Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
Đ ỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái, nơi có diện tích trồng sắn đáng kể Năm 2017, huyện có dân số 124.153 người và diện tích đất nông nghiệp là 25.953,9 ha, trong đó diện tích trồng sắn chiếm 5.892,0 ha Huyện Văn Yên có 13 xã trồng sắn trong tổng số 26 xã và 1 thị trấn.
T HỜI GIAN NGHIÊN CỨU
- Đề tài được tiến hành nghiên cứu trong thời gian: 3/2019 – 10/2020
- Đề tài thu thập số liệu sơ cấp thông qua điều tra, phỏng vấn trên thực địa trong thời gian: 11/11/2019-25/11/2019.
Đ ỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu chính là chương trình canh tác bền vững trên đất dốc trồng sắn, phân tích tác động của chương trình dựa vào phân tích 03 mặt:
- Tác động về môi trường (chất lượng đất, tình hình sâu, bệnh hại) từ khi chương trình chính thức được triển khai tại địa phương năm 2003;
- Tác động về kinh tế (năng suất sắn, chi phí trung gian, thu nhập hỗn hợp);
Các biện pháp nông nghiệp bảo tồn có tác động xã hội đáng kể, thể hiện qua mức độ phù hợp và độ khó thực hiện của chúng Sự tham gia tích cực của người dân và việc tham gia tập huấn về các biện pháp này đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo hiệu quả và tính bền vững của các hoạt động nông nghiệp bảo tồn.
N ỘI DUNG NGHIÊN CỨU
- Khái quát điều kiện tự nhiên – kinh tế – xã hội, hiện trạng sử dụng đất huyện Văn Yên và đặc điểm đối tượng điều tra
- Khái quát tình hình canh tác sắn trên đất dốc trước và từ năm 2003 đến nay
- Kết quả đánh giá tác động của chương trình canh tác bền vững trên đất dốc trồng sắn trên địa bàn huyện Văn Yên
- Đề xuất nhân rộng bài học thành công ở Văn Yên ra các địa phương có điều kiện tương tự
P HƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.5.1.Phương pháp chọn điểm nghiên cứu
Để đảm bảo tính đồng bộ cho mẫu điều tra nghiên cứu, đề tài được phân thành 3 nhóm xã dựa trên Báo cáo thống kê Văn Yên năm 2017, phục vụ cho việc chọn điểm điều tra.
Các xã Mậu Đông, Đông Cuông, An Bình và Lâm Giang thuộc nhóm I, nổi bật với hiệu quả canh tác sắn bền vững trên đất dốc, cho thấy tiềm năng phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.
Nhóm II bao gồm các xã đạt hiệu quả trung bình trong canh tác sắn bền vững trên đất dốc, cụ thể là các xã Quang Minh, Lang Thíp, Châu Quế Thượng, Đông An, Yên Hưng và Yên Thái.
Nghiên cứu phân loại các xã thành 3 nhóm dựa trên hiệu quả canh tác sắn bền vững trên đất dốc, bao gồm nhóm hiệu quả cao (Mậu Đông, An Bình), nhóm hiệu quả trung bình (Lang Thíp, Quang Minh) và nhóm hiệu quả thấp (Châu Quế Hạ, Ngòi A), nhằm đánh giá mức độ thành công của chương trình và xác định các điểm cần cải thiện.
Hình 3.1 Địa điểm nghiên cứu của đề tài tại huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái
(Đề tài Việt-Bỉ lớn do TS Bùi Lê Vinh chủ trì)
Nghiên cứu tập trung vào các địa điểm có hiệu suất hàng năm đạt 100-120ha sắn độc canh chuyển đổi sang canh tác bền vững trên đất dốc với băng cỏ, năng suất sắn từ 35-40 tấn/ha, và sinh kế phụ thuộc nhiều vào sắn.
Chuyển đổi từ 20-80 ha sắn độc canh sang canh tác bền vững trên đất dốc, kết hợp băng cỏ, giúp đạt năng suất 30-35 tấn/ha và mở ra hướng đi mới với mô hình xen canh sắn-quế, hoàn thành kế hoạch hàng năm.
Năng suất sắn đạt 20-25 tấn/ha, hoàn thành 80% kế hoạch năm, cho thấy sự tập trung vào phát triển cây quế và các hoạt động phi nông nghiệp, đặc biệt tại các vị trí có khoảng cách nhất định so với trung tâm huyện.
Các khu vực này có vị trí cách trung tâm huyện từ 10 đến trên 40km, với sự phân bố dân tộc đa dạng, trong đó tỷ lệ dân tộc Kinh chiếm ưu thế (66-76%), phần còn lại là các dân tộc thiểu số như Tày, Dao, tạo nên sự đa dạng văn hóa đặc trưng.
