợp phù hợp là một yêu cầu quan trọng khi sử dụngPTL trong quá trình dạy học bộ môn

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc thiết kế và sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử

khứ khách quan Trong quá trình dạy và học, GV và HS có thể tiếp cận vớinhiều nguồn sử liệu khác nhau, như là từ SGK, tài liệu tham khảo, từ các hìnhảnh, hiện vật, các di sản văn hóa, trong đó PTL là một nguồn sử liệu quantrọng và đặc biệt không thể không nhắc đến.

PTL là những thước phim tái hiện, phục dựng lại những sự kiện, hiệntượng, nhân vật lịch sử một cách sinh động, chính xác và chân thực Khi HStiếp cận PTL tức là đã tiếp cận được một nguồn sử liệu toàn diện, đầy đủ vàsinh động về các sự kiện, nhân vật lịch sử, giúp HS hiểu được lịch sử ở nhiềukhía cạnh, góc độ khác nhau Từ đó, giúp các em dễ dàng hình dung và táihiện sự kiện Trên cơ sở đó, các em có cái nhìn khách quan, khoa học về các

sự kiện và hiện tượng lịch sử Hơn nữa, nguồn sử liệu này có thể do GV trựctiếp thiết kế, vì vậy, trên cơ sở những hiểu biết về đối tượng HS sẽ phù hợpvới trình độ và năng lực của các em

Thứ hai, phim tư liệu là một loại đồ dùng trực quan quan trọng.

“Đồ dùng trực quan là hệ thống đối tượng vật chất và tất cả những phương tiện kĩ thuật được giáo viên và học sinh sử dụng trong quá trình dạy học”[9; tr.11] Đồ dùng trực quan có thể sử dụng trong DHLS bao gồm: Đồ

dùng trực quan hiện vật, đồ dùng trực quan quy ước, đồ dùng trực quan là môhình phục chế, tạo hình như tranh ảnh, video, PTL thuộc loại đồ dùng trựcquan mô hình phục chế, tạo hình

Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận

DH, nhằm tạo biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ sở trực tiếpquan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật PTL - mộtloại đồ dùng trực quan đặc biệt, có vai trò quan trọng trong DHLS

Như vậy, có thể thấy vai trò quan trọng của PTL trong quá trình DHLS.Đặc biệt, là đối với việc DHLS thế giới thời cổ trung đại, khi thời kì nàykhông có nhiều tài liệu hay hiện vật cho HS quan sát thì PTL càng thể hiện rõvai trò của mình trong quá trình tổ chức DH

1.1.4.2 Ý nghĩa

Về mặt kiến thức

Sử dụng các đoạn PTL trong DHLS góp phần cụ thể hóa và sinh độnghóa kiến thức lịch sử mà HS cần thu nhận Từ đó, hình thành những biểutượng lịch sử chân thực, chính xác trong bối cảnh thời gian, không gian nhấtđịnh Qua đó giúp HS hiểu đúng bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, hiểuđúng về bức tranh quá khứ đã từng diễn ra, giúp HS hiểu sâu, nhớ lâu, nhớ kĩnhững hình ảnh, những kiến thức mà GV giảng dạy (Lịch sử thế giới, Lịch sửdân tộc, Lịch sử địa phương,…) Ví dụ, khi giảng dạy phần Lịch sử Thế giới,

bài “Nguồn gốc loài người” (SGK Lịch sử và Địa lý lớp 6, tr.17 ), GV có thể

sử dụng PTL để tái hiện lại hình ảnh về đời sống, công cụ lao động của ngườinguyên thủy Từ đó, giúp HS có cái nhìn chính xác, chân thực về lịch sử loàingười thời nguyên thủy

Trong con đường hình thành tri thức lịch sử, biểu tượng là khâu trungtâm quyết định sự thành công hay thất bại của quá trình hình thành tri thức.Việc sử dụng PTL trong DHLS sẽ tạo được biểu tượng cụ thể và sinh độngcho HS Từ đó, giúp HS hình thành đúng khái niệm lịch sử, bài học lịch sử và

đi đến cái đích cuối cùng là HS vận dụng được những kiến thức đó vào cuộcsống

PTL cung cấp cho HS nguồn tài liệu phong phú, hấp dẫn PTL đượcxây dựng trên cơ sở các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối quan hệ logic vớinhau Do đó, trong mỗi đoạn PTL chứa đựng rất nhiều những thông tin, kiếnthức lịch sử khác nhau, vì vậy PTL không chỉ là phương tiện để GV truyền đạtkiến thức đến với HS mà còn là nguồn tài liệu phong phú, chính xác để HS tựtìm hiểu, tự khai thác tư liệu Ví dụ như, khi tiến hành ôn tập cuối học kỳ,PTL sẽ là một nguồn tài liệu giúp HS tự khai thác thông tin, kiến thức ôn tậpmột cách chủ động

