Lịch sử vấn đề
Những nghiên cứu về nghệ thuật trần thuật trong văn xuôi
Tự sự học ngày càng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu Việt Nam, mở ra một hệ hình mới trong việc tìm hiểu văn chương Các lý thuyết cơ bản của tự sự học đóng vai trò nền móng trong việc khám phá chiều sâu văn bản Nghiên cứu tác phẩm văn chương dưới góc độ thể loại giúp hiểu rõ hơn về đặc trưng thể loại tự sự, đồng thời cảm nhận sâu sắc giá trị nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm.
Nghiên cứu nghệ thuật trần thuật là một phương pháp tiếp cận nổi bật trong văn xuôi, đóng vai trò như "cửa ngõ" để khám phá tác phẩm một cách hiệu quả Cách tiếp cận này, tập trung vào phương thức thể loại và nghệ thuật trần thuật, đã phát triển mạnh mẽ sau năm 1975 và đặc biệt nở rộ sau năm 1986, đặc biệt sau các công trình nghiên cứu thi pháp của Trần Đình Sử.
Sau 1975, đặc biệt từ sau 1986, giá trị hình thức của tác phẩm văn học được quan tâm trở lại và đề cao, đánh dấu sự chuyển biến trong nghiên cứu văn học Xu hướng nghiên cứu tác phẩm từ hình thức thể loại bắt đầu có sức hút lớn, đặc biệt trong nghiên cứu nghệ thuật trần thuật ở loại hình tự sự, thu hút giới nghiên cứu hàn lâm và học đường Từ đó, nhiều đề tài nghiên cứu khoa học tập trung vào "nghệ thuật trần thuật" hoặc các phương diện của trần thuật, minh chứng cho sự thay đổi trong cách tiếp cận và đánh giá văn học.
“Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu” (Đoàn Thị Huệ
Nghiên cứu nghệ thuật trần thuật giúp tiếp cận và giải mã tác phẩm một cách khách quan, khoa học, góp phần đánh giá toàn diện hơn các phương diện của tác phẩm Đặc biệt, góc nhìn trần thuật giúp nhiều công trình nghiên cứu đạt được những kết quả giá trị.
5 đã “phát hiện lại” những cống hiến đặc sắc trong cách tân thể loại ở nhiều cây bút trong quá khứ
Trong bối cảnh các lý thuyết văn chương liên tục được cập nhật tại Việt Nam, phương pháp tiếp cận dựa trên thi pháp thể loại, đặc biệt là nghệ thuật trần thuật trong văn xuôi tự sự, vẫn là lựa chọn ưu tiên và đáng tin cậy trong nghiên cứu khoa học văn học.
Nghiên cứu tiểu thuyết “Con chim Joong bay từ A đến Z”
Tiểu thuyết "Con chim Joong bay từ A đến Z" (2017) nhanh chóng gây tiếng vang lớn, nhận được sự đánh giá cao từ giới phê bình và độc giả Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở nghệ thuật trần thuật độc đáo, thể hiện qua điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu và cách tổ chức cốt truyện Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã phân tích hiện tượng này trong bài viết "Cái nhìn lập thể đời sống", khẳng định giá trị sáng tạo của Đỗ Tiến Thụy.
Thụy nhận thấy rằng Đỗ Tiến Thụy, một cây bút 7X đầy tiềm năng, đang nỗ lực vượt qua lối viết "nệ thực".
Nhà nghiên cứu nhận thấy sự mới lạ trong ngòi bút của tác giả "Con chim Joong bay từ A đến Z" qua sự trưởng thành, từ chỗ "nệ thực", "truyền thống" đến chỗ "theo tinh thần của phương pháp lập thể" "Phương pháp lập thể" ấy được nhào nặn, vò nhuyễn trong cuốn tiểu thuyết, tạo nên khối "lập thể" ấn tượng nhờ nghệ thuật trần thuật và cách kể chuyện độc đáo.
Đỗ Tiến Thụy mở rộng biên độ quan sát bằng cách sử dụng lối kể chuyện độc đáo từ "chim kể" và "súng kể," tạo nên sự khác biệt so với lối kể chuyện toàn tri truyền thống, giúp người đọc chủ động hơn Chiến tranh được tái hiện qua lời kể của khẩu súng đại liên, xưng "tôi" một cách ngang nhiên, mở ra một mạch truyện mới Tác giả nhận thấy ba yếu tố cốt lõi được phơi bày: thực tiễn hiện tại, chiến tranh, và những yếu tố mong manh còn sót lại có khả năng cứu rỗi con người hoặc thiên nhiên đang bị tàn phá.
