Cảm Hứng Chủ Đạo Trong Tập Thơ Gió Lào Cát Trắng Của Xuân Quỳnh.doc

II X©y dùng vµ thùc hiÖn ®Ò c¬¬ng chi tiÕt häc phÇn TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA KHOA HỌC Xà HỘI BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN NĂM HỌC 2021 2022 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO TRONG TẬP THƠ[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

TẬP THƠ GIÓ LÀO CÁT TRẮNG CỦA XUÂN QUỲNH

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học xã hội và nhân văn

THANH HÓA, THÁNG 04/2022

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

NĂM HỌC 2021- 2022

CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO TRONG TẬP THƠ GIÓ LÀO CÁT TRẮNG

CỦA XUÂN QUỲNH

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học xã hội và nhân vănĐại diện sinh viên/nhóm sinh viên thực hiện: Trần Thị Lan Nam, Nữ: NữDân tộc: Kinh

Lớp, khoa: K22- Đại học Sư phạm Ngữ văn, khoa KHXH

Năm thứ: 3 /Số năm đào tạo: 4

Ngành học: Đại học Sư phạm Ngữ văn

Người hướng dẫn: TS Hoàng Thị Huệ

THANH HÓA, THÁNG 5 /2022

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

TT Họ và tên Lớp Nội dung tham gia

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Tên đề tài: Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ Gió lào cát trắng của Xuân Quỳnh

2 Cấp dự thi: cấp trường

3 Nhóm sinh viên thực hiện:

- Họ và tên: Trần Thị Lan, Nguyễn Thị Duyên, Nguyễn Kiều Trang

- Lớp: K22 Đại học Sư phạm Ngữ văn

- Khoa: Khoa học xã hội

4 Giáo viên hướng dẫn: TS Hoàng Thị Huệ

5 Thời gian thực hiện: 06 tháng (từ tháng 10 /2021 đến tháng 4 /2022).

6 Cơ quan quản lý đề tài: Trường Đại học Hồng Đức.

7 Đơn vị chủ trì đề tài: Khoa khoa học xã hội

Thanh Hóa, ngày 10 tháng 04 năm 2022

Hiệu trưởng Đơn vị chủ trì GV hướng dẫn Trưởng nhóm

Hoàng Thị Huệ Trần Thị Lan

MỞ ĐẦU

1 Sự cần thiết của đề tài

Trong nền thi ca Việt Nam hiện đại, Xuân Quỳnh có một vị trí quan trọng

Bà là một trong số không nhiều những nhà thơ nữ được nhiều thế hệ độc giả yêumến và là nữ thi sĩ duy nhất có tác phẩm được đưa vào chương trình Ngữ văn ở cảcấp trung học cơ sở và trung học phổ thông

Trong hành trình thơ Xuân Quỳnh, những năm tháng khoác ba lô vào vùngđất lửa Vĩnh Linh - Quảng Bình là những năm tháng đầy ý nghĩa Chính vùng đấtcủa gió Lào, cát trắng ấy đã cho bà những cảm hứng thơ thật mới mẻ, tạo dựngtrong thơ bà một cái tôi thế hệ - cái tôi của tuổi trẻ gánh trên vai trách nhiệm với đất

nước Vẫn là một cái tôi đầy nữ tính trong những rung cảm đời thường thuở Chồi

biếc (tập thơ đầu tay của Xuân Quỳnh), ở thời kì chiến tranh chống Mỹ, Xuân

Quỳnh đã có một sự chuyển biến để gắn liền với cái tôi thế hệ Có được bướctrưởng thành này cũng là một sự ghi nhận cho những đóng góp của Xuân Quỳnh đốivới phong trào thơ kháng chiến chống Mỹ nói riêng và thơ Việt Nam hiện đại nói

chung Tìm hiểu về tập thơ Gió Lào cát trắng, ở góc nhìn những cảm hứng chủ đạo,

chúng tôi muốn hiểu sâu hơn về một giai đoạn sáng tác đặc biệt của Xuân Quỳnhnói riêng và thơ Việt Nam giai đoạn kháng chiến chống Mỹ nói chung, cũng làkhẳng định thêm đóng góp của nhà thơ vào tiến trình thơ hiện đại Việt Nam

Đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu, tìm hiểu về thơ Xuân Quỳnh, ởnhiều phương diện khác nhau Tuy nhiên, những công trình, bài viết đó phần lớn tập

trung vào giai đoạn sáng tác sau 1975 của bà Tìm hiểu tập thơ Gió Lào cát trắng, ở

góc nhìn cảm hứng chủ đạo, chúng tôi muốn phân tích, luận giải những giá trị nộidung tư tưởng và nghệ thuật mà Xuân Quỳnh đã thể hiện ở một chặng đường thơ rấtđặc biệt trong nền thơ Việt Nam hiện đại - chặng đường thơ kháng chiến chống Mỹ

Từ đó góp phần khẳng định những đóng góp của nhà thơ vào thành công của củathơ giai đoạn kháng chiến chống Mỹ nói riêng và thơ hiện đại Việt Nam nói chung

Thực hiện đề tài nghiên cứu này cũng là cơ hội để chúng tôi thêm một lầnhiểu hơn về một thời kì gian khổ mà hào hùng của thế hệ cha anh, bồi đắp thêmniềm tự hào và lí tưởng phấn đấu của tuổi trẻ Những cảm xúc của một nhà thơ, mộtngười phụ nữ trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ

đã chạm đến trái tim những người trẻ chúng tôi Đặc biệt trong những ngày này, đấtnước đang đứng trước những thử thách khốc liệt, chưa từng có do bệnh dịch, chúngtôi càng thấy ý nghĩa giáo dục của việc tìm lại những giá trị mà thế hệ cha anh đãthể hiện Tập thơ của Xuân Quỳnh phần nào mang ý nghĩa giáo dục ấy

Trên đây là những căn cứ để chúng tôi lựa chọn vấn đề nghiên cứu “Cảm

hứng chủ đạo trong tập thơ Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh”

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực đề tài ở trong và ngoài nước

Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu, bài viết về thơ Xuân Quỳnh Trongphạm vi tìm hiểu của đề tài này, chúng tôi xin lược lại những công trình, bài viếttiêu biểu, có tính chất gợi mở để chúng tôi thực hiện đề tài

Sớm nhất có thể kể đến bài viết Tơ tằm và chồi biếc của nhà nghiên cứu Lê

Đình Kỵ (đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học, số 1/1964) về tập thơ đầu tay của

Xuân Quỳnh Tác giả bài viết đã nhận ra chất thơ Xuân Quỳnh ngay từ tập thơ đầu tay này: “Thơ Xuân Quỳnh vốn rất bạo, nhưng cái hay là không ai nhận thấy nó

quá đáng cả” [5, tr.20].

Chất thơ đầy nữ tính có lẽ là điểm nổi bật của thơ Xuân Quỳnh mà các nhà

nghiên cứu và bạn đọc cảm nhận được Chu Nga trong bài Xuân Quỳnh - một chồi

thơ sắc biếc, tinh tế nhận ra “một chồi thơ khỏe, tràn đầy sức sống và hứa hẹn một cây thơ vững chắc, xanh tươi Thơ Xuân Quỳnh tuy chưa nói gì nhiều về các vấn đề chung, lớn của thời đại song thơ Xuân Quỳnh lại cuốn hút tôi bằng những lời tâm

sự chân thành về những chuyện hết sức riêng tư như tình yêu, ước mơ và khát vọng” [3, tr.38]

Nhìn lại hành trình thơ Xuân Quỳnh, qua từng bước trưởng thành của nhà thơ,

Vương Trí Nhàn cũng đánh giá ở nét hồn cốt xuyên suốt “Từ khi cho in những bài

thơ đầu tiên cho tới giữa năm 1988, sửa soạn tập thơ cuối cùng “Hoa cỏ may”, Xuân Quỳnh đã có một chặng đường thơ khoảng một phần tư thế kỷ, nhìn vào thơ,

ta thấy con đường bà đi khá thông thoáng, vài ba năm lại có một tập thơ ra đời Qua thơ, ta bắt gặp “một Xuân Quỳnh hào phóng, nồng nhiệt, tha thiết với cuộc sống” [8, tr 165]

Bước vào thế giới Xuân Quỳnh là bước vào tòa lâu đài tâm hồn của một

“người đàn bà yêu và đang làm thơ” Thơ tình có lẽ là điểm đến hấp dẫn nhất trong

thế giới nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh Sức hấp dẫn của thơ Xuân Quỳnh, nhất làmảng thơ về đề tài tình yêu được chứng minh ở số lượng các bài viết, các công trìnhnghiên cứu lớn nhỏ, theo suốt chặng đường thơ bà Nhìn chung các công trìnhnghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh chủ yếu tập trung về thơ tình yêu của bà Có thể

nhắc đến những công trình, bài viết như: “Tính nữ trong tập thơ Không bao giờ là

cuối của Xuân Quỳnh” của tác giả Tạ Thị Thanh Tân, Thơ tình của Xuân Quỳnh

của tác giả Dương Thị Ngọc Hà Những công trình, bài viết này tập trung nghiêncứu về mảng thơ tình yêu, về những niềm hạnh phúc giản dị và cả những dự cảmtrong hạnh phúc đời thường của nhà thơ Nhà nghiên cứu Đoàn Thị Đặng Hương

khẳng định “những bài thơ tình của Xuân Quỳnh có một nhan sắc riêng, chân thật

và đam mê mãnh liệt” Đây chính là “tiếng thơ rất sớm của một người con gái, một người đàn bà đã chủ động yêu và đòi quyền được yêu Đây cũng chính là chân dung con đường tình yêu – nghệ thuật Xuân Quỳnh đã đi và cống hiến cho đời” [4, tr

223]

Trong Cảm nhận về thơ Xuân Quỳnh của Lưu Khánh Thơ, quá trình sáng tác

thơ của Xuân Quỳnh “là một chặng đường đi lên không bị đứt đoạn Hồn thơ của

chị ngày càng một đa dạng và không ngừng được mở ra” [24, tr 3] Cùng chung

cảm nhận về tâm hồn thơ đầy nữ tính của Xuân Quỳnh, nhà nghiên cứu văn họcĐoàn Thị Đặng Hương tinh tế nhận ra ở đó không có mạch thơ nào thật sự là bình

yên và đơn giản mà thường có nhiều trăn trở băn khoăn, “thơ Xuân Quỳnh bao giờ

cũng là tiếng nói rất riêng của một tâm hồn phụ nữ thông minh, sắc sảo, giàu yêu thương” [4, tr 214 - 215]; “thơ chị chính là đời sống của chị, là những tâm trạng thực của chị trong mỗi bước vui buồn của đời sống” [ 4, tr 223]

Mai Quốc Liên trong Vài lời muộn màng, lời bạt cho tập Thơ viết tặng anh có

những đánh giá hết sức thấu đáo về thơ Xuân Quỳnh Theo tác giả, chắc chắn là thơXuân Quỳnh có nhiều kiệt tác để lại cho đời sau, đi vào vĩnh cửu Chị là một trong

“những nhà thơ hàng đầu trong thời chúng ta đang sống, một nhà thơ lớn, một nhà thơ đã đi hết cái tôi của mình một cách hồn nhiên, dung dị và sâu lắng” [6, tr 117].

