NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Bộ máy phát âm của trẻ phát triển theo độ tuổi, nhưng do hạn chế về sinh lý và môi trường, trẻ cần được luyện phát âm đúng để hoàn thiện khả năng ngôn ngữ.
Nhìn chung trẻ đã phát âm tốt hơn, rõ hơn, ít ê a, ậm ừ
Ở giai đoạn này, trẻ vẫn còn mắc lỗi phát âm với các từ và âm tiết phức tạp, tuy nhiên số lượng lỗi đã giảm đáng kể Trẻ bắt đầu diễn đạt những khái quát và kết luận đơn giản một cách mạch lạc trong lời nói Đến 5 tuổi, trẻ có khả năng phát âm mềm dẻo và chính xác các loại âm.
1.1.2 Đặc điểm phát triển từ
Từ 4-5 tuổi, vốn từ vựng của trẻ tăng lên đáng kể, khoảng 200 từ, cho thấy sự phát triển vượt bậc so với giai đoạn trước Số lượng từ ngữ mà trẻ sử dụng không chỉ phụ thuộc vào độ tuổi mà còn chịu ảnh hưởng bởi môi trường giáo dục, khả năng nhận thức và sự chủ động của trẻ trong việc học hỏi.
- Về loại từ : Trẻ càng lớn thì tỉ lệ danh từ, động từ căng giảm tỉ lệ các loại từ khác tăng Với rẻ 4-5 tuổi :
Trẻ em phát triển **khả năng hiểu nghĩa của từ**, bao gồm cả từ trừu tượng như "yêu", "ghét", "xấu", "đẹp", đồng thời bắt đầu sử dụng từ ghép, từ láy một cách gợi cảm, thể hiện sự yêu thích với việc kể chuyện và đọc thơ diễn cảm.
CƠ SỞ LÝ LUẬN
Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ 4-5 tuổi
Bộ máy phát âm của trẻ phát triển theo độ tuổi, nhưng do hạn chế về sinh lý và môi trường, trẻ cần được luyện phát âm đúng để hoàn thiện khả năng ngôn ngữ.
Nhìn chung trẻ đã phát âm tốt hơn, rõ hơn, ít ê a, ậm ừ
Ở giai đoạn này, trẻ vẫn còn mắc lỗi phát âm với các từ phức tạp, nhiều âm tiết, dù số lượng lỗi đã giảm đáng kể Trẻ bắt đầu diễn đạt khái quát và đưa ra kết luận đơn giản một cách mạch lạc Đến 5 tuổi, trẻ có khả năng phát âm mềm dẻo và chính xác hơn.
1.1.2 Đặc điểm phát triển từ
Từ 4-5 tuổi, vốn từ vựng của trẻ tăng lên đáng kể, khoảng 200 từ, cho thấy sự phát triển vượt bậc so với giai đoạn trước Số lượng từ ngữ mà trẻ sử dụng không chỉ phụ thuộc vào độ tuổi mà còn chịu ảnh hưởng bởi môi trường giáo dục, khả năng nhận thức và sự chủ động của trẻ trong việc học hỏi.
- Về loại từ : Trẻ càng lớn thì tỉ lệ danh từ, động từ căng giảm tỉ lệ các loại từ khác tăng Với rẻ 4-5 tuổi :
Trẻ em phát triển **khả năng hiểu nghĩa của từ**, bao gồm cả từ trừu tượng như "yêu", "ghét", "xấu", "đẹp", đồng thời bắt đầu sử dụng từ ghép, từ láy một cách gợi cảm, thể hiện sự yêu thích với việc nghe, kể chuyện và đọc thơ diễn cảm.
Trẻ 4 tuổi bắt đầu liên kết tình huống hiện tại với quá khứ, tạo nên "văn cảnh" ngôn ngữ Vốn từ tăng lên, đồng thời lĩnh hội cấu trúc ngữ pháp đơn giản Cảm xúc ngôn ngữ hình thành qua giọng nói và ngữ điệu, tuy nhiên, cảm xúc có thể gây ra nghe nhầm hoặc phát âm nhầm.
1.1.3 Đặc điểm sử dụng câu và diễn đạt của trẻ
* Đặc điểm sử dụng câu
Trẻ 5 tuổi sử dụng câu phức tạp để miêu tả sự vật, hiện tượng, con người, đồng thời liên tục đặt câu hỏi để khám phá thế giới Vốn từ của trẻ đạt khoảng 1500 chữ, giúp trẻ diễn tả quá khứ và phân biệt màu sắc, hình thể.
Trẻ em đã có khả năng diễn đạt cảm xúc, nhu cầu và ý nghĩ cá nhân thông qua lời nói, ví dụ như "Con nhớ ông nhiều lắm, mẹ con cũng nhớ ông" Bên cạnh đó, trẻ biết sử dụng ngôn ngữ để thỏa thuận, trao đổi, hợp tác và hướng dẫn bạn bè trong các hoạt động vui chơi Trẻ cũng có thể kể lại các sự việc, hiện tượng một cách mạch lạc để người nghe hiểu rõ và có thể thuật lại nội dung đã nghe một cách chính xác.
Trẻ hạn chế sử dụng câu một từ (khác nhà trẻ)
Sử dụng nhiều loại câu: Câu cụm từ, câu đơn thành phần chủ vị, câu đơn mở rộng thành phần câu phức, câu ghép (đẳng lập và chính phụ)
Các thành phần trong câu được phát triển từ một từ, cụm từ đến câu nói có thành phần chủ - vị hoặc câu đơn mở rộng
Sự xuất hiện của các loại cái kiểu câu xét theo mục đích nói cái câu tường thuật, câu nghi vấn, cầu khiến, cảm thán
- Về diễn đạt của trẻ
Ở độ tuổi 4-5, nhận thức phát triển giúp trẻ diễn đạt ý nghĩa mạch lạc, rõ ràng hơn bằng lời nói, không còn chỉ dựa vào bắt chước Trẻ sử dụng đa dạng các loại câu (đơn, phức, ghép) và lựa chọn từ ngữ chuẩn xác hơn để diễn đạt.