Bùi Việt Thắng đánh giá cao nghệ thuật trần thuật của Đỗ Tiến Thụy trong "Con chim Joong bay từ A đến Z", nhận thấy cách thức kể chuyện độc đáo đã tạo ấn tượng mạnh cho tác phẩm Nghệ thuật trần thuật này tái hiện những vấn đề xã hội bức thiết một cách khách quan và gần gũi, tạo mối liên hệ sâu sắc với độc giả.
Bài viết của Đâu Dung đánh giá cao tiểu thuyết *Con chim Joong bay từ A đến Z* vì sự đón nhận nhiệt tình từ độc giả mọi lứa tuổi, điều hiếm thấy trong thời đại công nghệ thông tin phát triển Thành công của cuốn tiểu thuyết khẳng định về mặt nghệ thuật trần thuật, đồng thời bài viết còn dựng lên quá trình thai nghén và chỉnh sửa tỉ mỉ của tác giả Đỗ Tiến Thụy, từ việc lựa chọn ngôi kể đến các chi tiết nhỏ nhất.
Đỗ Tiến Thụy được đánh giá cao vì sự tỉ mỉ và nghiêm túc trong quá trình sáng tác, thể hiện qua việc "đại trùng tu" và "tiểu phẫu" nhiều lần cho tác phẩm "Con chim Joong bay từ A đến Z" Cách kể chuyện độc đáo của cuốn sách, với sự hòa quyện giữa giọng kể của tác giả, con chim và khẩu súng, cũng được đánh giá cao Bài viết nhấn mạnh rằng nỗ lực nghệ thuật của Đỗ Tiến Thụy đã tạo nên một ấn phẩm thành công về mặt trần thuật, ngôn từ và sáng tạo nhân vật.
Trong bài viết "Con chim Joong 'chở' đầy chất sống", tác giả Lam Điền đánh giá cao lập trường dám nghĩ, dám viết của Đỗ Tiến Thụy, đặc biệt là về các vấn đề nhạy cảm như tham nhũng, khẳng định rằng "đã viết thì đừng sợ, đã sợ thì đừng viết" Lam Điền cũng tâm đắc với bút pháp "Ba sợi dây thừng" trong cách kể chuyện của tiểu thuyết, ví von "con chim joong, khẩu đại liên, lời dẫn truyện truyền thống" như ba yếu tố then chốt để phát triển các tuyến truyện.
Theo Lam Điền, cách kể chuyện của Đỗ Tiến Thụy giúp tác giả xử lý tài liệu hiệu quả, tạo nên không gian truyện trải dài từ thời chiến tranh đến nay Vốn sống phong phú của tác giả được đánh giá cao, mang đến nguồn tư liệu độc đáo và khác biệt cho tiểu thuyết Đặc biệt, 14 năm sống tại Quân đoàn 3 Tây Nguyên đã góp phần quan trọng vào chất liệu sáng tác của Đỗ Tiến Thụy.
Nguyên, những câu chuyện của người lính, kinh nghiệm chiến trường ông thu
Bài viết đánh giá cao nguồn tài liệu "độc đáo không đụng hàng" mà nhà văn thu thập được, đồng thời nhấn mạnh thử thách trong việc xử lý và văn học hóa tư liệu để tránh biến chúng thành "đống hỗn độn" Tác giả ghi nhận thành công của cuốn tiểu thuyết nhờ vào khả năng sử dụng tư liệu một cách khéo léo, không thô thiển, giúp mạch truyện trôi chảy tự nhiên Bài viết này cũng khẳng định tài năng của nhà văn quân đội kỹ tính.
Gần đây nhất là bài viết “Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ
Trong bài viết "Tiến Thụy nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật," Trần Văn Hải tập trung phân tích lời văn nghệ thuật trong *Màu rừng ruộng* và *Con chim Joong bay từ A đến Z*, đặc biệt nhấn mạnh sự kết hợp đa dạng trong diễn ngôn Diễn ngôn trong *Con chim Joong bay từ A đến Z* nổi bật với sự kết hợp giữa diễn ngôn người kể chuyện và nhân vật, tạo nên tính đa thanh và sự đan xen giữa đối thoại và độc thoại, dẫn dắt người đọc đến những cung bậc cảm xúc sâu kín của nhân vật Sự hòa phối diễn ngôn giữa kể và tả khéo léo dẫn dắt độc giả vào câu chuyện một cách tự nhiên, tăng sức gợi cảm và giúp độc giả hòa mình vào bối cảnh, đồng hành sáng tạo cùng tác phẩm.