Thiên nhiên cũng là một mảng rất lớn trong thế giới nghệ thuật thơ XuânQuỳnh Bởi vậy, tìm hiểu về thiên nhiên trong thơ bà cũng là điểm gặp gỡ của

nhiều bài viết Lê Thị Ngọc Quỳnh trong bài viết Thế giới thiên nhiên trong thơ

Xuân Quỳnh đã có những đồng cảm với cảm xúc về thiên nhiên của nhà thơ: “thiên nhiên với chị (Xuân Quỳnh) không chỉ là bà mẹ thứ hai như người ta thường nói,

mà như người mẹ duy nhất với tất cả ý nghĩ chở che, đón đợi, thủy chung và tin cậy

- như một nơi trở về của chị” [11, tr 223] Tác giả cho rằng cảnh sắc quê hương là

kỷ niệm về tuổi thơ của Xuân Quỳnh Khung cảnh thiên nhiên trong thơ XuânQuỳnh luôn biến đổi như thời gian cuộc sống không đứng yên Xuân Quỳnh dùngthiên nhiên để thể hiện những quan niệm về tình yêu và hạnh phúc Trong thơ XuânQuỳnh có một thiên nhiên rộng lớn (lý tưởng và cái nhìn lãng mạn của tác giả -hướng ngoại) và một thiên nhiên nhỏ đời thường (khoảng hiện thực đời thường,đậm chất nữ tính - hướng nội) Đó là một thiên nhiên hòa hợp với tâm hồn của chị Cảm xúc về tình yêu, cảm xúc với thiên nhiên đã cho thấy một tâm hồn thơXuân Quỳnh trong sự nhạy cảm với những gì nhỏ bé, mong manh Đây cũng làđiểm dễ nhận ra của bất cứ ai khi thâm nhập vào thế giới nghệ thuật thơ Xuân

Quỳnh Chu Văn Sơn trong bài viết Cánh chuồn trong giông bão ví “cái tôi của

Xuân Quỳnh trong thơ là một cánh chuồn mỏng manh bay tìm chỗ nương thân trong nắng nôi giông bão của cuộc đời” Theo tác giả, thơ Xuân Quỳnh có một

“chất thơ từ tổ ấm” [18, tr 21] và một giọng thơ luôn “phấp phỏng lo âu” [18, tr.

22]

Như vậy, Xuân Quỳnh là một hiện tượng thơ có được sự đánh giá tương đốithống nhất Dù ý kiến như thế nào thì tất cả đều khẳng định giá trị của thơ XuânQuỳnh cả về nội dung lẫn nghệ thuật Hầu hết đều nhìn nhận Xuân Quỳnh là mộtnhà thơ nữ sắc sảo, tài hoa, viết thơ tình hay, nghệ thuật thơ tự nhiên, giọng thơ trữ

tình đầy nữ tính Tiếng thơ Xuân Quỳnh “là tiếng nói mới của thơ dân tộc, tiếng nói

phản ánh chiều sâu của văn hóa dân tộc” [11, tr 223]

* Những bài viết, công trình nghiên cứu về tập thơ Gió Lào cát trắng:

Gió Lào cát trắng là một thi phẩm đặc biệt trong hành trình thơ đặc biệt của

nhà thơ Xuân Quỳnh Tập thơ bộc lộ sự khốc liệt của thiên nhiên vùng gió Lào cáttrắng, trong những ngày tháng ác liệt của cuộc chiến tranh chống Mỹ, đồng thời thểhiện tình cảm của một người phụ nữ - nhà thơ - chiến sĩ gắn bó với con người vàcảnh vật thiên nhiên Những vần thơ mang tính thời sự nhưng vẫn đậm chất nữ tínhcủa Xuân Quỳnh khiến bạn đọc bồi hồi xúc động

Tuy có một vị trí xứng đáng trong hành trình thơ Xuân Quỳnh, nhưng những

công trình nghiên cứu, bài viết về tập thơ Gió Lào cát trắng vẫn còn khiêm tốn Ngoài một vài bài viết nhỏ lẻ về riêng bài thơ Gió Lào cát trắng thì mới chỉ có một

bài viết cho thấy cái nhìn bao quát về tập thơ, đăng trênhttps://www.baoquangbinh.vn/van-hoa/202106/dau-an-quang-binh-trong-tho-xuan-quynh-2189750/ “Dấu ấn Quảng Bình trong thơ Xuân Quỳnh”

Đây cũng là một khoảng trống để chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu “Cảm

hứng chủ đạo trong tập thơ Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh”

Việc lược khảo những bài viết, công trình nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh nói

chung và tập thơ Gió Lào cát trắng nói riêng giúp gợi mở, định hướng, là nguồn tàiliệu vô cùng quý báu để nhóm chúng tôi tìm hiểu, tiếp thu và thực hiện đề tàinghiên cứu

3 Mục tiêu

Thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi hướng đến mục tiêu cụ thể sau:

Trên cơ sở nghiên cứu tập thơ Gió Lào cát trắng, chỉ ra được những giá trị về

mặt nội dung, nghệ thuật và những cảm hứng chính làm nên nội dung tư tưởng củatập thơ, phân tích làm rõ sự chi phối của cảm hứng đó tới những phương diện nghệthuật của tập thơ và những đóng góp của Xuân Quỳnh trong thơ ca hiện đại ViệtNam

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Việc nghiên cứu đề tài Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ Gió Lào cát trắng

của Xuân Quỳnh đã giúp chúng tôi hiểu sâu sắc hơn về một chặng đường thơ đặcbiệt trong hành trình sáng tạo của Xuân Quỳnh; từ đó làm rõ hơn phong cách thơcủa bà Đề tài được thực hiện là góp phần khẳng định giá trị và phong cách của mộttrong những nhà thơ nữ tiêu biểu nhất trong nền thơ hiện đại Việt Nam, cũng làđóng góp vào quá trình nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại

- Đề tài đóng góp và có ý nghĩa giáo dục làm tư liệu tham khảo cho sinh viênngành sư phạm Ngữ văn trong quá trình nghiên cứu và học tập

5 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài khám phá, tìm hiểu và chỉ ra phong cách thơ của Xuân Quỳnh có sựchuyển biến từ cái tôi giàu nữ tính không chỉ ở tình yêu, hạnh phúc đời thường, khátvọng tình yêu mà xuất hiện cái tôi của thế hệ có tinh thần trách nhiệm cao độ trướcvấn đề thời đại đất nước trong nền văn học chống Mỹ Bà viết vể đất nước, viết vềcon người trong những năm tháng chiến tranh; viết về bức tranh dung dị của hạnhphúc đời thường Dù ở mảng đề tài nào, thơ của bà cũng tha thiết một niềm yêu đời,yêu cuộc sống, yêu con người

Đề tài tìm hiểu, đánh giá một cách toàn diện những cảm hứng chính, những

hình thức nghệ thuật thể hiện cảm hứng chính trong tập thơ Gió Lào cát trắng - một

chặng đường đặc biệt trong hành trình sáng tạo của Xuân Quỳnh Kết quả nghiêncứu của đề tài đã góp phần làm sáng rõ, đầy đủ hơn những bước trưởng thành củacái tôi Xuân Quỳnh trong thơ; làm rõ hơn những nét phong cách thơ bà Từ đó,khẳng định thêm những đóng góp của nhà thơ vào tiến trình thơ Việt Nam hiện đại

Đề tài hoàn thành cũng có thể là môt tài liệu tham khảo cho giáo viên Ngữ văn vàsinh viên chuyên ngành

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ Gió Lào cát trắng;

những phương diện nghệ thuật tiêu biểu thể hiện cảm hứng ấy

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Phạm vi vấn đề: Cảm hứng chủ đạo và những phương diện nghệ thuật thểhiện cảm hứng ấy

+ Phạm vi tư liệu: Tập thơ Gió Lào cát trắng Quá trình nghiên cứu có sự mở

rộng so sánh với thơ của các nhà thơ cùng thế hệ

7 Nội dung nghiên cứu

Chương 1 Phong trào thơ trẻ trong cuộc chiến tranh chống Mỹ và bước trưởng

thành của thơ Xuân Quỳnh ở tập Gió Lào cát trắng

1.1 Khái quát về phong trào thơ trẻ trong cuộc chiến tranh chống Mỹ

1.1.1 Sự ra quân của một thế hệ nhà thơ với tuổi đời còn rất trẻ

1.1.2 Những đóng góp của thơ trẻ vào phong trào thơ chống Mỹ

1.2 Gió Lào cát trắng - bước trưởng thành của thơ Xuân Quỳnh

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời của tập thơ

1.2.2 Từ cái tôi cá nhân đến cái tôi thế hệ

Chương 2 Tình cảm công dân mạnh mẽ và cảm xúc bình dị với thiên nhiên,con người

2.1 Cảm hứng của một nhà thơ - chiến sĩ

2.1.1 Nỗi buồn xót xa về vùng đất khô cằn, khốc liệt

2.1.2 Tinh thần dấn thân và trách nhiệm trước thời cuộc

2.1.3 Niềm tin yêu vào sự hồi sinh của vùng đất lửa

2.2 Cảm hứng của một tâm hồn thơ đầy nữ tính trước những hình ảnh bình dị,nhỏ nhặt

2.2.1 Nhạy cảm với những hình ảnh mộc mạc, bình dị của thiên nhiên 2.2.2 Gắn bó, cảm thông với những con người nơi tuyến lửa

Chương 3 Những nét nghệ thuật tiêu biểu trong thể hiện cảm hứng chủ đạo

của tập thơ Gió Lào cát trắng

8 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phối kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp Phân tích - Tổng hợp: Là phương pháp được sử dụng trong suốtquá trình thực hiện đề tài, giúp phân tích những cảm hứng chủ đạo được thể hiệntrong văn bản thơ; tổng hợp, khái quát để đi đến những nhận định chung

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Phương pháp này được dùng để so sánh thơXuân Quỳnh với thơ của những nhà thơ cùng thế hệ, từ đó có thể nhận ra điểmchung, những nét riêng biệt, từ đó có thể nhận ra và khẳng định đóng góp của thơXuân Quỳnh về nội dung và nghệ thuật

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Tập thơ ra đời ở thời điểm đặc biệt củalịch sử - cuộc chiến tranh chống Mỹ Bởi vậy, phương pháp sẽ giúp chúng tôi mở

rộng kiến thức văn hóa - lịch sử để hiểu sâu hơn giá trị nội dung tư tưởng của tậpthơ.