Ở lứa tuổi này, ngôn ngữ của trẻ mang tính chất hoàn cảnh và tình huống, gắn liền với sự vật, con người và hiện tượng đang diễn ra trước mắt.
Trẻ em ở lứa tuổi này đặc biệt yêu thích việc sử dụng và diễn giải các ký hiệu, biểu tượng, thể hiện sự nghiêm túc trong học hỏi Chúng có thể tự đọc menu, diễn giải biển báo giao thông, viết danh sách mua sắm và ghi tên lên đồ vật cá nhân Khả năng hình dung và nắm bắt các khái niệm toán học đơn giản như cộng trừ cũng bắt đầu phát triển, dù có thể cần sự hỗ trợ ban đầu từ việc đếm ngón tay.
Trẻ đã biết sử dụng ngôn ngữ một cách nắn nót trong giao tiếp, thể hiện qua việc kiên nhẫn chờ đợi đến lượt phát biểu, biết hỏi lại khi không hiểu và sử dụng các từ ngữ lễ phép như "cảm ơn", "xin lỗi", "xin phép" phù hợp với từng hoàn cảnh giao tiếp.
Dưới sự hướng dẫn của giáo viên trong các hoạt động vui chơi và học tập, trẻ em phát triển vốn từ vựng và hiểu ý nghĩa của chúng, tạo nền tảng quan trọng cho các hoạt động sau này.
Vai trò của văn học đối với giáo dục ngôn ngữ
1.2.1 Văn học giúp trẻ luyện phát âm đúng Đối với trẻ mầm non nói chung và trẻ 4-5 tuổi nói riêng thì việc phát âm đúng luôn được tập luyện qua các hoạt động Trong đó văn học là một hoạt động có vai trò rất lớn trong việc luyện cho trẻ phát âm đúng
Văn học giúp trẻ mở rộng vốn ngôn ngữ và luyện phát âm hiệu quả nhờ tiếp xúc với các tác phẩm có nội dung và từ ngữ đơn giản, dễ nhớ Việc này giúp trẻ phát hiện và sửa các lỗi phát âm ngay từ sớm, đồng thời tăng cường khả năng diễn đạt và giao tiếp.
8 phát hiện và sửa thông qua việc trẻ đọc, kể lại tác phẩm văn học đó là những bài ca dao, thơ, câu truyện
1.2.2 Văn học giúp trẻ mở rộng vốn từ
Văn học là kho tàng ngôn ngữ, giúp trẻ tăng vốn từ vựng một cách trong sáng, dễ hiểu và giàu sức gợi cảm Hình ảnh và hình tượng nghệ thuật trong văn học giúp trẻ ghi nhớ từ ngữ dễ dàng hơn Vốn từ này giúp trẻ miêu tả sự vật chính xác và sinh động, làm cho việc khai thác ngôn ngữ nghệ thuật trở nên cần thiết để phát triển vốn từ cho trẻ.
1.2.3 Văn học giúp trẻ biết cách tạo câu
Trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi sử dụng đa dạng các loại câu, bao gồm câu đơn, câu phức và câu ghép Giáo viên nên hướng dẫn trẻ diễn đạt theo mô hình câu phù hợp khi làm quen với tác phẩm văn học để tránh các lỗi thường gặp như nói trống không hoặc sắp xếp sai thành phần câu.
Tác phẩm văn học cho trẻ 4-5 tuổi cần có cách diễn đạt phù hợp với khả năng ngôn ngữ của trẻ, giúp trẻ học nói hiệu quả Câu văn nên đơn giản, dễ hiểu để trẻ dễ dàng tiếp thu và làm quen Văn học đóng vai trò quan trọng trong việc dạy trẻ tạo câu và sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên.
1.2.4 Hoạt động LQVH dạy trẻ diễn đạt mạch lạc
Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học giúp trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi phát triển ngôn ngữ nói mạch lạc và phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp Việc dạy trẻ kể chuyện, đọc thơ tạo cơ hội để trẻ làm quen với ngữ điệu, thanh điệu và cách diễn đạt ngôn ngữ một cách diễn cảm Qua đó, trẻ có thể sử dụng những kiến thức đã học để kể lại truyện một cách mạch lạc và trôi chảy hơn.
1.3 Hoạt động làm quen truyện ở trường mầm non
Làm quen với truyện là một quá trình sư phạm quan trọng, giúp trẻ có những hiểu biết ban đầu về văn học nghệ thuật, góp phần giáo dục tình cảm, đạo đức và phát triển ngôn ngữ Hoạt động này hướng dẫn trẻ cảm nhận giá trị nội dung và nghệ thuật trong truyện, khơi gợi sự hứng thú với văn học, và khuyến khích trẻ thể hiện cảm nhận qua các hoạt động như kể chuyện, đóng kịch, từ đó phát triển toàn diện nhân cách.
Hoạt động làm quen truyện giúp trẻ phát triển cảm xúc, tình yêu văn học và khả năng cảm thụ nghệ thuật Đồng thời, hoạt động này còn giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, rèn luyện khả năng phát âm chính xác, mở rộng vốn từ và diễn đạt mạch lạc Giáo viên có thể hướng dẫn trẻ sử dụng ngôn ngữ văn học để bày tỏ cảm xúc và suy nghĩ cá nhân.