Bài viết tập trung vào phương diện lời văn, một yếu tố quan trọng của nghệ thuật trần thuật, để khẳng định thành công của tiểu thuyết "Con chim Joong bay từ A đến Z" từ góc độ thi pháp tự sự, đồng thời nhấn mạnh sự hòa mình của nhà văn vào đời sống và số phận nhân vật, thể hiện sự đồng cảm sâu sắc.
Bài viết "Từ A đến Z hay là câu chuyện hành trình của Nguyễn Thanh Tâm" đưa ra một góc nhìn đa chiều hơn về thành công của tác phẩm Nội dung tiểu thuyết "Con chim Joong bay từ A đến Z" trực tiếp đề cập đến những vấn đề tồn tại trong xã hội Việt Nam, từ chiến tranh đến đổi mới, hội nhập, kinh tế thị trường, tham nhũng, cơ hội, tình yêu, phong tục, tập quán, hiện tại, quá khứ, cấp tiến, bảo thủ.
Bài viết thể hiện "nhãn quan xã hội" trong quá trình phát triển, gắn liền với các biến cố và vận động nội tại của đất nước từ quá khứ đến hiện tại Mỗi câu chuyện đều mang ý nghĩa đại diện, biểu trưng cho thực trạng Việt Nam, giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về bối cảnh xã hội.
Nguyễn Thanh Tâm khẳng định "sự hoạt ngôn" trong cách "hành ngôn" của tiểu thuyết Đỗ Tiến Thụy, nhận xét về khí lực ngôn từ và lối viết ào ạt, thông suốt nhờ sự chuẩn bị kỹ lưỡng Mặc dù đánh giá cao nỗ lực của tác giả trong việc thực hành lối viết giản dị và nhuần nhuyễn, Nguyễn Thanh Tâm cho rằng cấu trúc của "Con chim Joong bay từ A đến Z" không thực sự đặc sắc, chủ yếu xoay quanh câu chuyện được kể theo mô hình tuyến tính.
Con chim Joong bay từ A đến Z chưa thực sự là mới trong cấu trúc cốt truyện
Mục đích nghiên cứu
Luận văn tập trung khám phá nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết "Con chim joong bay từ A đến Z" của Đỗ Tiến Thụy, đặc biệt là cách tổ chức tác phẩm văn xuôi ở phương diện trần thuật, nhằm khẳng định vai trò quan trọng của nghệ thuật trần thuật trong thi pháp thể loại văn xuôi.
11 đánh giá sự đóng của nhà văn và tác phẩm trên tiến trình vận động, đổi mới văn xuôi sau 1975
Luận văn tập trung nghiên cứu về "Nghệ thuật trần thuật" trong tiểu thuyết "Con chim Joong bay từ A đến Z" của Đỗ Tiến Thụy, đây là đối tượng nghiên cứu chính.
Phạm vi nghiên cứu: Để làm rõ nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết
Luận văn "Con chim Joong bay từ A đến Z" đi sâu vào nghiên cứu tổ chức trần thuật trong tác phẩm, làm rõ tính nghệ thuật qua cốt truyện, xây dựng nhân vật, tổ chức điểm nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật.
Luận văn sẽ sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chính sau:
Luận văn này sử dụng phương pháp tự sự học như một phương pháp nghiên cứu chính, dựa trên lý thuyết trần thuật liên quan mật thiết đến các tác phẩm tự sự.
Trong nghiên cứu nghệ thuật trần thuật, luận văn sử dụng phương pháp thi pháp học như là phương pháp chính, do đây là lĩnh vực thuộc thi pháp học.
Phương pháp phân tích và tổng hợp là nền tảng trong nghiên cứu, đặc biệt khi tiếp cận tác phẩm văn chương, đóng vai trò then chốt trong việc nhận xét, đánh giá và đưa ra kết luận xác đáng cho các vấn đề được đặt ra trong luận văn.
Luận văn sử dụng đa dạng phương pháp nghiên cứu, bao gồm phương pháp hệ thống, loại hình, xã hội học văn học, kết hợp với các lý thuyết hiện đại để tiếp cận và đánh giá tác phẩm một cách toàn diện.