9 Kết luận và kiến nghị

Kết luận: Tìm hiểu cảm hứng chủ đạo của “Gió Lào cát trắng”, chúng tôi nhận

ra đó là sự hòa quyện giữa cảm xúc của một nhà thơ chiến sĩ, trước sự khắc nghiệtcủa thiên nhiên, sự khốc liệt của chiến tranh nơi vùng đất lửa Vĩnh Linh - QuảngBình với sự nhạy cảm của một người phụ nữ trong những những bình dị, nhỏ nhặtcủa cuộc sống đời thường Cảm hứng của một nhà thơ chiến sĩ cũng là tinh thần sẵnsàng dấn thân và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong cuộc kháng chiến; là niềm tin yêuvào sự hồi sinh của vùng đất lửa Cùng với đó, “Gió Lào cát trắng” cũng cho thấynét rất riêng của cái tôi Xuân Quỳnh, trong cảm hứng với những hình ảnh nhỏ nhặt,mộc mạc của thiên nhiên, hình ảnh bình dị của con người vùng tuyến lửa

Tìm hiểu cảm hứng chủ đạo của tập thơ “Gió Lào cát trắng” là một dịp để thế

hệ trẻ chúng tôi hiểu hơn về một thời đạn lửa mà thế hệ cha anh đã trải qua Giữanhững ngày ác liệt ấy, tâm hồn thơ đầy nữ tính của Xuân Quỳnh vẫn nghĩ về “thathiết một màu xanh” Khát vọng sống, khát vọng dựng xây ấy của một thế hệ nhưXuân Quỳnh, thế hệ sẵn sàng gánh trên vai trách nhiệm của mình với Tổ Quốc, đãtạo nên một hệ giá trị cho những thế hệ sau Tìm hiểu cảm hứng chủ đạo của thơXuân Quỳnh ở tập thơ “Gió Lào cát trắng” cũng là một gợi mở để chúng tôi cóthêm những hướng nghiên cứu mới về thơ giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, mộtgiai đoạn thơ với những đóng góp to lớn trong nền thơ hiện đại Việt Nam

Kiến nghị: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm tư liệu tham khảo cho sinh viênngành sư phạm Ngữ văn trong quá trình nghiên cứu và học tập

Thanh Hóa, ngày 25 tháng 05 năm 2022

Hiệu trưởng Đơn vị chủ trì GV hướng dẫn Trưởng nhóm

CHƯƠNG 1 PHONG TRÀO THƠ TRẺ TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ VÀ BƯỚC TRƯỞNG THÀNH CỦA THƠ XUÂN QUỲNH Ở

TẬP GIÓ LÀO CÁT TRẮNG

1.1 Khái quát chung về phong trào thơ trẻ trong cuộc chiến tranh chống Mỹ

1.1.1 Sự ra quân của một thế hệ nhà thơ với tuổi đời còn rất trẻ

Từ năm 1964, cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta bước sangmột giai đoạn mới, vô cùng ác liệt Trước tình đó buộc chúng ta phải phát huy cao

độ sức mạnh hiện tại và thời đại, đặc biệt cần khơi dậy sức mạnh truyền thống vốntồn tại hàng ngàn đời của dân tộc để tiếp thêm nguồn sức mạnh cho cuộc chiến đấuhôm nay Trong những yêu cầu và đòi hỏi đó của thời đại, thơ ca có thể đáp ứngmột phần không nhỏ

Đội ngũ sáng tác của nền thơ chống Mỹ hình thành từ nhiều thế hệ nhà thơ: thế

hệ nhà thơ đã thành danh từ trước cách mạng tháng Tám (Xuân Diệu, Tố Hữu, ChếLan Viên, Huy Cận, Tế Hanh…), thế hệ nhà thơ trưởng thành trong thời kì khángchiến chống Pháp (Chính Hữu, Hoàng Trung Thông, Nguyễn Đình Thi…) và đặcbiệt là một thế hệ nhà thơ với tuổi đời và tuổi nghề còn rất trẻ, xuất hiện trong cuộckháng chiến chống Mỹ Có thể nói, mỗi thế hệ nhà thơ đều có thế mạnh và đónggóp riêng cho nền thơ chống Mỹ nói riêng và thơ Việt Nam nói chung Mỗi nhà thơ,bằng phong cách riêng của mình đã đem đến một cách nhìn, một cách cảm nhậnriêng về cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc, góp phần dựng lên bức tranh hiện thựclớn lao của đất nước

Trong bức tranh hiện thực cuộc chiến tranh chống Mỹ mà thơ ca xây dựng,nếu các nhà thơ thuộc thế hệ trước cách mạng tháng Tám và trong kháng chiếnchống Pháp tập trung khám phá và phát hiện Tổ quốc trong bề rộng của không gian,chiều dài của thời gian, trong mối quan hệ mật thiết với lịch sử bốn nghìn năm củadân tộc thì dường như vẫn còn khuyết thiếu một gam màu Mặc dù thế hệ nhữngnhà thơ lớp trước có những đóng góp đáng ghi nhận về việc tái hiện cuộc khángchiến nhưng cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm nhận vẫn chưa đủ để đáp ứng nhu cầunhận thức và tình cảm của bạn đọc

Nhu cầu khám phá hiện thực cuộc chiến tranh bằng cái nhìn của người trongcuộc, những người trực tiếp cầm súng, bằng chính cuộc sống - chiến đấu của mình

để có những trải nghiệm bằng thơ là nhu cầu lớn của bạn đọc ở thời điểm cuộcchiến tranh bước vào giai đoạn khốc liệt nhất Đó phải là cái nhìn, sự miêu tả sinhđộng từ trải nghiệm thực tế của những nhà thơ trực tiếp cầm súng, thực sự xông vàomưa bom bão đạn ngoài chiến trường, từng giờ từng phút đối mặt với cái chết đểnói về chiến tranh, để nói về mình và về đồng đội của mình Từ đòi hỏi đó của thờiđại, nhu cầu của bạn đọc đã dẫn đến sự hình thành, xuất hiện của một lớp nhà thơtrẻ, lớp nhà thơ tuổi mười tám đôi mươi, nhanh nhạy và kịp thời, nóng bỏng tínhthời sự, hừng hực tinh thần chiến đấu, tinh thần dấn thân “nhập cuộc”, tham gia trựctiếp vào cuộc chiến tranh cứu quốc vĩ đại của toàn dân tộc Sự xuất hiện ấy còn làđáp ứng nhu cầu phát triển ngày càng cao của nền thơ chống Mỹ Những gương mặttiêu biểu cho thế hệ các nhà thơ trẻ lần lượt xuất hiện, làm nên một phong trào thơđặc biệt - phong trào thơ trẻ những năm chiến tranh chống Mỹ: Bằng Việt, XuânQuỳnh, Lê Anh Xuân, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Lưu Quang Vũ,Nguyễn Đức Mậu, Hoàng Nhuận Cầm…

Thế hệ nhà thơ trẻ hầu hết được sinh ra từ sau cuộc cách mạng Trong số đó,không ít những nhà thơ từ trường học đi thẳng đến chiến trường, chiến đấu với mưabom bão đạn Hiện thực ác liệt của cuộc chiến tranh đã giúp họ trưởng thành, khôngchỉ vững vàng trong cuộc sống mà còn có bản lĩnh trong nghệ thuật Sáp mặt vớithực tế chiến tranh, họ ý thức sâu sắc về vị trí, vai trò của thế hệ mình, sự xuất hiệnđúng lúc, kịp thời của thế hệ mình Phạm Tiến Duật nhận ra: “Ta đi hôm nay đãkhông là sớm - Đất nước hành quân mấy chục năm rồi - Ta đến hôm nay cũng chưa

là muộn - Đất nước còn đánh giặc chưa thôi” (Chào những đội quân tuyên truyền –Chào những đội quân nghệ thuật) Bằng ý chí của tuổi trẻ và sức mạnh của thời đại,

họ tự nhận thức sâu sắc về sứ mệnh lịch sử lịch sử của thế hệ mình: “Cả thế hệ dànhàng gánh đất nước trên vai” (Bằng Việt)

Trong thực tế, các nhà thơ trẻ chỉ thực sự khẳng định được vị trí của mìnhtrong nền thơ chống Mỹ khi họ có một sự thống nhất chung cao độ của cả một thế

hệ, có cách nhìn riêng, có giọng điệu riêng khi viết về chiến tranh Hiểu được bảnchất của sự sáng tạo nghệ thuật, các nhà thơ trẻ ý thức được sự cần thiết phải tạo ra

nét riêng cho thế hệ mình Và cứ như thế, với ý thức “Không có sách chúng tôi làm

ra sách – Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình” (Hữu Thỉnh), một thế hệ thơ trẻchống Mỹ đã tự khẳng định mình, vừa tiếp nối truyền thống của các thế hệ trước,vừa có những sáng tạo độc đáo làm nên những nét riêng không dễ lẫn

Theo sát cuộc chiến tranh chống Mỹ, phong trào thơ trẻ có những bước trưởngthành Mỗi một giai đoạn phát triển của cuộc chiến tranh chống Mỹ đều ghi dấu mộtbước trưởng thành của phong trào thơ trẻ

Ở chặng đường đầu tiên (từ 1964 - 1968), với sự xuất hiện của những cây búttrẻ tiêu biểu như: Bằng Việt, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Anh Xuân, CảnhTrà, Phạm Ngọc Cảnh… đã bước đầu làm nên diện mạo của thơ trẻ với những nétriêng có: trẻ trung, tươi tắn, sôi nổi, đậm màu sắc lí tưởng Chưa nhiều những chitiết sinh động của cuộc hiện thực sống chiến trường, thơ trẻ chặng đường đầu phầnlớn nói về những dự cảm vào cuộc, những cuộc chia tay, những đêm hành quân,

khát vọng ra quân, … Một số bài thơ tiêu biểu giai đoạn này: Đêm hành quân của Lưu Quang Vũ; Gửi Bến Tre, Trở về quê nội của Lê Anh Xuân; Tiếng gà trưa, Hoa

dọc chiến hào của Xuân Quỳnh; Tình yêu và báo động, Trở lại trái tim mình của

Bằng Việt đem đến cho người đọc sự trong trẻo, rưng rưng của cảm xúc; baybổng chất men say nồng của tuổi trẻ Người đọc như được tiếp thêm khát khao cốnghiến sức trẻ cho đất nước từ những cảm xúc chân thành, trong sáng ấy:

Ôi ta thèm được cầm khẩu súng

Đi giữa đoàn quân cùng với bạn bè Nằm chờ giặc trên quê hương anh dũng

Ta say nồng mùi lá rụng bờ tre

(Gửi Bến Tre – Lê Anh Xuân)

Cũng thật dễ hiểu khi ở những năm đầu cuộc chiến tranh, thơ của các nhà thơtrẻ thường là cảm xúc bồng bột, mang đậm cái nhìn lãng mạn Là vì, mới hôm quathôi, họ vẫn là những cô cậu học sinh, sinh viên vô tư trong sáng Họ sẵn sàng lítưởng hóa mọi khó khăn, gian khổ để làm bật lên tinh thần lạc quan… Niềm tin củathế hệ trẻ cầm súng được biểu hiện rõ trong thơ của Lưu Quang Vũ, Nguyễn Mỹ Cái nhìn lãng mạn, lí tưởng hóa, thi vị hóa cũng rất đậm trong thơ Lê Anh Xuân ởchặng đường này:

Ta có ngờ đâu em ta đấy Dưới mái lều kia em đã lớn lên

Em đẹp lắm như mùa xuân bừng dậySúng trên vai cũng đẹp như em

Em ơi! Sao tóc em thơm vậy Hay em vừa đi qua vườn sầu riêng

Ta yêu giọng em cười trong trẻoNgọt ngào như nước dừa xiêm Yêu dáng em đi qua cầu tre lắt lẻo Dịu dàng như những nàng tiên

(Trở về quê nội – Lê Anh Xuân)

Tuy nhiên, nếu cứ mãi như thế, nếu mãi chỉ là những cảm xúc sôi nổi trongtrẻo của tuổi trẻ thì thơ trẻ sẽ không thế ôm chứa hết hiện thực cuộc chiến tranh,không thể đáp ứng nhu cầu của bạn đọc Đáp ứng phần nào nhu cầu đó, vào nhữngnăm cuối của chặng đường đầu này, thơ trẻ đã hé lộ những cách nhìn, cách cảm mới

về cuộc chiến - đó là khả năng suy tư, khái quát Dù chưa thật rõ rệt nhưng đó là sựbáo hiệu cho một giai đoạn phát triển tiếp theo của thơ trẻ - giàu hơn chất suy tư,giàu hơn cảm xúc khái quát, phân tích

Khi cuộc chiến tranh chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt nhất (từ 1969 1972) cũng là lúc thơ trẻ bước vào chặng đường trưởng thành vượt bậc Sự trưởngthành đó, ghi nhận trước hết ở đội ngũ nhà thơ Bên cạnh những nhà thơ ở chặngđường đầu, ở chặng này, phong trào thơ trẻ được bổ sung thêm nhiều cây bút tàinăng khác: Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Đức Mậu, Phan ThịThanh Nhàn, Hoàng Nhuận Cầm, Lâm Thị Mỹ Dạ… Một lực lượng viết đông đảo

-sẽ đem đến cho thơ trẻ giai đoạn này những vần thơ giàu chi tiết chân thực, sinhđộng như còn vương bụi đất chiến trường và mùi khét lẹt của đạn bom, mang khíthế hừng hực của cuộc chiến đấu

Nếu như cảm xúc trong trẻo, hồn nhiên nhưng cũng đậm màu sắc lí tưởng lànét nổi bật của thơ trẻ ở chặng đường đầu thì việc phản ánh chân thực, sinh độnghiện thực của cuộc sống chiến trường là nét nổi bật đáng ghi nhận cũng là đóng góplớn nhất của thơ trẻ ở chặng đường thứ hai trong hành trình thơ Đi tìm chất liệu cho

thơ từ trong chính những mảng hiện thực chiến trường trần trụi, thô nhám, khốc liệt

là khuynh hướng phát triển của thơ trẻ chặng đường này Cảm hứng thơ, vì thế, bớtdần nét trong trẻo mà ngày càng trở nên mãnh liệt, sôi nổi Cùng với đó, thơ trẻtrong chặng đường này có xu hướng vươn tới tầm khái quát những mảng hiện thựclớn của cuộc chiến tranh chống Mỹ với những sắc thái dữ dội, ác liệt, làm ngời sángchủ nghĩa anh hùng cách mạng của thế hệ trẻ trong thời đại chống Mỹ Lật giở bất

cứ trang thơ nào của các nhà thơ trẻ giai đoạn này cũng có thể bắt gặp những chi tiếtchân thực, sinh động của đời sống chiến trường Đời sống thực của người lính đượcthể hiện chân thực trong thơ Phạm Tiến Duật, Nguyễn Đức Mậu, Hoàng NhuậnCầm, Thanh Thảo

Những đồng chí công binh lầm lì Mùi bộc phá trộn vào trong tiếng hát Trên áo giáp lấm đầy đất cát

Lộp bộp cơn mưa bỉ sắc đuối tầm

(Vầng trăng và quầng lửa - Phạm Tiến Duật)

Bước vào chặng cuối của cuộc chiến tranh chống Mỹ, cùng với những nhà thơ

ở hai chặng đường đầu, thơ trẻ chống Mỹ đã bổ sung thêm một số nhà thơ đồng thờicũng là những chiến sĩ trực tiếp cầm súng chiến đấu ở chiến trường Những cây búttiêu biểu ở giai đoạn này là: Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Văn Lê, AnhNgọc… Vì đây là chặng cuối nên khuynh hướng cơ bản của thơ là phản ánh nhữngmảng hiện thực lớn của chiến tranh Cùng với đó là nhu cầu tổng kết, về những gì

cả dân tộc đã trải qua trong suốt hành trình vĩ đại của cuộc chiến tranh ái quốc Ởnhững trang thơ ấy, người đọc có thể bắt gặp những cảm xúc sâu lắng, những suy

tư thâm trầm nhất về nhiều vấn đề lớn, nhiều câu hỏi lớn Tổ quốc, nhân dân, sứcmạnh của cả dân tộc, sứ mệnh của tuổi trẻ Đây cũng là nguyên nhân để chặngđường cuối của phong trào thơ trẻ chống Mỹ được nối dài khoảng 10 năm sau chiếntranh với rất nhiều trường ca

Như vậy, sự xuất hiện của một thế hệ nhà thơ với tuổi đời và tuổi nghề còn rấttrẻ đã đáp ứng yêu cầu của cuộc chiến tranh chống Mỹ và của nền thơ chống Mỹ.Bằng tất cả nhiệt huyết, lí tưởng của tuổi trẻ, họ đã làm nên một phong trào thơ đặc

biệt - phong trào thơ trẻ Từng giai đoạn phát triển của cuộc chiến tranh chống Mỹcũng là những bước trưởng thành của phong trào thơ trẻ Bám sát và phản ánh hiệnthực cuộc chiến tranh với những nét riêng độc đáo, phong trào thơ trẻ đã có nhữngđóng góp nhất định vào cuộc kháng chiến chống Mỹ nói chung và thơ chống Mỹnói riêng.

1.1.2 Những đóng góp của thơ trẻ vào phong trào thơ chống Mỹ

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã khơi nguồn cảm hứng lớn cho thơ,lôi cuốn một lực lượng sáng tác đông đảo Lớp cha trước, lớp con sau, các thế hệnhà thơ cùng có mặt bên nhau trong trận tuyến đánh Mỹ Có thể nói, lịch sử dân tộc

và truyền thống thơ ca dân tộc chưa có thời kì nào chứng kiến một cuộc ra quânhùng hậu như thời kì chiến tranh chống Mỹ Với sức mạnh của tuổi trẻ và cả những

nỗ lực cố gắng, thơ trẻ đã có những đóng góp đáng kể vào cuộc chiến tranh chống

Mỹ nói chung và phong trào thơ chống Mỹ nói riêng

Thơ là thể loại nhanh nhạy, nhà thơ là những người nhạy cảm, hơn ai hết cácnhà thơ chống Mỹ hiểu được sứ mệnh, sức mạnh của thơ trong cuộc chiến tranhchống Mỹ Cũng như mọi thể loại khác, thơ đã trở thành vũ khí tinh thần, tham giatích cực vào cuộc chiến tranh, gắn bó với vận mệnh của dân tộc, nhân dân Các nhàthơ mong muốn “Thơ hãy đến góp một vài que củi” (Hữu Thỉnh), chỉ một vài quecủi thôi nhưng có thể thổi bùng lên một đống lửa, của niềm tin, lòng căm thù Trong

sự góp mặt tạo nên sức mạnh đó của thơ, không thể không nói đến những đóng gópcủa thơ trẻ

Thế hệ những nhà thơ trẻ, nhà thơ - chiến sĩ đã đem lại cho thơ sức sáng tạomới, trẻ trung, trong sáng mà trong đó không ít tài năng đã sớm được chú ý vàkhẳng định: Nguyễn Khoa Điềm, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Hữu Thỉnh, ThanhThảo, Lê Anh Xuân, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh Sinh ra trong lòng nôi cáchmạng, được đào tạo dưới mái trường XHCN, họ tha thiết tin yêu cách mạng và đang

có mặt trên khắp các mặt trận sản xuất, chiến đấu Tiếng thơ của họ trẻ trung màluôn trăn trở, nghĩ suy đầy trách nhiệm về Tổ quốc, về dân tộc

Chính từ sự nhận thức đúng đắn về trách nhiệm nặng nề của một thế hệ

“gánh đất nước trên vai”, con đường ra trận trở thành đường vui, đường tới những

niềm tin tất thắng Theo từng chặng đường của cuộc chiến tranh chống Mỹ, thơ trẻ

càng ngày càng có những bước trưởng thành Không chỉ cầm súng, họ còn thấm

thía hơn sức mạnh của thơ ca, coi thơ ca như một “viên đạn bắn vào đầu thù”.

Không cao giọng, lên gân, hô khẩu hiệu, họ thể hiện quyết tâm của mình sẵn sàngvượt mọi khó khăn gian khổ hy sinh để thống nhất Tổ quốc như một lời tâm sự:

“Chúng tôi đi không tiếc cuộc đời mình Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi còn chi Tổ quốc” (Thanh Thảo) Cho nên, khi

-phải đối mặt với sự thật nghiệt ngã, cái chết rình rập vây bủa các nhà thơ vẫn tìmđến một cách thể hiện đầy lạc quan vượt lên trên hiện thực tàn khốc

  Dân tộc Việt Nam có truyền thống vừa đánh giặc, vừa làm thơ Lịch sử dân

tộc đã ghi nhận biết bao lần người Việt Nam “Lưng đeo gươm tay mềm mại bút

hoa” như một nét đẹp truyền thống Đặc biệt trong cuộc chiến tranh chống Mỹ vĩ

đại và oai hùng, nét đẹp ấy được phát huy cao độ Theo suốt hành trình dài chiếntranh chống Mỹ, phong trào thơ chống Mỹ nói chung và thơ trẻ chống Mỹ nói riêng

đã góp phần không nhỏ, tạo nên sức mạnh cả dân tộc hành quân, cả dân tộc ra trận

Có thể đó là những bài thơ viết vội trên chiến trường, trong chiến hào chống Mỹ,trên đường hành quân ra trận chưa kịp chỉnh sửa vần nhịp, vẫn còn nguyên mùikhét lẹt của đạn bom, song nó là hiện thực cuộc sống, là chất thơ ngồn ngộn đượcthăng hoa qua tâm hồn người chiến sĩ để rồi nó đã được lưu lại trong lịch sử thơ caViệt Nam như những bài thơ mang hơi thở của thời đại