1.3.1 Tổ chức hoạt động làm quen với truyện theo hướng tích hợp chủ đề
Hoạt động làm quen truyện cho trẻ không tồn tại độc lập mà được lồng ghép với các hoạt động văn hóa khác, hướng tới việc hình thành nhân cách cho trẻ Văn học, với đặc trưng là nghệ thuật ngôn từ, xây dựng hình tượng nghệ thuật phản ánh cuộc sống Sự tích hợp giữa văn học và tiếng Việt là đặc điểm riêng biệt trong hoạt động này, thể hiện qua ngôn ngữ giàu hình ảnh và biểu cảm của tác phẩm văn học.
Giáo viên cần thực hiện nhiệm vụ giáo dục toàn diện nhân cách thông qua các hoạt động văn học nghệ thuật, đặc biệt chú trọng giá trị ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm và gắn liền với phát triển ngôn ngữ, rèn luyện kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ Cần cung cấp thông tin gần gũi với cuộc sống hằng ngày, sử dụng lời nói, cử chỉ nhẹ nhàng để khuyến khích trẻ tham gia Hoạt động của trẻ ở trường mẫu giáo mang tính luyện tập, thực hành, không phải truyền đạt tri thức một cách hệ thống.
1.3.2 Các hình thức cho trẻ làm quen với truyện
Hoạt động học có chủ đích giúp trẻ mẫu giáo làm quen với văn học một cách thường xuyên, qua đó trẻ được tiếp xúc với thơ ca, truyện kể và ca dao thông qua nhiều hình thức như nghe kể chuyện, đọc thơ và tham gia đóng kịch.
Để nâng cao hiệu quả giáo dục văn học cho trẻ, giáo viên có thể áp dụng đa dạng hình thức như đọc kể diễn cảm, sử dụng đồ dùng trực quan, kết hợp bài hát và trò chơi, tạo sự hứng thú và giúp trẻ dễ dàng tiếp thu kiến thức.
HĐ2 : Kể chuyện cho trẻ nghe
HĐ3 : Giảng giải, đàm thoại
HĐ4 : Dạy trẻ kể chuyện
Hoạt động góc giúp trẻ làm quen với truyện một cách sáng tạo và hiệu quả, tiếp cận văn học qua nhiều hình thức tại các góc sách và thư viện Trẻ được hóa thân vào nhân vật, vận dụng lời thoại và tình huống truyện vào vai diễn Góc tạo hình còn giúp trẻ thỏa sức sáng tạo các nhân vật.
11 Đây được xem như hoạt động giúp trẻ củng cố, luyện tập ngữ pháp, phát triển từ, diễn đạt mạch lạc, biểu cảm
Để tăng tính tương tác và giáo dục trong các hoạt động ngoài trời, giáo viên có thể sử dụng câu đố về thiên nhiên, loài vật và thời tiết Việc kể chuyện sau khi trẻ vận động giúp tạo ấn tượng sâu sắc và gần gũi hơn giữa cô và trò, đồng thời giúp trẻ ghi nhớ lâu hơn về những trải nghiệm trong buổi hoạt động.
1.3.3 Tổ chức hoạt động làm quen với truyện ở trường mầm non
Truyện là một thể loại văn học đặc sắc, gắn liền với đời sống con người và đặc biệt gần gũi với trẻ thơ, mở ra chân trời nhận thức cho trẻ qua những câu chuyện hay và hấp dẫn Hoạt động làm quen với truyện giúp trẻ rung cảm thẩm mỹ, yêu thích nghe và đọc truyện, đồng thời tái tạo lại tác phẩm một cách hồn nhiên, phù hợp với nội dung và trí tưởng tượng của trẻ.
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ 4-5 TUỔI THÔNG QUA HĐLQ VỚI TRUYỆN Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON QUẢNG XƯƠNG
Khảo sát, điều tra
Nghiên cứu khảo sát nhằm đánh giá thực trạng phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi tại các trường mầm non huyện Quảng Xương thông qua hoạt động làm quen với truyện.
- Thực trạng nhận thức của giáo viên về việc phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Thực trạng luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Thực trạng dạy câu cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Thực trạng dạy trẻ diễn đạt mạch lạc có sắc thái biểu cảm
2.1.2 Cách tiến hành khảo sát, điều tra
* Xây dựng mẫu phiếu khảo sát, điều tra
Phiếu khảo sát, điều tra được xây dựng dựa trên các vấn đề chủ yếu sau:
- Hoạt động cho trẻ làm quen với truyện ở lớp mẫu giáo 4-5 tuổi
- Những thuận lợi và khó khăn trong khi tổ chức hoạt động làm quen với truyện
- Vấn đề lựa chọn tác phẩm văn học của giáo viên
- Vấn đề phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt động làm quen với truyện
Biện pháp luyện phát âm
Biện pháp phát triển vốn từ
Biện pháp giáo dục trẻ nói đúng cấu trúc câu
Biện pháp giúp trẻ diễn đạt biểu cảm, mạch lạc
- Hiệu quả của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Việc tổ chức môi trường hoạt động giúp trẻ phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Thời gian tiến hành điều tra : từ tháng 11/2018 đến tháng 1/2019
- Tiến hành khảo sát điều tra:
+ Khảo sát điều tra theo mẫu phiếu được xây dựng ( 9 lớp mẫu giáo 4-5 tuổi, 18 giáo viên đứng lớp)
+ Khảo sát giáo án làm quen với truyện của giáo viên các lớp 4-5 tuổi
+ Khảo sát 15 kế hoạch tổ chức hoạt động làm quen với truyện của giáo viên lớp mẫu giáo 4-5 tuổi
Dự giờ hoạt động làm quen với truyện cho trẻ 4-5 tuổi tại ba trường mầm non: Quảng Bình, Quảng Lĩnh, và Quảng Chính, bao gồm hoạt động học có chủ đích và hoạt động góc, nhằm đánh giá hiệu quả phương pháp giáo dục truyện kể trong chương trình mầm non.