Tỷ lệ dân tộc Kinh (50-64%); còn lại là dân tộc thiểu số (ví dụ: Tày, Dao )
Tỷ lệ dân tộc Kinh chiếm phần lớn (34-43%), còn lại là các dân tộc thiểu số như Tày, Dao Trình độ học vấn của người dân khá cao, chủ yếu là dân tộc Kinh, trong khi đó, trình độ học vấn ở khu vực có tỷ lệ dân tộc thiểu số cao thường thấp hơn.
3.5.2.Phương pháp thu thập thông tin và số liệu
Gồm các thông tin, số liệu và tài liệu sau:
Nghiên cứu sử dụng cơ sở dữ liệu đất từ các dự án CCAFS FP2.1 và ARES-CCD để đánh giá tác động của chương trình canh tác bền vững trên đất dốc trồng sắn tại huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái Dữ liệu được thu thập từ 45 mảnh nương tại ba xã Mẫu Đông, Đông Cuông và An Bình, đại diện cho ba hình thức canh tác: truyền thống, trồng băng cỏ 6-8 năm và trồng băng cỏ 14-16 năm Mục tiêu là nghiên cứu sự thay đổi chất lượng đất giữa các hình thức canh tác khác nhau Các thông số đất được khảo sát bao gồm tính chất hóa học (Ct, Nt, pH) và tính chất vật lý (BD, độ thấm, độ ẩm).
Dữ liệu thống kê từ các văn phòng thống kê, Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, và Trung tâm Dịch vụ hỗ trợ phát triển Nông nghiệp huyện Văn Yên là cơ sở quan trọng cho nghiên cứu này, cung cấp thông tin cần thiết cho việc phân tích và đánh giá.
Thông tin và số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Văn Yên
Hệ thống chương trình canh tác bền vững trên đất dốc trồng sắn triển khai trên địa bàn huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái từ năm 2003 đến nay
Thông tin về năng suất và sản lượng sắn của huyện Văn Yên giai đoạn trước
Thông tin chung về đời sống của người dân trồng sắn giai đoạn 2003-2019
- Thông tin và số liệu điều tra kinh tế hộ của 03 nhóm xã điều tra từ bộ câu hỏi phỏng vấn dành cho người dân
Chương trình canh tác trên đất dốc đã được điều tra và đánh giá về hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng đất, từ đó tăng năng suất sắn và nâng cao đời sống kinh tế của người dân, với các thông tin và số liệu cụ thể được thu thập và phân tích chi tiết.
- Tập trung thảo luận nhóm để thu thập thông tin từ các nhóm hộ gia đình và chính quyền địa phương
Kích thước mẫu cho các cuộc phỏng vấn nông dân được xác định dựa trên phương trình sau của Iarossi (2006):
Để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của dữ liệu, nhóm nghiên cứu CCAFS đã tiến hành phỏng vấn 488 hộ gia đình tại Văn Yên, vượt qua số lượng tối thiểu 455 hộ cần thiết theo tính toán thống kê với độ tin cậy 99% và sai số 1.8%, mặc dù có một số phiếu điều tra cần thu thập thêm để thay thế do thiếu thông tin.
Bảng 3.2 Dung lượng hộ điều tra, phỏng vấn
Hộ áp dụng* Hộ không áp dụng*
Tổng số toàn bộ mẫu điều tra, phỏng vấn 488 359 129
*Ghi chú: Số hộ gia đình áp dụng và không áp dụng các biện pháp nông nghiệp bảo tồn
Trong đó: - z: giá trị độ tin cậy
- n: kích thước mẫu - e: phương sai
- N: quy mô dân số - S: độ lệch chuẩn
3.5.2.3 Xây dựng bộ câu hỏi điều tra, phỏng vấn
Nghiên cứu đánh giá tác động của chương trình canh tác bền vững trên đất dốc trồng sắn dựa trên ba tiêu chí chính: kinh tế, xã hội và môi trường, kể từ khi chương trình được triển khai năm 2003 Các tiêu chí này được cụ thể hóa thành hệ thống chỉ tiêu điều tra chi tiết, làm cơ sở cho việc thu thập và phân tích dữ liệu.
Bộ câu hỏi bao gồm thông tin chung về hộ, kinh tế hộ, và các nhận định về chương trình canh tác bền vững trên đất dốc Đánh giá sự tham gia của hộ trong các hoạt động triển khai chương trình và chính sách tại địa phương cũng được thu thập Chi tiết các vấn đề về đất đai và trồng trọt, đặc biệt là canh tác sắn, được điều tra kỹ lưỡng.
3.5.2.4 Thảo luận nhóm tập trung