  Phong trào thơ trẻ, với sự tiếp sức của nhiều cây bút mà phần lớn đều còn rấttrẻ đã tiếp bước cha anh viết tiếp những bản trường ca dân tộc Đóng góp lớn nhấtcủa phong trào thơ trẻ, đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ nói chung và với phongtrào thơ chống Mỹ nói riêng, chính là một cảm xúc tươi mới, cách nhìn, cách phảnánh hiện thực cuộc chiến tranh ở một tư thế mới trong hình tượng cái tôi đặc biệt -cái tôi thế hệ Đây là kiểu cái tôi riêng có ở phong trào thơ trẻ chống Mỹ Khác vớikiểu cái tôi sử thi - cái tôi chủ yếu được làm nên bởi thế hệ những nhà thơ đã trưởngthành từ trước Cách mạng như Tố Hữu, Chế Lan Viên cái tôi thế hệ, như đã nói,thuộc về thế hệ những nhà thơ tuổi mười tám đôi mươi Tuổi trẻ đã làm nên bảnchất nội tại của hình tượng cái tôi thế hệ Có ý thức cao về trách nhiệm của thế hệ:

“Không có súng chúng tôi làm ra súng; Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình”,

“Cả thế hệ dàn hàng gánh đất nước trên vai” , cũng có cả những băn khoăn, trăn

trở “Chúng tôi đã đi không tiếc cuộc đời mình; Nhưng tuổi hai mươi làm sao không

tiếc” nhưng đáng quý hơn, sau tất cả vẫn là lí tưởng cao cả của tuổi trẻ, ý thức được

sứ mệnh thiêng liêng của thế hệ “Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi; Thì còn chi Tổ

Quốc” Cái tôi thế hệ, trong nét đẹp riêng có của nó, đã góp phần tạo nên sức mạnh

tinh thần cho dân tộc, nhất là thế hệ trẻ trong cuộc chiến tranh chống Mỹ; đã điểm

tô thêm vẻ đẹp của cái tôi sử thi trong phong trào thơ chống Mỹ, làm phong phúthêm và đặc biệt tạo một dấu ấn không thể quên khi nói đến thơ chống Mỹ

Đóng góp của phong trào thơ trẻ đối với sự phát triển của thơ chống Mỹ còn ởphương diện nghệ thuật Có thể nói, đến thơ trẻ, thơ chống Mỹ đã có được nhữngbước tiến đáng kể về hình thức nghệ thuật Không chỉ phản ánh chân thực, sinhđộng hiện thực khốc liệt của cuộc sống chiến trường, các nhà thơ trẻ đã cố gắng trauchuốt hơn ở ngôn từ, hình ảnh thơ Bức chân dung tinh thần người lính, vì thế đạttới tính chân thực cao Họ ý thức được sự hi sinh mất mát để sẵn sàng nhận về mìnhnhững mất mát hi sinh Ngôn từ, hình ảnh thơ giảm bớt tính mộc mạc, đơn giản củathơ ca kháng chiến chống Pháp mà thay vào đó, giàu suy tư, chiêm nghiệm:

Đi qua hết tuổi thanh xuân

Để lại trong rừng những gì quý nhấtMất mọi thứ để nhân dân không mấtNhững ý thơ giàu sức khái quát cũng là một đặc điểm đáng chú ý của thơ trẻ,đóng góp vào thành tựu chung của thơ chống Mỹ Để đạt tới tầm khái quát ấy, việctrau chuốt, gọt rũa ngôn từ, xây dựng những hình ảnh, hình tượng thơ là một thànhcông đáng ghi nhận của thơ trẻ Nguyễn Duy, Hoàng Nhuận Cầm, Thanh Thảo,Hữu Thỉnh, đều là những nhà thơ cố gắng vươn tới tầm khái quát, triết lí trongthơ Hình ảnh một cây tre mộc mạc bình dị, một hơi ấm ổ rơm nồng nàn thân quentrong mỗi ngôi nhà ở làng quê Việt Nam đã được Nguyễn Duy nâng lên tầm kháiquát, ngợi ca sức sống bền bỉ, dẻo dai, ngợi ca tình quân dân thắm thiết Để từ đó,

chúng ta bắt gặp những câu thơ giản dị mà xúc động (Tre Việt Nam, Hơi ấm ổ

rơm ).

Nói đến những thành công về nghệ thuật của thơ trẻ chống Mỹ không thể khôngnhắc đến sự xuất hiện của thể loại trường ca Với thể loại này, thơ trẻ muốn vươntới cái nhìn bao quát, với những nhận thức sâu sắc hơn về nhân dân, đất nước và về

chính thế hệ mình Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh, Những người đi tới biểncủa Thanh Thảo, Trường ca sư đoàn của Nguyễn Đức Mậu, Đất nước hình tia chớpcủa Trần Mạnh Hảo đều thông qua sự trải nghiệm riêng của mỗi nhà thơ và củachung thế hệ mà biểu hiện cuộc kháng chiến khốc liệt nhưng cũng vô cùng anhdũng của dân tộc.

Bằng cây súng và cả cây bút trong tay, “Những nhà thơ Việt Nam đi chống Mỹ”

đã tạo nên một mùa thơ rực rỡ Đóng góp của thơ trẻ cho cuộc kháng chiến chống

Mỹ nói chung và thơ chống Mỹ nói riêng là đóng góp của một thế hệ những cây búttrẻ với những tìm tòi, biểu hiện phong phú, độc đáo, tươi mới Những giá trị mà thơtrẻ để lại đủ để khi nhắc tới cuộc kháng chiến chống Mỹ và thơ chống Mỹ, người tanhớ ngay tới phong trào thơ đặc biệt - thơ trẻ; và khi nói tới phong trào thơ trẻchống Mỹ, bạn đọc cũng đủ sức hình dung cả một “bảo tàng tươi sống” về cuộcchiến tranh chống Mỹ, với những mảng hiện thực sinh động và bức chân dung tinhthần người lính

1.2 Gió Lào cát trắng - bước trưởng thành của thơ Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh bước vào làng thơ như một thách thức với số phận, cũng lại nhưmột cái duyên rất tình cờ Người con gái ở tuổi xuân lộng lẫy, cô diễn viên múaXuân Quỳnh đã chối bỏ phông màn ánh sáng hào quang của sân khấu để buộc sốphận mình vào với cây bút và trang giấy, mạnh dạn dấn thân bước trên con đườngchinh phục một thứ nghệ thuật tuy cao cả nhưng cũng đầy khó khăn và gian khổ, đó

là Nghệ thuật thơ ca

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời của tập thơ

Cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc chưa được bao lâu, hòa bình trong thờigian quá ngắn ngủi, dân tộc Việt Nam lại gồng mình bước vào cuộc chiến tranhmới, khốc liệt, dữ dội hơn - cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược Từnhững thử thách lớn lao của lịch sử, một thế hệ nhà thơ đã ra đời - thế hệ những nhàthơ với tuổi đời và tuổi nghề còn rất trẻ Trong dàn đồng ca chung của thế hệ nhữngnhà thơ tuổi mười tám đôi mươi ấy, có gương mặt nữ Xuân Quỳnh

Đến với thơ bằng những cảm xúc nhẹ nhàng, nữ tính ở tập thơ đầu tay

-Chồi biếc (In chung với Cẩm Lai trong Tơ tằm - -Chồi biếc, 1963), Xuân Quỳnh đã

từng bước trưởng thành trong trách nhiệm của một nhà thơ công dân, nhà thơ

-chiến sĩ khi nhận thấy được trách nhiệm của một người dân trước vận mệnh của TổQuốc, trách nhiệm của thế hệ trẻ trong cuộc chiến tranh chống Mỹ Kể từ tập thơ

“Hoa dọc chiến hào” (1968), bạn đọc đã nhận thấy một cái tôi Xuân Quỳnh mangnét dáng mới, trưởng thành hơn, vững vàng hơn nhưng vẫn không mất đi vẻ đằmthắm đầy nữ tính Tập thơ đã đánh dấu một chặng mới trong hành trình sáng tạo củaXuân Quỳnh, mang đến cho bạn đọc một cảm nhận mới về thơ chị

Sau thành công của Hoa dọc chiến hào, những năm tháng khoác ba lô trên

khắp tuyến lửa Vĩnh Linh - Quảng Bình đã giúp Xuân Quỳnh ngày càng trưởngthành hơn Gió Lào cát khẳng định rõ hơn sự thay đổi của con người thơ, cảm xúcthơ Xuân Quỳnh, rắn rỏi, kiên định trong suy tư của cái tôi công dân, sâu lắng trongnhững xúc cảm hạnh phúc đời thường

Lấy nguồn cảm hứng chính từ vùng đất lửa Vĩnh Linh - Quảng Bình, tập

thơ Gió lào cát trắng (36 bài thơ) tuy mỏng nhẹ nhưng mang một sức nóng đủ để

bạn đọc cảm nhận những gì khốc liệt nhất ở một vùng đất khô cằn bỏng rát, trongnhững năm tháng ác liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ Chuyến đi thực tế dàingày ở một trong những nơi mà giặc Mỹ muốn tiến hành chính sách hủy diệt tànbạo với âm mưu biến thành vùng đất chết, đã tôi luyện cái tôi Xuân Quỳnh Sống,chiến đấu ở Vĩnh Linh - Quảng Bình đã làm giàu có hơn những cảm xúc thơ rất mớicủa Xuân Quỳnh Nơi đây, vùng cửa ngõ chiến trường với những cơn gió nóng dữdội từ phía Tây thổi sang làm cho thời tiết trở nên khắc nghiệt, những bãi cát trắngchạy dài liên tiếp cả chục cây số bỏng rẫy bàn chân lại cũng là miền đất đầy di tíchlịch sử và cũng đầy chiến công Nơi đây cũng là quê hương của những lời ca lailáng trên sông nước, những điệu hò đâm vôi, giã gạo, khỏe mạnh gân guốc màkhông kém phần trữ tình trong sáng Tất cả, những dữ dội và bình yên, khắc nghiệt

và sâu lắng ấy, của thiên nhiên, của cuộc sống chiến đấu là nguồn cảm hứng sáng

tạo cho tập thơ Gió Lào cát trắng Ra đời ở thời điểm cuộc chiến tranh chống Mỹ vào giai đoạn ác liệt nhất, Gió Lào cát trắng góp phần tăng thêm sức mạnh của

niềm tin yêu, của lòng căm thù để chúng ta đi tới thắng lợi cuối cùng

1.2.2 Từ cái tôi cá nhân đến cái tôi thế hệ

Xuân Quỳnh đến với thơ bằng sự hiện diện của hình tượng cái tôi cá nhân,

cái tôi của những cảm xúc đời thường Chồi biếc là những e ấp đầu đời, những rung

cảm đầy nữ tính, về tình yêu, về hạnh phúc, về những gì gần gũi quanh mình Từ

điểm khởi đầu nhẹ nhàng đầy yêu thương ấy, Hoa dọc chiến hào đã báo hiệu một sự

thay đổi Chiến tranh đã vào trong những cảm xúc thơ của một nhà thơ đầy nữ tính.Nhưng bạn đọc dường như vẫn chưa cảm nhận rõ sự thay đổi ấy, vẫn thấy hiển hiệncái tôi đầy nữ tính Dọc chiến hào hoa vẫn nở, xa xa kia trong một trưa hành quân