Đánh giá thực trạng
2.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với truyện Đối với HĐLQ với truyện, giáo viên không chỉ lựa chọn tác phẩm phù hợp mà phải có phương thức và hình thức tổ chức phù hợp Đa số giáo viên đều nắm rõ những yêu cầu trong công tác tổ chức hoạt động cho trẻ Về phương thức lồng ghép nội dung giáo dục ngôn ngữ, đây được xem như nội dung cốt lõi và xuyên suốt hoạt động Giáo viên nhận biết rõ điều này, nên đã có rất nhiều sáng tạo trong phương thức, hình thức tổ chức hoạt động cho trẻ Nội dung giáo dục ngôn ngữ được thực hiện hầu như xuyên suốt quá trình hoạt động, cô giáo đã tạo mọi điều kiện cho trẻ giao lưu, phát biểu trong quá trình hoạt động Có thể thấy rằng nội dung lồng ghép giáo dục ngôn ngữ được giáo viên thực hiện xuyên suốt quá trình tổ chức hoạt động, không chỉ ở nội dung chính mà trẻ còn được luyện tập, củng cố phát triển ngôn ngữ trong các nội dung tích hợp của hoạt động
Bảng 1: Nhận thức của giáo viên về vấn đề lồng ghép nội dung giáo dục ngôn ngữ khi tổ chức hoạt động làm quen với truyện
Mức độ cần thiết của việc lồng ghép nội dung phát triển ngôn ngữ (%) Rất cần thiết Cần thiết Không cần thiết
Theo thống kê, đa số giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với truyện, tuy nhiên một số giáo viên cho rằng việc tích hợp nội dung giáo dục ngôn ngữ vào hoạt động này là không cần thiết Nhận thức của giáo viên về vai trò của hoạt động làm quen với truyện trong phát triển ngôn ngữ trẻ em có tác động trực tiếp đến việc lập kế hoạch và tổ chức hoạt động này Việc giáo viên nhận thức đúng về tầm quan trọng của hoạt động làm quen với truyện sẽ giúp họ thiết kế và tổ chức hoạt động một cách hiệu quả, góp phần phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
2.2.2 Thực trạng lồng ghép nội dung luyện phát âm
Luyện phát âm từ khó trong tác phẩm truyện
Dạy trẻ phát âm đúng là giúp trẻ phát âm chính xác, không ngọng, không lắp, và biết điều chỉnh ngữ điệu, đồng thời thể hiện cảm xúc qua cử chỉ Quá trình này bao gồm việc ghi nhận âm thanh bằng tai, mắt, và tái tạo lại bằng giọng nói của trẻ Trẻ tiếp thu âm thanh tiếng nói một cách dần dần.
Ở độ tuổi mẫu giáo, trẻ em đã hình thành bộ máy ngôn ngữ cơ bản, tuy nhiên khả năng phát âm vẫn còn hạn chế, đặc biệt là các âm tiết phức tạp như phụ âm đầu, âm cuối và các thanh điệu (ngã, hỏi).
Phương pháp luyện từ khó trong tác phẩm truyện được 55% giáo viên mầm non sử dụng để luyện phát âm cho trẻ, cho thấy hiệu quả cao với 85% trẻ 4-5 tuổi thực hiện tốt.
Luyện phát âm qua đọc kể tác phẩm
Đọc và kể chuyện là một biện pháp hữu hiệu để khắc phục lỗi phát âm cho trẻ, nhờ vào sự hấp dẫn của tác phẩm, trẻ sẽ chủ động tìm đọc và kể lại, từ đó cải thiện phát âm một cách tự nhiên.
Theo khảo sát cho thấy :
- 25% giáo viên thường xuyên sử dụng biện pháp này
- 28% giáo viên không thường xuyên sử dụng biện pháp này
- 47% giáo viên không sử dụng biện pháp này
Giáo viên thường tập trung vào việc giúp trẻ thuộc tác phẩm văn học mà ít chú trọng đến việc uốn nắn lỗi phát âm và cung cấp các biện pháp cụ thể để trẻ phát âm đúng.
Luyện phát âm thông qua hoạt động góc
Góc thư viện trẻ tạo điều kiện để trẻ trao đổi về nội dung truyện, đồng thời khuyến khích sáng tạo thông qua phân vai và diễn xuất Hoạt động này giúp trẻ phát triển khả năng ngôn ngữ và làm cho bộ máy phát âm linh hoạt hơn.
Nghiên cứu cho thấy phần lớn trẻ 4-5 tuổi tại 3 trường mầm non ở huyện Quảng Xương mắc lỗi phát âm (90%), chủ yếu ở phụ âm đầu (tr ch; sx), âm đệm (quả, hoa), và nguyên âm đôi (con hươu).
con hiu, quả bưởi quả bửi…)
Hoạt động góc chưa được chú trọng đúng mức trong luyện phát âm, nhiều giáo viên thực hiện qua loa, bỏ qua việc rèn luyện phát âm chuẩn cho trẻ.
Hoạt động góc là cơ hội để giáo viên củng cố phát âm cho trẻ thông qua các từ khó và luyện tập các câu thơ, câu văn Mặc dù vậy, nhiều giáo viên lại cho rằng hoạt động góc nên để trẻ tự do hoạt động mà không cần sự hướng dẫn chi tiết.