6 Đóng góp của luận văn
Luận văn "Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Con chim Joong bay từ A đến Z của Đỗ Tiến Thụy" là một nghiên cứu chuyên sâu áp dụng lý thuyết trần thuật để phân tích nghệ thuật trần thuật của Đỗ Tiến Thụy Công trình này khẳng định những điểm mới trong nghệ thuật trần thuật của nhà văn trong văn xuôi hiện đại Đồng thời, luận văn ghi nhận những nỗ lực cách tân văn xuôi, góp phần vào sự hội nhập của văn học Việt Nam với văn học hiện đại thế giới.
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được cấu trúc gồm ba chương như sau:
Chương 1: Vai trò của trần thuật trong tác phẩm văn xuôi và đôi nét về nhà văn Đỗ Tiến Thụy
Chương 2: Nghệ thuật tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Con chim joong bay từ A đến Z
Chương 3: Nghệ thuật tổ chức điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Con chim joong bay từ A đến Z
NỘI DUNG Chương 1 VAI TRÒ CỦA TRẦN THUẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN XUÔI
VÀ ĐÔI NÉT VỀ NHÀ VĂN TIẾN THỤY 1.1 Vai trò của trần thuật trong tác phẩm văn xuôi
1.1.1 Khái niệm trần thuật và vai trò của trần thuật trong tác phẩm văn xuôi
Theo Từ điển văn học, trần thuật là phương diện cơ bản của phương thức tự sự, bao gồm giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của người trần thuật Tiếp cận nghệ thuật trần thuật là tiếp cận tác phẩm dưới góc độ thi pháp thể loại, bao hàm cả miêu tả đối tượng, phân tích hoàn cảnh, thuật lại tiểu sử nhân vật, lời bình luận, lời trữ tình ngoại đề, và lời ghi chú của tác giả Hình thức chủ yếu của trần thuật là độc thoại, nhưng có thể mang tính đối thoại do hấp thu hoặc hướng tới ý thức nhân vật hoặc người đọc.
Trần thuật là yếu tố then chốt, bao trùm mọi khía cạnh của tác phẩm văn học, từ cốt truyện đến giọng điệu Sự đổi mới trong một phương diện trần thuật có thể làm thay đổi toàn bộ diện mạo tác phẩm Các nhà văn trung đại thường tổ chức cốt truyện theo lối chương hồi truyền thống, ảnh hưởng đến điểm nhìn trần thuật, không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm.
Ngô gia văn phái được tổ chức theo cốt truyện chương hồi Các tác giả tổ
14 chức cốt truyện theo trật tự tuyến tính, người kể chuyện phải ở ngôi kể thứ ba
Văn chương hiện đại với lối kể linh hoạt và ngôn ngữ dân chủ tạo nên không gian truyện gần gũi đời thường hơn, mở ra nhiều lớp nghĩa cho tác phẩm Nghệ thuật trần thuật được nhà văn sử dụng để sắp xếp các mối quan hệ phức tạp về cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, nhằm đạt hiệu quả cao nhất và giúp người đọc lĩnh hội đúng ý đồ của tác giả Trần thuật đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên phong cách và cá tính riêng của mỗi nhà văn.
Giọng điệu trần thuật được hình thành từ mối quan hệ giữa thái độ của người kể đối với sự kiện và người nghe, vị trí của người kể ("trong truyện" hay "ngoài truyện"), và khoảng cách giữa người kể và người nghe Kết cấu trần thuật được xây dựng thông qua việc triển khai, đan cài, phối hợp và luân phiên các điểm nhìn khác nhau, từ gần gũi đến xa cách, từ bên ngoài đến xuyên thấu nội tâm nhân vật, hoặc từ góc độ của một nền văn hóa khác.
Trong trần thuật, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng nhân vật và phong cách nhà văn, bên cạnh ngôi kể Điểm nhìn nghệ thuật được tạo ra từ góc nhìn đa dạng của người kể chuyện trong không gian và thời gian nhất định Bố cục trần thuật hình thành qua việc triển khai, đan cài và phối hợp các điểm nhìn khác nhau.
Đổi mới nghệ thuật trần thuật, đặc biệt là từ điểm nhìn đa dạng và người kể chuyện linh hoạt, được xem là một yếu tố then chốt trong sự phát triển của văn xuôi Việt Nam sau năm 1975, mang đến những góc nhìn mới mẻ và sâu sắc hơn về nhân vật và hiện thực.
Sự xuất hiện của hình thức nhiều người kể chuyện đã làm mới phương thức kể chuyện, đồng thời gia tăng tính đa dạng và chiều sâu cho bức tranh hiện thực cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm.
1.2 Đôi nét về nhà văn Đỗ Tiến Thụy
1.2.1 Từ người lính trở thành nhà văn