vẫn văng vẳng tiếng gà Từng bước trưởng thành, đến Gió Lào cát trắng, bạn đọc

nhận ra rõ ràng hơn hình ảnh cái tôi Xuân Quỳnh trong dàn đồng ca của cái tôi thế

hệ

Như đã giới thiệu, lần đầu tiên bạn đọc biết đến Xuân Quỳnh là từ tập thơ

Chồi biếc (xuất bản năm 1963, gồm 18 bài) Tập thơ lấy chất liệu từ chính cuộc

sống tâm tình của tác giả, với phong thái của một người thiếu nữ mới lớn hồn nhiên,trong sáng yêu đời, mang dáng dấp nhẹ nhàng, xinh xắn, tươi trẻ và có chút gì đóhơi ngỡ ngàng mới lạ Đó là những ước mơ, lý tưởng, khi gián tiếp, khi trực tiếp,khi bạo loạn, khi dịu dàng kín đáo nhưng bao giờ cũng cháy bỏng tha thiết Là mộtthiếu nữ trẻ, Xuân Quỳnh luôn sống với những giây phút tương lai nhiều hơn, mangtrong mình những hăm hở rạo rực của người làm chủ đất nước Thấy cuộc đời thật

là đẹp, đón nhận bằng tất cả nhiệt huyết say mê của tuổi trẻ và đặc biệt hơn là ngườigóp phần xây dựng cho cuộc sống Với lý tưởng của nhà thơ được làm người ngợi

ca cuộc sống, đem nhịp thở kỳ diệu và ấm áp của thơ vào cuộc đời

Ta còn mơ ướcThành nhà thơ ca ngợi cuộc đờiNhững vẫn thơ cùng du hành vũ trụSưởi ấm vùng trăng lạnh niềm vuiĐâu chỉ lên trăng thơ ta còn bay khắp

Theo những con tàu cập bến các vì saoNhư lòng ta chẳng bao giờ nguôi khát vọngBiết bay rồi ta lại muốn bay cao

(Khát vọng)

Dưới con mắt Xuân Quỳnh, trong buổi đầu bước vào đời, mọi việc đều đẹp

đẽ, dễ dàng và đơn giản Cũng như tình yêu trong thơ của bà buổi ấy, trong trẻo,

lãng mạn Hình ảnh một cái tôi dịu dàng, đầy nữ tính, trong sáng nhưng cũng đãthấp thoáng những dự cảm âu lo là những gì Xuân Quỳnh muốn gửi đến bạn đọc ở

tập thơ đầu tay Chồi biếc.

Khi Xuân Quỳnh cho ra mắt tập thơ thứ hai gồm những bài thơ viết trong

khoảng 1964 -1967, tập Hoa dọc chiến hào, một lần nữa Xuân Quỳnh lại tỏ rõ bản

sắc riêng biệt của mình Tập thơ tiếp nối cái dòng hồn nhiên tin yêu cuộc sống củatập thơ đầu tay và có sự vươn lên tới hiện thực phong phú về cuộc đời Bước sangtập thơ thứ hai này, Xuân Quỳnh đã có sự chuyển mình trong thơ ca, quan tâm tới

đề tài bức thiết của xã hội Hoa dọc chiến hào gồm 28 bài thơ, vừa là cảm hứng

chiến trận vừa là cảm hứng tình mẫu tử thiêng liêng Đến tập thơ thứ hai, nhà thơ đãđằm lại, tỉnh táo hơn Cho nên cũng có thể viết sâu hơn mà cũng có thể là khô cằn

đi Phải chăng với Xuân Quỳnh, đến tập thứ hai này, khi đã có những trải nghiệmvới thơ, với đời thì viết là để làm sao để có ích cho cuộc đời chứ không phải là đểphô trương với cuộc đời nữa

Nếu trong tập thơ Chồi biếc có những bài thơ xuất sắc về tình yêu, thì trong tập thơ Hoa dọc chiến hào những bài thơ về tình mẫu tử được kết tinh trong lời ru.

Chất thời sự đã thấm dần vào tình cảm, cảm xúc, nỗi lo âu bất trắc về chiến tranh

cũng đã được Xuân Quỳnh đề cập trong thơ của mình Hoa dọc chiến hào tuy chưa

phải phản ánh thật nhiều nét hiện thực của thời đại, nhưng những gì viết ra đều cóchân cảm

Tập thơ Gió Lào cát trắng ra đời 1974, tập thơ đánh dấu sự trưởng thành

trong quá trình sáng tác của bà Bởi lẽ Xuân Quỳnh không chỉ là nhà thơ chỉ biếtlắng nghe những rung động của chính tâm hồn mình, mà bà đã đi sâu và khám pháhiện thực lớn để nghe tâm hồn của thời đại Bà quyết định đặt chân tới vùng đấtchưa có kỉ niệm gì, đó là vùng đất Vĩnh Linh và là nơi bắt nguồn cho tập thơ thứ banày Tâm trạng của bà hòa chung cùng tâm trạng của bao con người cùng thế hệ, đó

là niềm yêu thương đối vùng đất cằn cỗi, khắc nghiệt này Bà đã hiểu tâm tư củangười dân vùng chiến trường, yêu cái làng nhỏ chỉ còn trong kí ức, mặc dù bom đạn

đã san bằng mọi công trình Cuộc sống khốc liệt của Quảng Trị 1973 đã đi vào vầnthơ cùng niềm xót thương cho cảnh vật con người bị tàn phá bởi chiến tranh Trongtập thơ, Xuân Quỳnh đã nhập cuộc vào hiện thực Bà đã mô tả lần theo dấu vết bánh

xe ra trận, tâm hồn gắn bó yêu thương miền đất anh dũng và đau thương này Quatrang thơ Xuân Quỳnh đã gửi gắm nhiều tâm huyết khi viết về thế hệ của mình Mộtthế hệ có nhiều hi sinh vất vả, nhiều mất mát, gian lao nhưng vẫn sống xứng đángvới dân tộc, với thời đại, với lịch sử Sự chuyển biến, từ cái tôi cá nhân đến cái tôi

thế hệ, đến tập thơ thứ ba - Gió Lào cát trắng, đã trở nên rõ ràng Bạn đọc đón nhận

một cái tôi Xuân Quỳnh, vẫn trong những cảm xúc mong manh đời thường nhưngvượt lên là những rung cảm với cuộc sống, chiến đấu của thế hệ, của dân tộc Sựchuyển đổi này là cần thiết, để trong dàn đồng ca chung của thế hệ trẻ những nămchiến tranh chống Mỹ, có giọng ca Xuân Quỳnh Bà đã góp phần làm phong phúhơn, nhiều màu sắc thanh âm hơn cho dàn đồng ca ấy

Tiểu kết chương 1

Quá trình xuất hiện và trưởng thành của phong trào thơ trẻ đã đáp ứng yêu cầucủa cuộc kháng chiến chống Mỹ Trong dàn đồng ca của thế hệ thơ trẻ đó, có sựgóp mặt của giọng thơ Xuân Quỳnh Bà đã đến với thơ bằng cách riêng của mình,chuyển mình từ cảm nhận cá nhân lắng nghe tâm hồn mình sang đề cập vấn đề thời

sự và lắng nghe tiếng nói của thời đại Đặt trong bối cảnh xuất hiện của phong trào

thơ trẻ, tập thơ Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh đánh dấu bước trưởng thành của

nhà thơ, bước trưởng thành từ cái tôi cá nhân đến cái tôi thế hệ Tìm hiểu nhữngcảm hứng chính của tập thơ sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn hành trình đặc biệt này củathơ Xuân Quỳnh

CHƯƠNG 2 TÌNH CẢM CÔNG DÂN MẠNH MẼ VÀ CẢM XÚC BÌNH DỊ

VỚI THIÊN NHIÊN, CON NGƯỜI 2.1 Cảm hứng của một nhà thơ – chiến sĩ

2.1.1 Nỗi xót xa trước một vùng đất khô cằn, khốc liệt

Trong những năm tháng cuộc chiến tranh chống Mỹ diễn ra ác liệt nhất,Quảng Bình là “điểm nóng”, là nơi đến có ý nghĩa của các nhà báo, nhà văn, nhàthơ, nhạc sĩ… trong nước và quốc tế Nhà thơ nữ Xuân Quỳnh với nhiệt huyết tuổitrẻ đã tạm xa gia đình, chồng, con, xa thủ đô Hà Nội, đến với Quảng Bình nhữngngày gian khổ Bà đã cùng quân dân Quảng Bình sống, chiến đấu, làm việc dướitầm bom, pháo giặc Mỹ một thời gian dài Chuyến đi đã giúp bà có một sự thay đổitrong cảm xúc thơ, thay đổi trong thể hiện cái tôi trữ tình Chính vì vậy, đối vớiXuân Quỳnh, những năm tháng khoác ba lô vào vùng đất lửa Vĩnh Linh - QuảngBình là những năm tháng đầy ý nghĩa Tập thơ, trước hết, mang đậm dấu ấn vềvùng đất Quảng Bình, vùng đất khô cằn bỏng rát của gió Lào cát trắng:

Ngọn gió Lào cát trắng của đời tôiTôi của cát của gió Lào khắc nghiệt Trong gió nóng những trưa hè ngột ngạt

Mẹ ru tôi hạt cát sạn hàm răngVừa lớn khôn tôi đã biết đào hầmDưới bom đạn gió Lào vẫn thổi

(Gió Lào cát trắng) Xuân Quỳnh tự coi mình là người con của xứ gió Lào cát trắng “ngọn gió

Lào cát trắng của đời tôi, tôi của cát của gió Lào”, hiểu đầy đủ khí hậu, thời tiết nơi

đây, bà biết rằng cát và gió Lào “khắc nghiệt” đến nhường nào

Nhiều tài liệu, sách báo đã nói, Quảng Bình là vùng đất lửa trong kháng chiếnchống Mỹ cứu nước Vùng “đất lửa” mà lịch sử đã vinh danh cho vùng đất nàykhông chỉ có lửa của chiến tranh mà còn có “lửa” của thiên nhiên từ nắng cháy da,gió Lào thổi khô cả người và ngay cả miền cát trắng ven biển cũng bị thiêu đốt bởikhí hậu quá khắc nghiệt

Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết, gió Lào là “đặc sản” miền Trung Có lẽkhi nhắc đến Quảng Bình, cụm từ gắn liền với mảnh đất này chính là vùng đất của

gió Lào cát trắng Cụm từ ấy đã khắc họa rõ nét thiên nhiên khắc nghiệt của QuảngBình, những cơn gió nóng rát da thịt, những bãi cát trắng trải dài chói chang trongnắn Chẳng có cái gió Lào nào mà giống như gió Lào miền Trung Càng đi sâu vàođất Quảng Bình, gió Lào càng nóng rực như đang ở trên chảo lửa Ngọn gió Lào đãgắn với mảnh đất Quảng Bình từ bao đời nay, gắn liền với cuộc sống của những conngười miền Trung Gió Lào bắt đầu từ vịnh Ben Gan, qua lục địa Thái Lan đến dãyTrường Sơn bị chặn lại, khi đi qua mảnh đất miền Trung thì chỉ còn lại cái gió khônóng, bỏng rát Dù thời gian có trôi, mọi thứ có đổi thay thì ngọn gió Lào vẫn mãitrường tồn với thời gian, gắn bó mật thiết với mảnh đất Quảng Bình Gió Lào, cáttrắng không chỉ in đậm trong tâm trí con người miền Trung mà còn đi vào thơ vănnhư một ấn tượng sâu sắc về thiên nhiên khắc nghiệt.