Bảng 2: Thực trạng luyện phát âm đúng thông qua hoạt động làm quen với truyện
Hình thức luyện phát âm (%) Phát âm từ khó Kể chuyện diễn cảm
Kể chuyện sáng tạo ở hoạt động góc
Có thể thấy hiệu quả phát âm thông qua hoạt động làm quen với truyện chưa cao
Sở dĩ như vậy vì:
- Giáo viên chưa coi trọng mục đích luyện phát âm thông qua hoạt động làm quen với truyện
- Giáo viên chưa thấy rõ lợi thế của tác phẩm truyện trong việc giúp trẻ luyện phát âm đúng
Giáo viên cần chủ động tìm tòi, sáng tạo các phương pháp khai thác truyện để luyện phát âm cho trẻ, đồng thời kiên trì luyện tập và sử dụng đa dạng hình thức để đạt hiệu quả cao nhất.
2.2.3 Thực trạng lồng ghép nội dung phát triển từ khi cho trẻ làm quen với truyện
Trẻ 4-5 tuổi đặc biệt nhạy cảm với ngôn ngữ trẻ thu được từ cuộc sống, sinh hoạt, vui chơi, học tập,… Từ ngữ trong tác phẩm truyện thường trong sáng, dễ hiểu, hấp dẫn, giàu sức gợi cảm Khi trẻ làm quen với truyện , sức hấp dẫn của những chi tiết, hình tượng nghệ thuật sẽ giúp trẻ ghi nhớ từ ngữ một cách dễ dàng hơn Như vậy nếu khai thác hoạt động làm quen với truyện sẽ giúp trẻ thu nhận từ ngữ một cách đáng kể Điều đáng nói ở đây là vốn từ thu nhận từ hoạt động này có thể giúp trẻ miêu tả hay kể về sự vật một cách chính xác, sinh động nhất Khai thác ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm truyện để phát triển vốn từ cho trẻ là điều cần thiết nhất hiện nay
Tuy nhiên trên thực tế, giáo viên vẫn chưa tích cực khai thác lợi thế của truyện trong việc phát triển vốn từ cho trẻ
Theo khảo sát cho thấy :
38,2% giáo viên lồng ghép nội dung phát triển từ thường xuyên
25% giáo viên có lồng ghép nhưng không thường xuyên
36,8% giáo viên chưa chú trọng lồng ghép phát triển từ cho trẻ, ảnh hưởng đến khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ mạch lạc của trẻ khi tiếp xúc với tác phẩm văn học Việc giảng dạy từ mới, từ khó là yếu tố then chốt giúp trẻ nắm bắt sâu sắc nội dung, đồng thời mở rộng vốn từ, kỹ năng thiết yếu mà giáo viên cần ưu tiên trong quá trình giảng dạy tác phẩm truyện.
Đa số giáo viên nhận thấy sự cần thiết của việc khai thác từ ngữ trong tác phẩm để làm giàu vốn từ nghệ thuật cho trẻ, tuy nhiên, số giáo viên thực sự biết cách khai thác hiệu quả còn hạn chế Hầu hết giáo viên quan niệm phát triển từ thông qua truyện là dạy trẻ hiểu nghĩa từ mới, từ khó, nhưng đây là cách nhìn chưa toàn diện Giáo viên cần giúp trẻ khắc sâu ấn tượng về cách sử dụng từ và dạy trẻ biết sử dụng từ ngữ đã học trong các tình huống giao tiếp phù hợp, đặc biệt chú ý đến việc gây ấn tượng về cách sử dụng từ trong hoàn cảnh giao tiếp (từ láy, tượng hình, tượng thanh…).
2.2.4 Thực trạng lồng ghép nội dung dạy trẻ nói đúng ngữ pháp
MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ 4-5 TUỔI THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN VỚI TRUYỆN
Đề xuất các biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua hoạt động làm
3.1.1 Luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày truyện
Hoạt động làm quen với truyện ở trường mầm non giúp trẻ trình bày tác phẩm qua đọc, kể diễn cảm và đóng kịch Việc hướng dẫn này giúp trẻ khắc phục lỗi phát âm, luyện phát âm hiệu quả, phù hợp với lứa tuổi mẫu giáo Sự hấp dẫn của tác phẩm khuyến khích trẻ tự đọc, kể, và nỗ lực thực hiện theo chỉ dẫn của giáo viên.
Giáo viên mầm non đóng vai trò then chốt trong việc giới thiệu truyện cho trẻ, vì trẻ chưa biết chữ và tiếp xúc tác phẩm qua giọng đọc, kể của giáo viên Việc này giúp trẻ làm quen với âm thanh ngôn ngữ, làm cơ sở phát âm đúng Giáo viên cần phát âm chuẩn mực, rõ ràng để trẻ học hỏi và làm mẫu, sau đó hướng dẫn trẻ tự trình bày và sửa lỗi.
Khi tổ chức hoạt động làm quen với truyện cho trẻ mầm non, cần chú trọng giúp trẻ khắc phục các lỗi phát âm, đặc biệt là ngọng và dớt, thông qua luyện tập các cơ quan phát âm như môi, lưỡi, răng Giáo viên cần hướng dẫn trẻ điều khiển nhịp nhàng bộ máy phát âm Mặc dù bộ máy phát âm của trẻ mẫu giáo đã tương đối ổn định, một số trẻ vẫn mắc lỗi, đặc biệt là về thanh điệu, như nhầm lẫn giữa thanh hỏi và thanh ngã do cấu tạo phức tạp của chúng.
Trẻ em thường gặp khó khăn trong việc phát âm thanh điệu tiếng Việt, đặc biệt là thanh hỏi và thanh ngã, do ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương Để khắc phục, giáo viên cần luyện cho trẻ phát âm chính xác và biểu cảm, giúp trẻ hiểu nội dung truyện, nắm bắt tính cách nhân vật để sử dụng ngữ điệu phù hợp Trò chơi đóng kịch phân vai là một phương pháp hiệu quả để trẻ phát âm biểu cảm, chủ động sử dụng ngữ điệu giọng phù hợp với tính cách nhân vật và sự phát triển của cốt truyện.