Về mặt năng lực

Thứ nhất, sử dụng PTL giúp HS hình thành và phát triển các năng lực

đặc thù môn Lịch sử Cụ thể là:

Năng lực tìm hiểu lịch sử: Khi GV dùng phương pháp sử dụng đồ dùngtrực quan kết hợp trình bày miệng, cụ thể là sử dụng PTL kết hợp phươngpháp kể chuyện, giải thích, tường thuật, miêu tả để tái hiện, trình bày các sựkiện, hiện tượng lịch sử sẽ có tác dụng hình thành năng lực tìm hiểu lịch sử

cho HS Ví dụ: Khi tổ chức dạy học bài 4 - “Nguồn gốc loài người”, GV có

thể cho HS quan sát đoạn PTL có nội dung về quá trình tiến hóa từ vượnthành người, sau đó cho HS lên miêu tả lại quá trình này với đoạn phim đã tắttiếng… Với phương pháp này, GV đã giúp HS tái hiện lại quá trình tiến hóa

từ vượn thành người, từ đó hình thành năng lực tìm hiểu lịch sử cho HS

Năng lực nhận thức, tư duy lịch sử: Thông qua việc khai thác thông tin

từ đoạn PTL, HS có thể đưa ra nhận xét, đánh giá, kết luận về tính chất, ýnghĩa của các sự kiện, hiện tượng lịch sử Từ đó, năng lực nhận thức, tư duylịch sử được hình thành và phát triển Ví dụ: Tiếp nối hoạt động bài 4-

“Nguồn gốc loài người”, sau khi cho HS miêu tả lại quá trình tiến hóa từ vượn thành người với đoạn phim tư liệu tắt tiếng, GV đặt câu hỏi: “Em hãy nêu

những động lực của quá trình tiến hóa từ vượn thành người” Với câu hỏi gợi

mở này, HS sẽ tư duy để rút ra bản chất của quá trình tiến hóa Đó là cơ sở đểhình thành năng lực nhận thức, tư duy lịch sử cho HS

Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Từ việc quan sát đoạnPTL, HS có thể rút ra được các bài học lịch sử, có sự so sánh giữa các sự kiện,hiện tượng lịch sử này với các sự kiện, hiện tượng lịch sử khác và vận dụngđược vào thực tiễn Đó là cơ sở để hình thành các năng lực vận dụng, liên hệthực tế của HS

Thứ hai, sử dụng PTL giúp HS hình thành và phát triển các năng lực

chung: như năng lực quan sát, lắng nghe, năng lực ngôn ngữ,…

Trước hết là năng lực quan sát, lắng nghe Có thể khẳng định đây là hainăng lực HS hiện nay còn nhiều hạn chế, đặc biệt đối với HS ở những nơi có

điều kiện vật chất phát triển, việc sử dụng các thiết bị hiện đại (điện thoạithông minh, các chương trình truyền hình…) thường xuyên và quá mức đãảnh hưởng nhiều đến kĩ năng quan sát, lắng nghe của các em Việc sử dụngPTL trong DHLS sẽ giúp HS biết cách chọn lọc thông tin trọng tâm cần thiết,rèn luyện được khả năng tập trung quan sát và lắng nghe

Phương pháp DH này góp phần phát triển năng lực ngôn ngữ cho HS.Trong quá trình quan sát, lắng nghe PTL, HS sẽ thu thập được một vốn từvựng phong phú và đa dạng Hơn nữa, khi GV dùng phương pháp sử dụngPTL thường kết hợp với nhóm phương pháp trình bày miệng (tường thuật,miêu tả, kể chuyện, giải thích) Từ đó, giúp học sinh biết cách chọn lọc từ ngữ

để diễn đạt ý kiến của mình

Ngoài ra, việc sử dụng PTL trong quá trình DH còn giúp HS làm quen

và tiếp cận với công nghệ thông tin Đây là một trong những kĩ năng khôngthể thiếu trong thời đại công nghệ số ngày nay Đồng thời, phát triển năng lựcsáng tạo

Ví dụ, khi học bài Cách mạng tư sản Anh, GV sử dụng đoạn PTL cónội dung về tình hình nước Anh trước cách mạng, nguyên nhân trực tiếp dẫnđến Cách mạng tư sản Anh, diễn biến, kết quả của cuộc cách mạng Từ việcquan sát đoạn PTL trên, HS sẽ trình bày được nguyên nhân gián tiếp, trực tiếp

và diễn biến kết quả của cuộc cách mạng Từ đó phân tích được ý nghĩa củacuộc Cách mạng tư sản Anh đối với trong nước và thế giới Và đó là cơ sở để

HS so sánh được với các cuộc cách mạng khác sau này

Về phẩm chất

Việc sử dụng PTL trong DHLS ngoài có ý nghĩa bồi dưỡng kiến thức

và phát triển năng lực như đã phân tích ở trên còn góp phần hình thành cho

HS những phẩm chất quan trọng Từ nhận thức đúng đắn về các sự kiện lịch

sử, HS có cái nhìn khách quan về vai trò của Đảng, về quá trình đấu tranhchống giặc ngoại xâm, về công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay…Bên cạnh đó, hình thành cho HS lòng yêu quê hương đất nước, niềm tự hào

dân tộc, sự biết ơn với những người có công với quê hương, tổ quốc…Đồngthời, qua đó HS sẽ tự nhận thức được nghĩa vụ và trách nhiệm của bản thântrong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng dạy học môn lịch sử ở trường THCS

Lịch sử với vai trò là một phân môn trong môn Lịch sử và Địa lýTHCS, là môn học bắt buộc đã và đang thực hiện vai trò của mình: cung cấp

và hình thành cho HS hệ thống tri thức về tiến trình của lịch sử dân tộc; sựhình thành và phát triển của lịch sử loài người… Qua đó, truyền tải được hồncốt, những giá trị truyền thống của dân tộc, hình thành cho HS lòng yêu nước,

tự tôn, tự hào dân tộc; những giá trị đạo đức đúng đắn…Những năm gần đây,thực hiện yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục, môn Lịch sử ở trường THCSnói riêng, ở trường PT nói chung có nhiều thay đổi tích cực: đội ngũ GV đượcđào tạo chất lượng, chuyên nghiệp; cơ sở vật chất của các trường học đượcđầu tư, trang bị hệ thống phương tiện dạy học hiện đại, đặc biệt, GV được tiếpcận những phương pháp DH hiện đại Tuy nhiên, bên cạnh những điểm tích

cực như đã nêu ở trên, chúng ta cũng phải thừa nhận thực trạng dạy và học

môn Lịch sử ở trường PT hiện nay còn nhiều tồn tại

Thứ nhất, HS không yêu thích môn lịch sử, không có hứng thú đối với

môn học, thậm chí còn sợ học lịch sử, dẫn đến hiệu quả DH không cao Bằngchứng là đa số HS không có nền tảng kiến thức cơ bản, điểm số của môn lịch

sử cũng rất thấp so với hệ thống các môn học ở trường THCS Trong thực tế,các em HS, phụ huynh HS còn xem đây là môn phụ nên không cần chú trọnghọc tập

Thứ hai, đa số GV lịch sử ở trường THCS chưa thực sự đổi mới trong

phương pháp DH, chưa tiếp cận nhiều với phương pháp DH hiện đại Sự tồntại của lối dạy truyền thống khiến HS cảm thấy việc học lịch sử nặng nề vàkhô khan, đây chính là nguyên nhân trực tiếp khiến HS không yêu thích mônlịch sử, không đem lại hiệu quả cao cho quá trình dạy - học lịch sử

Thứ ba, các phương tiện phục vụ cho việc DHLS (tivi, máy chiếu, loa,

tranh ảnh, lược đồ, mô hình,…) chưa được đảm bảo Mặc dù hiện nay, cáctrường THCS đang nỗ lực cải thiện vấn đề này, tuy nhiên nhiều trường THCSvẫn thiếu phương tiện phục vụ quá trình đổi mới DH Việc đảm bảo cơ sở vậtchất vô cùng cần thiết, bởi đó là một trong những nhân tố khách quan quyếtđịnh trực tiếp việc sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại, trong

đó có việc thiết kế và sử dụng PTL trong DHLS ở trường PT

1.2.2 Thực trạng sử dụng phim tư liệu trong dạy học phần lịch sử thế giới

ở trường THCS

Để hiểu rõ hơn về thực trạng sử dụng PTL trong DH phần lịch sử thếgiới ở trường THCS, chúng tôi đã tiến hành điều tra khảo sát bằng bảng hỏi.Thông qua việc xử lý kết quả thu nhận được trong bảng hỏi, chúng tôi đã cónhững đánh giá khách quan về thực trạng vấn đề

1.2.2.1 Mục đích điều tra, khảo sát

Việc điều tra, khảo sát được chúng tôi thực hiện nhằm mục đích thuthập thông tin và có được cái nhìn rõ nét hơn về cách xây dựng, tổ chức vàthực hiện chương trình GDPT 2018 phân môn Lịch sử lớp 6 tại các trườngTHCS trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa Đồng thời, tìm hiểu thực tiễn việc thiết kế

và sử dụng PTL trong DHLS tại các trường nêu trên Qua đó, xây dựng cơ sởthực tiễn cho việc đề xuất một số biện pháp thiết kế và sử dụng PTL trong DHphần lịch sử thế giới, lịch sử 6, chương trình GDPT 2018, nhằm nâng cao chấtlượng dạy và học của bộ môn

1.2.2.2 Đối tượng, địa bàn điều tra, khảo sát

Để làm rõ thực trạng sử dụng PTL trong DHLS ở trường THCS tỉnhThanh Hóa, chúng tôi đã lựa chọn đối tượng khảo sát chủ yếu là GV môn lịch

sử và HS tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh để có được một cái nhìnkhách quan, tổng thể