Những buổi trưa hè, cơn gió Lào thổi qua, mang theo cái bỏng rát Và cơngió chở theo những hạt cát bay khắp nơi, làm “sạn hàm răng” của mẹ khi mẹ ru con

Dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, gió Lào vẫn thổi Ngay cả bom đạn cũng không thểnào làm giảm đi sự khắc nghiệt của thiên nhiên Nói về sự khắc nghiệt của gió Lào,Chế Lan Viên cũng đã từng viết:

Ôi gió Lào ơi! Ngươi đừng thổi nữaNhững ruộng đói mùa, những đồng đói cỏNhững đồi sim không đủ quả nuôi người

(Kết nạp Đảng trên quê mẹ)

Vùng đất Quảng Bình với đặc sản gió Lào bỏng rát cùng cái nghèo đói, cơcực kéo dài mãi Do thời tiết khắc nghiệt và bom đạn chiến tranh, nơi đây đã trởthành một vùng đất khô cằn:

Không một tiếng gà, không ánh lửaKhông một gốc cây ngọn cỏ bờ lauLối đi quen nào biết ở đâu

Đất xáo trộn ngổn ngang bom đạn

(Mặt đất cũ)

Trước sự hủy diệt của bom đạn chiến tranh, mọi thứ trở nên tiêu điều, xơ xác,không còn gì, “không tiếng gà”, “không ánh lửa”, “không gốc cây ngọn cỏ bờ lau”,lối đi quen thuộc cũng không còn nhận ra được nữa bởi mọi thứ đã bị xáo trộn do

bom đạn Xót xa trước thực tại, tâm hồn vốn nhạy cảm với những gì bình dị củaXuân Quỳnh dường như thấy lại cả một sự sống thân thương quen thuộc mà nơi này

đã từng có:

Mặt đất thường trồng sắn trồng khoaiVườn chuối tiêu màu lá non tươiMùi ngọt lự suốt mùa thơm chín

Nhà ngói mọc chen trong rừng mít

Vị cay nồng những hạt hồ tiêu…

(Mặt đất cũ)

Trong quá khứ, mảnh đất này, dù khắc nghiệt nhưng vẫn tràn lên sự sống vớirất nhiều loại cây trái: khoai, sắn, chuối tiêu, thơm, hồ tiêu Những hình ảnh: “nontươi”, “ngọt lự”, “nhà ngói” và vị “cay nồng” cho ta thấy cây trồng ở đây rất pháttriển, cho năng suất cao Từ đó, ta có thể hiểu được chiến tranh đã tàn phá mảnh đấtnày như thế nào, đất đai bị xáo trộn, cây cỏ không còn sống nữa Chính bom đạm đãlàm cho nơi đây trở nên cằn cỗi:

Cây tôi trồng chưa đủ bóng chebom giặc cắt lá cành tơi tả

Củ khoai ở đây nhỏ hơn củ khoai cánh đồng màu mỡTrái mãng cầu rám vỏ - gió đi qua

(Gió Lào cát trắng)

Những câu thơ trên vừa thể hiện sự tàn phá của bom đạn vừa cho thấy sựkhắc nghiệt của thời tiết Cây chưa kịp lớn thì đã bị bom giặc làm cho cành lá rơi tơi

tả, củ khoai ở mảnh đất cằn cỗi này nhỏ hơn ở cánh đồng màu mỡ, gió đi qua cũng

có thể làm cho vỏ quả mảng cầu rám lại.

Tâm hồn thơ Xuân Quỳnh vốn nhạy cảm với những gì nhỏ nhặt, mong manh.Bởi vậy, trong thơ bà, sức hủy diệt của chiến tranh dù có khủng khiếp đến mấy vẫnkhông thể hủy diệt được hết sự sống Cỏ dại vẫn mọc, sự sống vẫn còn tồn tại, dù

nhỏ bé, lẻ loi “Dẫu nhỏ nhoi không đáng nhớ làm chi; Không nghĩ đến nhưng mà

vẫn có” Để rồi, sự hiện diện của cỏ chính là sự hiện diện của đất, sự hiện diện của

sự sống:

Mảnh đạn bom và chất lân tinh

Đã phá sạch không còn chi nữa Chỉ có sắt chỉ còn có lửa

Và cuối cùng còn có đất mà thôi.

(Cỏ dại)

Sau khi bom đạn nổ, chỉ còn có sắt và lửa, mọi thứ không thể tồn tại đượcnữa Chính vì vậy mà “cuối cùng còn có đất mà thôi” Qua những từ ngữ “khôngcòn chi nữa”, “mà thôi” chúng ta có thể thấy được tâm trạng xót xa của nhà thơ khibom đạn tàn phá hết mọi thứ, còn lại chỉ mảnh đất trơ trọi Nhưng sự còn lại ấy, dù

ít ỏi vẫn đủ sức thắp lên niềm tin vào ngày mai, niềm tin vào sự hồi sinh

Từ một cô diễn viên mang tình yêu đầu đời trong trẻo thuở Chồi biếc, Xuân

Quỳnh đã khoác ba lô vào nơi “túi lửa” - Vĩnh Linh, Quảng Bình, nơi đạn bom ácliệt, thiên nhiên nghiệt ngã Nhưng cũng chính từ những gian khó ấy đã giúp bà thểhiện một hình ảnh cái tôi mới, cái tôi của một tâm hồn phụ nữ yêu tha thiết cảnhvật, con người, xót xa trước những khắc nghiệt của thiên nhiên và sự ác liệt củabom đạn chiến tranh Tình cảm ấy đã chạm đến trái tim người đọc, không chỉ trongnhững năm tháng chiến tranh Sự ác liệt của đạn bom và khốc liệt của thiên nhiênkhông thể hủy diệt tâm hồn của một người phụ nữ tha thiết yêu, tha thiết cống hiến.Vậy có lẽ nào, ngay lúc này đây, chúng ta lại không biết trân trọng từng giây phútbình yên của cuộc sống chúng ta; không biết trân trọng để phát huy những nămtháng thanh xuân tươi đẹp, cống hiến cho quê hương, đất nước

2.1.2 Tinh thần dấn thân và trách nhiệm trước thời cuộc

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã khơi nguồn cảm hứng lớn cho thơ,lôi cuốn một lực lượng sáng tác đông đảo Cuộc chiến đặt dân tộc ta trước nhữngthử thách gay gắt Vận mệnh của đất nước, tự do, độc lập của dân tộc đứng trướcnguy cơ một mất một còn Thơ nhanh chóng nhập cuộc, bước vào cuộc khángchiến, có mặt ngay ở vị trí chiến đấu của mình và thực hiện sứ mệnh cao cả trongmặt trận văn nghệ, là một vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng Và như vậy, đấtnước ta có hẳn một thế hệ nhà thơ chống Mỹ, bởi vì trước khi làm thơ, trong khilàm thơ, những nhà thơ ấy đã là những người lính, hoặc tình nguyện sống nhưnhững người lính chống Mỹ Xuân Quỳnh là một trong những nhà thơ như vậy Bà

đã khoác ba lô rời xa Hà Nội vào vũng đất Quảng Bình sống, chiến đấu cùng vớinhân dân

Nói về Xuân Quỳnh cũng như những người lính, trước hết phải nói về tinhthần nhận lĩnh trách nhiệm cao cả của họ trước lịch sử, đất nước, nhân dân Và ởmọi thế hệ khi nhận lĩnh trách nhiệm lịch sử, đều có những tuyên ngôn và tự họachân dung riêng của thế hệ mình Bước tới chiến trường, hòa mình trong cuộc chiếnđấu gian khổ và ác liệt, gương mặt tinh thần của những người lính nhanh chónghiện diện trong thơ như một tiếng nói tự ý thức mạnh mẽ Không chỉ tuyên ngôn vềtrách nhiệm, hành động trước lịch sử, những người lính còn tự bạch về bản thân, vềđồng đội, về cuộc sống ở chiến trường… Bằng những dòng thơ sâu lắng, XuânQuỳnh đã cho người đọc thấy được hoàn cảnh khắc nghiệt nơi chiến trường:

Bát cơm ăn trên mặt đấtNghĩ đến bát cơm trộn cát

Nắng gió trải khắp đồi câyTháng tám về cùng biển độngBão cuồn cuộn từ ngoài khơiTháng năm rát mặt gió Lào

(Em đến những nơi anh qua)

Trong những năm tháng tham gia kháng chiến chống Mĩ khó khăn, gian khổ,Xuân Quỳnh không ngại thời tiết khắc nghiệt mà bà luôn lăn lộn với thực tiễn Đó

là những ngày gian khổ: ăn cơm trên mặt đất, “bát cơm trộn cát” Không những vậy,thời tiết cũng rất khắc nghiệt “nắng gió trải đầy đồi cây”, tháng tám thì có bão,tháng năm thì có gió Lào Vẻ đẹp, sức hút từ những dòng thơ ấy là vẻ đẹp của sựchịu đựng gian khổ, hi sinh mà những chàng trai cô gái mười tám đôi mươi nhưXuân Quỳnh ngày đó đã tự nguyện dấn thân, cống hiến cho đất nước

Nhà thơ Quang Dũng cũng có những câu thơ viết về cuộc hành quân gian nancủa đoàn quân Tây Tiến:

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳmHeo hút cồn mây súng ngửi trờiNgàn thước lên cao ngàn thước xuốngNhà ai Pha Luông mưa xa khơi

(Tây tiến – Quang Dũng)

Hay những câu thơ mộc mạc của Chính Hữu về nỗi gian khổ của nhữngngười lính nông dân:

Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnhSốt run người vầng trán ướt mồ hôi

Áo anh rách vai, quần tôi có vài mảnh váMiệng cười buốt giá, chân không giàyThương nhau tay nắm lấy bàn tay

(Đồng chí – Chính Hữu)

Những câu thơ đó đã nói lên đầy đủ sức mạnh, sự kiên cường của nhữngngười lính thời chống Pháp Phẩm chất ấy được phát huy cao độ trong cuộc khángchiến chống Mỹ ác liệt kéo dài hơn hai mươi năm

Tinh thần, ý chí, sức mạnh mà những người chiến sĩ, những nhà thơ - lính đãthể hiện trong thơ xuất phát từ tình yêu quê hương đất nước, từ những lời răn dạyyêu thương của mẹ cha Nào phải gì to tát, tình yêu ấy bắt đầu từ những điều rất nhỏnhặt, bình dị:

Cha mẹ chúng tôi dạy ghét dạy yêuYêu lời ru vời vợi những câu KiềuThương cái bờ sống thân cò lặn lộiYêu tiếng sấm tháng ba gọi lúa chiêm trỗi dậyTrước khi yêu nước mình yêu hoa lá chim muôngYêu bố mẹ anh em rồi đến bà con

Yêu làng phố trước khi yêu trái đất

Ta không đội trời chung với bọn xâm lăngYêu cái sống chẳng bao giờ sợ chết…

(Chúng tôi)

Những người chiến sĩ biết yêu đất nước bởi họ biết yêu thương những điềunhỏ nhặt trước tiên: yêu lời ru, thương bờ sông, yêu tiếng sấm gọi lúa chiêm, yêuhoa lá chim muông, yêu bố mẹ anh em – những người ruột thịt của mình Họ đượcdạy yêu từ những thứ nhỏ bé xung quanh mình, từ đó mới hình thành lòng yêu

nước Yêu sự sống nhưng họ cũng không sợ cái chết, sẵn sàng hi sinh để bảo vệ tổquốc.