3.1.2 Giảng giải – đàm thoại giúp trẻ mở rộng vốn từ và biết cách sử dụng từ
Ngôn ngữ trong truyện được chọn lọc kỹ lưỡng, giúp trẻ học hỏi tính chính xác và biểu cảm Giáo viên nhận thấy cần thiết khai thác từ ngữ trong truyện để làm giàu vốn từ nghệ thuật cho trẻ Tuy nhiên, việc khai thác và phân tích từ ngữ còn hạn chế do giáo viên chưa có phương pháp phù hợp.
Để khắc phục tình trạng truyền đạt chung chung và chưa làm nổi bật hình tượng trong tác phẩm văn học cho trẻ mầm non, giáo viên cần khai thác từ ngữ một cách chọn lọc và kỹ lưỡng, chú trọng tính chính xác và biểu cảm Đồng thời, giáo viên cần thực sự yêu nghề và tâm huyết để truyền đạt nội dung và hình tượng nghệ thuật một cách hiệu quả nhất.
Phương pháp giảng giải kết hợp đàm thoại giúp trẻ mở rộng vốn từ và hiểu nội dung câu chuyện, đặc biệt chú trọng vào các từ mới và từ khó như từ cổ, từ địa phương, hoặc từ có hình ảnh Giáo viên nên ưu tiên miêu tả từ khó bằng từ đồng nghĩa quen thuộc, lặp lại từ đó nhiều lần, hoặc gợi lại các biểu tượng để trẻ tự cảm nhận nghĩa Phương pháp này cũng tập trung vào việc phát triển vốn từ cho trẻ dựa trên nội dung và chủ đề giáo dục.
Ở tuổi lên 5, vốn từ của trẻ được mở rộng đáng kể, trẻ bắt đầu sử dụng các từ ngữ phức tạp hơn dù chưa diễn đạt một cách hoàn chỉnh Nhu cầu giao tiếp của trẻ tăng cao do sự phát triển toàn diện về mọi mặt Việc phát triển vốn từ cho trẻ trong giai đoạn này tập trung vào các đại từ, từ miêu tả sự vật, hiện tượng, đặc biệt là các danh từ chỉ khái niệm về tự nhiên, xã hội gần gũi và các động từ chỉ hoạt động, phẩm chất, công dụng, đặc điểm của sự vật, hiện tượng.
Giai đoạn sau cung cấp cho trẻ các từ ngữ khái quát như từ láy, giúp trẻ hình dung được tiếng động và hình dáng sự vật qua các từ tượng hình, tượng thanh, từ đó làm phong phú vốn từ vựng và khả năng diễn đạt của trẻ.
Để giúp trẻ 4-5 tuổi hiểu và sử dụng từ ghép, đặc biệt là các từ ghép đẳng lập, giáo viên cần giảng giải nghĩa của từ một cách dễ hiểu, giúp trẻ nhận biết từ có thể có nhiều nghĩa và phát triển nghĩa mới Việc giải thích từ mới, từ khó trong tác phẩm văn học cần phù hợp với khả năng của trẻ, sử dụng lời lẽ đơn giản, chính xác và đặt từ trong ngữ cảnh cụ thể của tác phẩm Giáo viên cần lựa chọn những từ ngữ thực sự gây cản trở cho việc hiểu nội dung để giải thích, từ đó giúp trẻ mở rộng vốn từ, diễn đạt và ghi nhớ nội dung tác phẩm tốt hơn, đồng thời khắc sâu ấn tượng về cách sử dụng từ ngữ biểu cảm, gợi cảm trong truyện.
Ví dụ : Giải thích từ khó khi dạy truyện “Cây khế”
Các từ khó trong truyện là: Gia tài, sai trĩu quả, khấp khởi, lia lịa , vàng ươm…
- Ở hoạt động học có chủ đích, giáo viên chọn giảng khoảng 2 từ chẳng hạn như
"Khấp khởi" diễn tả niềm vui mừng thầm kín của hai vợ chồng người em, hy vọng vào việc bán khế để có tiền đong gạo "Vàng ươm" miêu tả vẻ đẹp rực rỡ của quả khế chín dưới ánh nắng mặt trời.
Sau khi giảng cho trẻ đọc lại từ khó 2-3 lần
- Ở hoạt động góc cô giảng nghĩa các từ còn lại : “sai trĩu quả”, “gia tài”
+ Giảng giải nghĩa từ “ sai trĩu quả” : cây khế có rất nhiều quả, mọc xum xuê từng chùm trĩu nặng xuống
"Gia tài" là của cải vật chất cha mẹ để lại cho con cái sau khi qua đời Giáo viên cần tăng cường các hoạt động văn học mọi lúc mọi nơi để củng cố vốn từ cho trẻ, đặc biệt là sử dụng phương pháp giảng giải - đàm thoại hợp lý để phát triển vốn từ.
3.1.3 Khai thác các kiểu câu trong truyện và tổ chức hoạt động đàm thoại giúp trẻ nói đúng ngữ pháp và phát triển ngôn ngữ đối thoại
Ở mỗi độ tuổi, trẻ em có loại câu đặc trưng, phát triển cả về số lượng và chất lượng theo lứa tuổi Để phát triển ngôn ngữ mạch lạc, cần luyện cho trẻ nói đúng ngữ pháp bằng cách tiếp xúc với các tác phẩm có mô hình câu tiếng Việt phù hợp Đọc diễn cảm giúp trẻ làm quen với văn học viết, tiếp nhận nội dung và hình thức nghệ thuật nguyên vẹn Việc trung thành với ngôn ngữ văn bản cho phép trẻ lĩnh hội vốn ngôn ngữ nghệ thuật phong phú, từ đó hình thành cơ sở quan trọng để trẻ nói đúng ngữ pháp thông qua việc làm quen với truyện.
Dạy trẻ nói đúng cấu trúc thông qua hoạt động làm quen tác phẩm truyện là một việc khả thi nếu giáo viên lưu tâm đầu tư thời gian và công sức.
Dạy trẻ mẫu giáo nói đúng ngữ pháp thông qua truyện là hoạt động hiệu quả, đặc biệt khi giáo viên nhận thức rõ tác động của cấu trúc câu trong tác phẩm và áp dụng phương pháp phù hợp Để hình thành thói quen này, giáo viên cần cho trẻ thực hành nói theo mô hình câu tiếng Việt, tập trung vào câu đơn, câu mở rộng và bước đầu làm quen với câu ghép ở độ tuổi 4-5 Trao đổi về nội dung truyện và đặt câu hỏi chứa mô hình câu tiếng Việt giúp trẻ nắm vững ngữ pháp, đồng thời phải phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ lứa tuổi mẫu giáo, chú trọng mô hình câu cụm C-V và thành phần trạng ngữ.
Ví dụ: Hệ thống câu hỏi dựa trên nội dung truyện “Gấu con chia quà” như sau:
Thực nghiệm sư phạm
Thực nghiệm đối chứng được tiến hành để kiểm tra hiệu quả của các biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo thông qua hoạt động làm quen với truyện, từ đó đánh giá tác động của phương pháp này đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Để phát triển ngôn ngữ cho trẻ hiệu quả thông qua hoạt động làm quen với truyện, giáo viên cần linh hoạt vận dụng các biện pháp sư phạm phù hợp.
- Luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày truyện
- Khai thác các kiểu câu trong truyện và tổ chức hoạt động đàm thoại giúp trẻ nói đúng ngữ pháp và phát triển ngôn ngữ đối thoại
- Dạy trẻ kể lại tác phẩm để phát triển ngôn ngữ mạch lạc
- Chuẩn bị môi trường giáo dục để phát triển ngôn ngữ cho trẻ khi tiến hành hoạt động làm quen với truyện
3.2.2 Đối tượng thực nghiệm Đối tượng tôi chọn thực nghiệm là các lớp mẫu giáo 4-5 tuổi thuộc 2 trường mầm non là: trường MN xã Quảng Bình, MN xã Quảng Chính; số lượng trẻ tham gia thực nghiệm là 226 trẻ
Tổ chức tập huấn cho giáo viên mầm non tại Quảng Bình và Quảng Chính về ưu thế của việc làm quen với truyện trong phát triển ngôn ngữ cho trẻ Các biện pháp giúp trẻ phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt động này cũng được nhấn mạnh, cùng với cách vận dụng và phối hợp các biện pháp để đạt hiệu quả cao nhất.
- Tổ chức thực nghiệm đối chứng với hoạt động làm quen với truyện - chủ đề
Nghiên cứu về chủ đề "Nước và các hiện tượng tự nhiên" được thực hiện bằng cách chia mỗi lớp thành hai nhóm: một nhóm học theo phương pháp truyền thống của giáo viên và nhóm còn lại áp dụng các biện pháp phát triển ngôn ngữ mới được đề xuất, nhằm so sánh hiệu quả giữa hai phương pháp.
- Lấy ý kiến của giáo viên tham gia thực nghiệm
3.2.5 Địa điểm thực nghiệm Địa điểm tiến hành thực nghiệm là Trường MN xã Quảng Bình, MN xã Quảng Chính
3.2.6 Quá trình triển khai thực nghiệm
Bước 1: Tìm hiểu, chọn đối tượng
Trường Mầm non xã Quảng Bình và Quảng Chính thuộc huyện Quảng Xương, nổi bật với đội ngũ giáo viên chuyên môn vững vàng, nhiệt huyết trong chăm sóc và giáo dục trẻ Cả hai trường đều nhanh chóng tiếp cận và triển khai hiệu quả chương trình đổi mới giáo dục của huyện.
Số lượng trẻ ở các lớp mẫu giáo nhỡ tại cả hai trường tương đương nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho việc chia nhóm và thực hiện các hoạt động thực nghiệm đối chứng một cách hiệu quả.
Bước 2: Biên soạn tài liệu tập huấn
Tài liệu tập huấn bao gồm những nội dung sau:
- Các biện pháp đề xuất phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua hoạt động làm quen với truyện
+ Luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày truyện + Giảng giải, đàm thoại
+ Khai thác các kiểu câu trong truyện và tổ chức hoạt động đàm thoại giúp trẻ nói đúng ngữ pháp và phát triển ngôn ngữ đối thoại
+ Dạy trẻ kể lại tác phẩm để phát triển ngôn ngữ mạch lạc
- Cách đánh giá những chuyển biến về ngôn ngữ của 2 nhóm trẻ trong mỗi lớp sau thực nghiệm
Bước 3: Tiến hành tác động sư phạm
Trường mầm non xã Quảng Bình và Quảng Chính tổ chức tập huấn thực nghiệm cho giáo viên phụ trách lớp mầm non nhỡ, nâng cao chất lượng giảng dạy và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục mầm non.
Việc tích hợp các biện pháp phát triển ngôn ngữ vào hoạt động làm quen với truyện theo chủ đề "Nước và các hiện tượng tự nhiên" cho trẻ mẫu giáo nhỡ là một hướng đi hiệu quả.
Trực tiếp dự giờ tổ chức các hoạt động làm quen với truyện ở các nhóm thực nghiệm và các nhóm đối chứng
Chuỗi hoạt động làm quen với truyện chủ đề "Nước và các hiện tượng tự nhiên" được đánh giá cao trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ, đặc biệt là khả năng phát âm, mở rộng vốn từ và cải thiện kỹ năng diễn đạt.
- Kết quả luyện phát âm:
Các nhóm lớp sử dụng biện pháp đề xuất
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 82.1% (55/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 80.4% (37/46)
Các nhóm lớp đối chứng
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 47.7% (32/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 43.5% (20/46)
- Kết quả phát triển vốn từ ngữ nghệ thuật:
Các nhóm lớp sử dụng biện pháp đề xuất
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu : 83.5% (56/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu : 76% (35/46)
Các nhóm lớp đối chứng
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 37.3% (25/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 39% (18/46)
- Kết quả luyện tập sử dụng đúng cấu trúc câu:
Các nhóm lớp sử dụng biện pháp đề xuất
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 86.5% (58/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 85% (39/46)
Các nhóm lớp đối chứng
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 45% (30/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 45.6% (21/46)
- Kết quả luyện tập diễn đạt mạch lạc, biểu cảm cấu trúc câu:
Các nhóm lớp sử dụng biện pháp đề xuất
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 89.5% (60/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 88.5% (41/46)
Các nhóm lớp đối chứng
+ Trường mầm non Quảng Bình: Đạt yêu cầu: 40.3% (27/67)
+ Trường mầm non Quảng Chính: Đạt yêu cầu: 41.3% (19/46)
Hệ thống biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua truyện tranh mang lại hiệu quả cao và tính khả thi Giáo viên cần chuẩn bị kỹ lưỡng và linh hoạt trong quá trình tổ chức hoạt động để theo dõi sự tiến bộ ngôn ngữ của trẻ.
Hoạt động làm quen với truyện có tác động mạnh mẽ đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mầm non, đặc biệt là trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi Vận dụng linh hoạt các biện pháp phát triển ngôn ngữ trong hoạt động này giúp trẻ hoàn thiện kỹ năng phát âm, dùng từ, tạo câu và diễn đạt.
+ Luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày truyện + Giảng giải, đàm thoại
+ Khai thác các kiểu câu trong truyện và tổ chức hoạt động đàm thoại giúp trẻ nói đúng ngữ pháp và phát triển ngôn ngữ đối thoại
+ Dạy trẻ kể lại tác phẩm để phát triển ngôn ngữ mạch lạc
Thực nghiệm cho thấy các biện pháp đề xuất giúp thay đổi quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ, hỗ trợ giáo viên vận dụng sáng tạo và hiệu quả trong các hoạt động giáo dục.
Bảng 3a BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
(Các nhóm lớp đối chứng)
Phát âm Hiểu và biết sử dụng từ ngữ NT
Nói đúng cấu trúc ngữ pháp
Diễn đạt mạch lạc, biểu cảm Đạt YC Chưa đạt
YC Đạt YC Chưa đạt YC Đạt YC Chưa đạt YC Đạt YC Chưa đạt YC
Bảng 3b BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM (Các nhóm sử dụng hệ thống biện pháp được đề xuất)
Phát âm Hiểu và biết sử dụng từ ngữ NT
Nói đúng cấu trúc ngữ pháp
Diễn đạt mạch lạc, biểu cảm Đạt YC Chưa đạt YC Đạt
Chưa đạt YC Đạt YC Chưa đạt YC Đạt YC Chưa đạt YC
KẾT LUẬN
Phát triển ngôn ngữ cho trẻ là yếu tố then chốt trong giáo dục mầm non, tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện về nhân cách Giáo viên cần linh hoạt lồng ghép nội dung giáo dục ngôn ngữ vào các hoạt động, đảm bảo tính khoa học và phù hợp với đặc trưng từng môn học Hoạt động làm quen với truyện có nhiều lợi thế trong việc phát triển ngôn ngữ, đòi hỏi giáo viên nhận thức đúng và biết cách khai thác hiệu quả.
Thực tế cho thấy, việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với truyện chưa hiệu quả cao do chưa coi trọng đúng mức mục đích phát triển ngôn ngữ Giáo viên còn lúng túng khi vận dụng lý thuyết đổi mới và lồng ghép nội dung giáo dục ngôn ngữ theo kinh nghiệm và cảm tính.
Đề xuất hệ thống biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với truyện, dựa trên yêu cầu ngôn ngữ, đặc trưng văn học và chương trình theo chủ đề, nhằm tối ưu hóa khả năng ngôn ngữ của trẻ.
- Luyện phát âm đúng cho trẻ thông qua việc hướng dẫn trẻ trình bày truyện
- Khai thác các kiểu câu trong truyện và tổ chức hoạt động đàm thoại giúp trẻ nói đúng ngữ pháp và phát triển ngôn ngữ đối thoại
- Dạy trẻ kể lại tác phẩm để phát triển ngôn ngữ mạch lạc
Kết quả thực nghiệm chứng minh tính hiệu quả và khả thi của hệ thống biện pháp đã đề xuất, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của giáo viên mầm non trong việc áp dụng linh hoạt các biện pháp này để đạt hiệu quả tối ưu.
Để nắm vững khả năng ngôn ngữ của trẻ, cần xem xét đặc trưng ngôn ngữ của từng tác phẩm, bao gồm từ ngữ, cấu trúc câu và cách diễn đạt Giáo viên có thể vận dụng kiến thức và kinh nghiệm để nâng cao chất lượng hoạt động làm quen với truyện ở trường mầm non, đặc biệt là phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
Trong khuôn khổ nghiên cứu, chúng tôi đề xuất hệ thống biện pháp nâng cao hiệu quả phát triển ngôn ngữ cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động làm quen với truyện Nghiên cứu sâu hơn về hệ thống biện pháp này có thể được thực hiện thông qua các hoạt động khác tại trường mầm non.