Cái tôi Xuân Quỳnh trong những trang thơ Gió Lào cát trắng là cái tôi thế hệ

- cái tôi của tuổi trẻ Cùng với những nhà thơ - chiến sĩ khác, có thể hơn kém nhau

về độ tuổi nhưng đều cùng một thế hệ, đều được sinh ra trong cùng một thời:

Từ mười sáu đến ba mươi đó là tuổi chúng tôiChúng tôi sinh ra trong nhiều năm khác nhau nhưng cùng mộtthời kháng chiến:

Tên chúng tôi có người mang tên mặt trận

Có người mang tên vùng đất tản cưCũng có người thích tên trong truyện trong thơLại có người lấy tên bằng ý chí;

Những Quyết Chiến, Điện Biên, Nhật LệLẫn trong những tên Hoàng Diệp, Kim Anh…

(Chúng tôi) Những câu thơ như những lời tự sự của Xuân Quỳnh trong bài thơ Chúng tôi,

có thể thấy được, những “người lính” tham gia vào cuộc kháng chiến chống Mỹ có

độ tuổi từ “mười sáu đến ba mươi” Đó là những chàng trai, cô gái còn rất trẻ “mườisáu tuổi” sẵn sàng lên đường tham gia vào cuộc kháng chiến chống Mỹ ác liệt Mặc

dù họ không cùng tuổi, sinh ra trong những năm khác nhau nhưng họ vẫn ý thức

được rằng mình sinh ra trong thời kháng chiến Tên của họ rất đa dạng: tên mặt

trận, tên vùng đất tản cư, cũng có những người lấy tên bằng ý chí Quyết Chiến,

Điện Biên… Những người chiến sĩ vẫn luôn ý thức được trách nhiệm của mình, họ

luôn nhớ rằng mình sinh ra trong thời chiến và những cái tên cho chúng ta thấy ýchí quyết chiến chống kẻ thù của họ

Cuộc kháng chiến chống Mỹ diễn ra ác liệt, cuộc sống trên chiến trường giankhổ nhưng những nhà thơ như Xuân Quỳnh luôn có điểm tựa, luôn có niềm tin VớiXuân Quỳnh, hình ảnh bình dị mà vĩ đại của chủ tịch Hồ Chí Minh luôn là ánh đuốcsoi đường, niềm tin để tiến lên phía trước:

Nụ cười Người như ánh nắng maiGiữa hang lạnh rừng sâu Pắc-bó

Ta vững lòng mỗi bước đi lênKhi thấy Bác mỉm cười phía trước

(Ở nơi đâu cũng thấy Bác mỉm cười)

Sở dĩ Bác Hồ được triệu triệu người Việt Nam, trong đó có các nhà thơ thế hệchống Mỹ như Xuân Quỳnh lấy làm niềm tin để tiếp tục phục vụ cho cuộc khángchiến chống đế quốc Mỹ bởi trong “Di chúc” Người đã khẳng định: “Cuộc khángchiến chống Mỹ có thể sẽ kéo dài thêm mấy năm nữa Đồng bào ta có thể phải hisinh nhiều của nhiều người Dù sao, chúng ta phải quyết tâm đánh giặc Mỹ đếnthắng lợi hoàn toàn Còn non, còn nước, còn người/ Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây dựnghơn mười ngày nay Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định sẽ hoàntoàn thắng lợi Đế quốc Mỹ nhất định phải cút khỏi nước ta Tổ quốc ta nhất định sẽthống nhất Đồng bào Nam, Bắc nhất định sẽ sum họp một nhà…” Niềm tin và ýchí của Người về một đất nước thống nhất vẹn tròn rất mãnh liệt Bởi vậy, mỗi khinghĩ đến Bác, nghĩ đến nụ cười của Bác, những người chiến sĩ lại vững bước đi lên,tiếp tục cuộc kháng chiến chống Mỹ gian khổ

Xuân Quỳnh cũng như bao người lính trẻ khác trong cuộc kháng chiến chống

Mỹ, lần đầu xa nhà, xa quê, nên nhớ quê da diết Đặc biệt với một tâm hồn nhạycảm với những gì bình dị như Xuân Quỳnh thì nỗi nhớ ấy càng hiện diện cụ thể:

Thường nhớ vị rau quê

Lá mùi thơm ngan ngát dưới chân đêMùa tháng chạp rau cần xanh đáy ruộngBắp cải cuốn khi trời trở rét

Rau cải vồng mỗi bận nồm sang

(Viết trên đường)

Hay:

Trông điếu cày nhớ đến chaCầm nón nhớ mẹ, thương bà nhìn cauNhớ từ ngõ trước vườn sau

Bờ mương cỏ lật, tiếng gàu giếng thơi…

(Về những thói quen)

Những câu thơ chân thành ấy đã phác vẽ chân dung người lính, khiến nó trởnên đầy đặn hơn, đời thường và gần gũi hơn bởi những tình cảm riêng tư Trênnhững chặng đường hành quân luôn có một nỗi nhớ thương để lại phía sau, đó là

quê hương, làng xóm nơi có những người thân ngóng chờ Trong hai bài thơ Viết

trên đường và Về những thói quen, Xuân Quỳnh đã nói về những nỗi nhớ nhỏ nhoi,

đó là nhớ vị rau quê, nhớ ngõ trước, vườn sau, bờ mương, tiếng gàu Nhớ vị rau quêcũng chính là nhớ quê hương với những loại rau đặc trưng của từng mùa Có thểnói, những tình cảm da diết chính là động lực, là sức mạnh để người chiến sĩ vượtqua những khó khăn, thử thách, chiến đấu với kẻ thù

Nỗi xót xa về một vùng đất khô cằn bởi thiên nhiên khắc nghiệt và đạn bom,tình thần và trách nhiệm trước yêu cầu của cuộc kháng chiến là những cảm hứng

chính trong tập thơ Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh Nó giúp bà nói lên tiếng

nói của thế hệ trẻ những ngày chống Mỹ Cảm hứng ấy làm nên nét đẹp và sức hấpdẫn của tập thơ Mặc dù cuộc sống nơi chiến trường rất khắc nghiệt, thiếu thốnnhưng với tinh thần dấn thân, nhiệt huyết của thế hệ trẻ vẫn thấy thiết tha, lấp lánhmột niềm tin vào ngày mai, niềm tin khiến họ vững bước, làm nên thắng lợi cuốicùng của cuộc kháng chiến

2.1.3 Niềm tin yêu vào sự hồi sinh của vùng đất lửa

Niềm tin yêu, tinh thần lạc quan có lẽ là sức mạnh để dân tộc Việt Nam vượtqua ngàn thử thách Với những nhà thơ trẻ, niềm tin ấy như một món ăn tinh thầngiúp họ vượt lên chính mình, thể hiện sức mạnh của tuổi trẻ Ở Xuân Quỳnh, mộtnhà thơ mang thiên tính nữ, rất nhạy cảm, người đọc càng cảm nhận rất rõ niềm tinsắt đá ấy:

Giữa gió cát giữa những ngày ác liệtTôi nghĩ về tha thiết một màu xanhMột rừng cây trĩu quả trên cànhTôi vun gốc và tay tôi sẽ háiNhà của tôi, tôi sẽ về dựng lạiÁnh ngói hồng những khuôn mặt mai sau

(Gió Lào cát trắng)

Trong lúc cuộc kháng chiến đang diễn ra quyết liệt, giữa vùng gió Lào cáttrắng, Xuân Quỳnh vẫn “tha thiết” nghĩ về một “màu xanh” Cũng có nghĩa là từtrong đổ nát, khô cằn, tâm hồn ấy vẫn tha thiết nghĩ về sự sống Điều đó thể hiệnniềm tin vào một ngày hòa bình trở lại, đất đai màu mỡ, cây cối xanh tươi, trĩu quả,ngôi nhà sẽ được dựng lại từ trong đống tro tàn Dẫu cho hiện thực có khắc nghiệtthế nào Xuân Quỳnh vẫn luôn mong ước, có niềm tin rằng mọi thứ sẽ có ngày trởlại như khi chưa có chiến tranh:

Rồi sẽ có làng rồi sẽ có cây

Mẹ nhẩm câu hát cũ thuở thanh bình:

“Muốn ăn rau cải cho thanhThài lài rau rệu bảnh thành bờ ao”

(Rau)

Hiện thực lúc này thật đau thương, giặc phá hết không còn gì nữa “khônglàng xóm, không người, không cỏ” Mọi thứ đã bị bom đạn của kẻ thù tàn phá đếntrơ trụi khiến cho không ai nhận ra được đường phố, làng quê Trước hiện thực nhưvậy, Xuân Quỳnh vẫn luôn tin rằng: mọi thứ rồi sẽ trở lại như cũ, sẽ có làng, sẽ cócây, có thành phố tiếng cười, ánh sáng, những ngày bom đạn ác liệt trong chiếntranh rồi sẽ lùi vào quá khứ Nhà thơ nghĩ về tương lai, ngày mà chúng ta chiếnthắng giặc Mỹ, mọi thứ trở lại đúng quỹ đạo, làng quê thanh bình thì đất sẽ tươi tốt

dưới tay của người canh tác Hai câu thơ: Con cóc vàng về dưới làn cải bẹ/ Con

chim sâu lại bay ngoài của sổ chính là thể hiện sự thanh bình Nhà thơ dùng từ “lại”

chính là thể hiện mong muốn, niềm tin rằng mọi thứ sẽ trở lại như khi đất nước hòabình Lúc đó, rau “bảnh thành” chứ không khan hiếm như khi chiến tranh

Không chỉ thể hiện niềm tin yêu vào xứ sở, nhà thơ còn có niềm tin cậy vàothế hệ tiếp theo: