(Luận văn) thực trạng nhận thức tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp ở người bệnh tăng huyết áp tại bệnh viện y dược cổ truyền sơn la năm 2019

ĐÀO BÍCH HƯƠNG THỰC TRẠNG NHẬN THỨC TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC ĐIỀU TRỊ TĂNG HUYẾT ÁP CỦA NGƯỜI BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP TẠI BỆNH VIỆN Y DƯỢC CỔ TRUYỀN SƠN LA NĂM 2019 BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHI

ĐÀO BÍCH HƯƠNG

THỰC TRẠNG NHẬN THỨC TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC ĐIỀU TRỊ TĂNG HUYẾT ÁP CỦA NGƯỜI BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP TẠI BỆNH VIỆN Y DƯỢC CỔ TRUYỀN SƠN LA

NĂM 2019

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP ĐIỀU DƯỠNG CHUYÊN KHOA CẤP I

NAM ĐỊNH - 2019 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

THỰC TRẠNG NHẬN THỨC TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC ĐIỀU TRỊ TĂNG HUYẾT ÁP CỦA NGƯỜI BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP TẠI BỆNH VIỆN Y DƯỢC CỔ TRUYỀN SƠN LA

NĂM 2019

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP ĐIỀU DƯỠNG CHUYÊN KHOA CẤP I Chuyên ngành: ĐIỀU DƯỠNG NỘI NGƯỜI LỚN

Họ và tên học viên: ĐÀO BÍCH HƯƠNG Giảng viên hướng dẫn: TS.BS Ngô Huy Hoàng

NAM ĐỊNH - 2019 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Ban Giám hiệu Trường Đại học Điều Dưỡng Nam Định, các thầy cô giáo trong toàn trường đã tạo điều kiện giúp

đỡ tôi trong suốt quá trình học tập tại trường

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới TS.BS Ngô Huy Hoàng - người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện chuyên đề tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn ban Giám đốc, các bác sỹ và điều dưỡng tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền tỉnh Sơn La đã quan tâm giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện chuyên đề

Cuối cùng, tôi xin được gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã luôn giúp

đỡ tôi trong quá trình thực hiện chuyên đề

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện chuyên đề một cách hoàn chỉnh nhất Song không thể tránh khỏi những thiếu sót mà bản thân chưa thấy được Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô và các đồng nghiệp để chuyên đề được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Học viên

Đào Bích Hương luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

LỜI CAM ĐOAN

Tôi là xin cam đoan đây là báo cáo chuyên đề của riêng tôi Nội dung trong bài báo cáo này hoàn toàn trung thực, khách quan và chưa được công bố trong bất

cứ một công trình nào khác Báo cáo này do bản thân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên hướng dẫn Nếu có điều gì sai trái tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Người cam đoan

Đào Bích Hương luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

2.2 Cơ sở thực tiễn 12 2.2.1 Thực trạng nhận thức tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp trên thế giới _ 12 2.2.2 Thực trạng nhận thức tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp ở Việt Nam 14

3 TUÂN THỦ SỬ DỤNG THUỐC ĐIỀU TRỊ TĂNG HUYẾT ÁP CỦA NGƯỜI BỆNH TẠI BỆNH VIỆN Y DƯỢC CỔ TRUYỀN SƠN LA NĂM 2019 _ 17 3.1 Công tác khám chữa bệnh cho người bệnh tăng huyết áp _ 17 3.2 Thực trạng nhận thức về sử dụng thuốc của người bệnh tăng huyết áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La năm 2019 20

3.3 Phân tích các ưu điểm và tồn tại 21 3.3.1 Ưu điểm 21 3.3.2 Tồn tại _ 22

4 ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP 24 4.1 Đối với bệnh viện, khoa và nhân viên y tế 24 4.2 Đối với người bệnh THA 25

5 KẾT LUẬN _ 26

5.1 Nhận thức về tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp của người bệnh tăng huyết áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La năm 2019 còn nhiều hạn chế 26 5.2 Đề xuất giải pháp tăng cường tuân thủ sử dụng thuốc cho người bệnh tăng huyết

áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La _ 26 5.2.1 Đối với bệnh viện, khoa và nhân viên y tế 26 5.2.2 Đối với người bệnh tăng huyết áp 27

TÀI LIỆU THAM KHẢO 29 PHỤ LỤC

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

JNC VII (Joint National Committee) Ủy ban phòng chống tăng huyết áp

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Phân độ tăng huyết áp [2] 4 Bảng 2 Phân bố người bệnh trả lời khảo sát theo tuổi và giới (n = 30) 20 Bảng 3 Nhận thức về sử dụng thuốc điều trị THA của người bệnh (n = 30) 20

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

DANH MỤC HÌNH

Hình 1 Các nguyên nhân hàng đầu của sự ít tuân thủ thuốc điều trị [16] 13

Hình 2 Các tác dụng phụ của thuốc điều trị hạ áp trên người bệnh [16] 13

Hình 3 Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La 18

Hình 4 Điều dưỡng phối hợp với Bác sỹ GDSK cho người bệnh THA 18

Hình 5 Điều dưỡng trực tiếp chăm sóc người bệnh tăng huyết áp 19

Hình 6 Tư vấn GDSK lồng ghép họp Hội đồng người bệnh cấp khoa 19 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Tăng huyết áp (THA) là một bệnh mạn tính có tỷ lệ mắc bệnh cao trên thế giới Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2014 tỷ lệ người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên mắc THA là 22,3%; trong đó khu vực Đông Nam Á là 24,8% và tỷ lệ này tại Việt Nam là 22,3% [25]

Trong những năm gần đây, tăng huyết áp (THA) đã và đang là bệnh có nguy

cơ gây tử vong hàng đầu thế giới gây nên cái chết ở khoảng 9,4 triệu người mỗi năm và được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng” [24] Tăng huyết áp gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm và là một trong những yếu tố nguy cơ chủ yếu của bệnh mạch vành, đột quỵ và bệnh thận [25] Theo WHO, THA gây ra 7,5 triệu người chết mỗi năm và dẫn đầu trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong trên toàn thế giới [26] Tại Mỹ, THA tiêu tốn khoảng 46,4 tỷ USD mỗi năm [19]; con số này tại Trung Quốc là 231,7 triệu USD [16]; Tại Việt Nam, chi phí điều trị trực tiếp THA trung bình khoảng 65 USD/người trong đó chi phí cho điều trị nội trú chiếm tỷ lệ cao nhất (30 USD/người) [21] Như vậy, THA không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh mà còn tạo ra gánh nặng bệnh tật cho cả gia đình và xã hội

Để hạn chế được các biến chứng do THA gây ra thì người bệnh THA cần thay đổi lối sống như: vận động thể lực phù hợp, dinh dưỡng hợp lý, duy trì cân nặng lý tưởng, hạn chế rượu bia, giảm căng thẳng và tuân thủ dùng thuốc Tuân thủ dùng thuốc là người bệnh phải dùng thuốc đúng, đầy đủ và liên tục [2] Việc dùng đúng các thuốc hạ huyết áp không chỉ làm giảm huyết áp như mong muốn mà còn giúp giảm đáng kể các tổn thương cơ quan đích [3] Hậu quả của việc không tuân thủ là lãng phí thuốc, làm tăng sự tiến triển của bệnh, tăng nguy cơ biến chứng, tăng

số lần nhập viện và làm giảm chất lượng cuộc sống [2] Theo ước tính của Hiệp hội tim mạch học Hoa Kỳ, không tuân thủ dùng thuốc trong điều trị đang lấy đi sinh mạng của 125.000 người mỗi năm và gia tăng chi phí cho hệ thống chăm sóc sức khoẻ lên tới gần 300 tỷ đô la mỗi năm tại nước này [11] Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra tuân thủ dùng thuốc là yếu tố quan trọng góp phần vào sự thành công của kiểm soát chỉ số huyết áp hiệu quả ở người bệnh THA [10], [14], [20] Tuy luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhiên, do bệnh diễn biến âm thầm dẫn đến nhiều người bệnh có tâm lý chủ quan trong quá trình điều trị, sự tuân thủ điều trị thuốc của người bị THA còn kém, làm cho số người bệnh đạt được huyết áp mục tiêu còn khiêm tốn [14], [22]

Mặt khác, tuân thủ điều trị thuốc của người bệnh lại phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức, thái độ và năng lực thực hành của người bệnh Trong đó, nhận thức chính là yếu tố đầu tiên và là yếu tố quan trọng để thay đổi hành vi của người bệnh [3] Năm 2018, Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La đã triển khai trương trình khám

và cấp thuốc miễn phí cho bà con các dân tộc tại xã Mường Bám Huyện Thuận Châu tỉnh Sơn La cho khoảng 800 bệnh nhân trong đó đã có 535 người bệnh THA Trung bình mỗi tháng bệnh viện có khoảng 30 - 40 người bệnh THA vào nhập viện có những người bệnh với những biến chứng nặng nề Với mong muốn cải thiện hành vi tuân thủ dùng thuốc của người bệnh THA đang điều trị tại bệnh viện và giúp điều dưỡng tại các khoa cải tiến kế hoạch chăm sóc cho người bệnh tăng huyết áp phù hợp

và hiệu quả nên tôi tiến hành chuyên đề “Thực trạng nhận thức tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp ở người bệnh tăng huyết áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La năm 2019” nhằm mục tiêu sau:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỤC TIÊU

1 Mô tả thực trạng nhận thức về tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp của người bệnh tăng huyết áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền Sơn La năm 2019

2 Đề xuất một số giải pháp nâng cao sự tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp của người bệnh tăng huyết áp tại Bệnh viện Y Dược cổ truyền tỉnh Sơn La

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Định nghĩa tăng huyết áp

Tăng huyết áp là khi huyết áp tâm thu ≥ 140mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90mmHg [2]

2.1.2 Phân độ tăng huyết áp dựa vào trị số huyết áp

Bảng 1 Phân độ tăng huyết áp [2]

2.1.3 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

+ Bệnh tủy thượng thận, u tủy thượng thận

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Bệnh tim mạch: Bệnh hẹp eo động mạch chủ, viêm hẹp động mạch chủ bụng, hở van động mạch chủ

-Thuốc: Các hormone tránh thai, cam thảo, carbenoxolone, A.C.T.H.Corticoides, các IMAO, chất chống trầm cảm vòng

- THA thai kỳ: Tăng huyết áp thường xuất hiện trên sản phụ mang thai ở tuần thứ 20 của thai kỳ

- Các nguyên nhân khác: Bệnh cường giáp, bệnh đa hồng cầu, toan hô hấp… 2.1.3.2 Cơ chế sinh bệnh

a) Cơ chế bệnh sinh của THA nguyên phát

* Biến đổi về huyết động:

- Tần số tim tăng, lưu lượng tim tăng dần, giai đoạn đầu có hiện tượng co mạch để phân bổ lại máu lưu thông từ ngoại vi về tim, phổi do đó sức cản mạch máu cũng tăng dần Tim có những biểu hiện tăng hoạt động bù trừ và dẫn đến dày thất trái Giai đoạn sau huyết áp và sức cản ngoại biên toàn bộ tăng dần, lưu lượng tim và lưu lượng tâm thu càng giảm, cuối cùng sẽ dẫn đến suy tim

- Tại thận, giai đoạn đầu tăng tốc độ lọc cầu thận và hoạt động chung của thận vẫn còn duy trì Giai đoạn sau sức cản mạch thận tăng, giảm lưu lượng máu tại thận, chức năng thận suy giảm

- Tại não, lưu lượng vẫn giữ được thăng bằng trong một giới hạn nhất định ở thời kỳ có THA rõ Giai đoạn sau, sức cản ngoại biên tăng thể tích huyết tương có

xu hướng giảm cho đến khi thận suy → thể tích dịch trong máu tăng có thể tăng → phù não

* Biến đổi về thần kinh:

- Ở thời kỳ đầu, tăng hoạt động thần kinh giao cảm sẽ làm tăng hoạt động cơ tim biểu hiện trên lâm sàng là tăng tần số tim và sự tăng lưu lượng tim Đồng thời kích thích thần kinh giao cảm cũng làm co động mạch ngoại vi và co động mạch thận từ đó nó làm tăng sức cản ngoại vi và để lại hậu quả cuối cùng là làm tăng huyết áp động mạch

- Tác dụng co mạch của Adrenalin và Noradrenalin: Khi hệ thần kinh giao cảm bị kích thích, tủy thượng thận tiết ra Adrenalin và Noradrenalin Adrenalin có luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

tác dụng co mạch dưới da nhưng lại làm giãn mạch vành, mạch não, mạch cơ vân nên chỉ làm tăng huyết áp tối đa Noraderalin có tác dụng co mạch toàn thân nên làm tăng cả huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu

- Hệ thần kinh tự động giao cảm được điều khiển bởi hệ thần kinh trung ương và cả hai hệ này liên hệ nhau qua trung gian các thụ cảm áp lực

* Biến đổi về dịch thể

- Hệ Renin-Angiotensine-Aldosterone (RAA): Renin là enzyme được tế bào của tổ chức cạnh cầu thận tiết ra khi có yếu tố kích thích Sự phóng thích Renine được điều khiển qua ba yếu tố: Áp lực tưới máu thận; lượng Na+ ở ống lượn xa và

hệ thần kinh giao cảm Dưới tác dụng của Renin Angiotesinogene do gan tiết ra sẽ tạo thành Angiotesine I (là peptid có 10 acid amin), theo máu đến tuần hoàn phổi được tách khỏi chất vận chuyển và cắt đi 2 acid amin nhờ coverting enzyme ở phổi tạo thành Angiotesine II (là peptid có 8 acid amin) là một chất có nhiều tác dụng:

+ Trên mạch máu: Angiotesine II làm co các tiểu động mạch sát với mao mạch, làm tăng sức cản ngoại biên → làm THA Tác dụng co mạch của Angiotesine

+ Làm tăng tính nhạy cảm của noradrenalin đối với mạch máu

- Giảm chất điều hòa HA: Prostaglandin E2 và Kali Krein ở thận có chức năng điều hòa HA, hạ canxi máu, tăng canxi niệu Khi chất này bị ức chế hoặc bị thiếu sẽ gây THA

b) Cơ chế sinh bệnh của THA thứ phát:

- Bệnh thận ở nhu mô thận: Cơ chế gây THA thứ phát do thận liên quan đến thể tích lòng mạch hoặc tăng hoạt động của hệ Renin–Angiotnesin–Aldosteron luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

(R.A.A), giảm sản xuất chất giãn mạch cần thiết (có thể là prostaglandin hoặc bradikinin) giảm bất hoạt các chất giãn mạch hoặc kém thải trừ natri, từ đó làm THA

- Tăng huyết áp do dị dạng động mạch thận: khi động mạch thận bị dị dạng

→ giảm tưới máu nhu mô thận → hoạt hóa hệ RAA, Angiotensin II được giải phóng gây co mạch toàn thân

- U tủy thượng thận là nguyên nhân hiếm gặp: là khối u tế bào ưa crôm sản xuất và phóng thích ra lượng lớn catecholamine

Cường aldosterol và hội chứng cushing: hậu quả angiotensin II kích thích làm tăng aldosteron gây giữ natri ở ống thận, từ đó kéo theo giữa nước, làm tăng thể tích tuần hoàn → THA

- Hẹp eo động mạch chủ (7% người bệnh tim bẩm sinh): đường kính động mạch chủ có thể bị nhỏ hoặc bị thắt ở bất kỳ vị trí nào của động mạch Trong hẹp eo động mạch chủ gây THA ở chi trên trong khi đó lại gây hạ HA ở chi dưới, HA chi trên cao hơn chi dưới khoảng 30mmHg

- Tăng huyết áp ở phụ nữ có thai: Là tình trạng THA xuất hiện từ tuần thứ 20 của thai kỳ và mất đi chậm nhất là 6 tuần sau đẻ, có thể kèm theo protein niệu và/hoặc phù

- Sử dụng estrogen (5% phụ nữ sử dụng thuốc): Estrogen gây kích thích tổng hợp angiotensin và làm tăng angiotensin II, làm cường aldosteron thứ phát, từ đó gây kích thích hoạt động của hệ R.A.A → làm THA

- Các nguyên nhân khác: THA kết hợp tăng kali máu, tăng canxi máu do cường tuyến cận giáp

2.1.4 Triệu chứng của tăng huyết áp 2.1.4.1 Triệu chứng cơ năng

Đa số người bệnh THA không có triệu chứng gì cho đến khi phát hiện bệnh Đau đầu vùng chẩm là triệu chứng thường gặp Các triệu chứng khác có thể gặp là hồi hộp, mệt, đau đầu, khó thở, mờ mắt không đặc hiệu Một số triệu chứng khác của THA tùy vào nguyên nhân hoặc biến chứng THA [2]

2.1.4.2 Triệu chứng thực thể

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Chỉ số HA huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc HA tâm trương ≥ 90 mmHg [2]

2.1.4.3 Các dấu hiệu của bệnh lý kèm theo hoặc biến chứng

- Người bệnh có thể béo phì, mặt tròn trong hội chứng Cushing, cơ chi trên phát triển hơn cơ chi dưới trong bệnh hẹp eo động mạch chủ

- Khám tim mạch có thể phát hiện sớm dày thất trái hay dấu suy tim trái

- Khám bụng có thể phát hiện tiếng thổi tâm thu hai bên rốn trong hẹp động mạch thận, phồng động mạch chủ hoặc khám phát hiện thận to, thận đa nang

- Khám thần kinh có thể phát hiện các tai biến mạch não cũ hoặc nhẹ

2.1.5 Biến chứng

- Biến chứng về tim: Cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, suy tim…

- Biến chứng về não: Xuất huyết não, nhũn não, bệnh não do THA…

- Biến chứng về thận: Đái ra protein, phù, suy thận…

- Biến chứng về mắt: Mờ mắt, xuất huyết, xuất tiết và phù gai thị

- Biến chứng về mạch máu: Phình hoặc phình tách thành động mạch

2.1.6 Điều trị tăng huyết áp [2]

2.1.6.1 Các biện pháp ngoài thuốc:

Người bệnh THA tích cực thay đổi lối sống để ngăn ngừa tiến triển và giảm được huyết áp, giảm số thuốc cần dùng

- Chế độ ăn hợp lý, đảm bảo đủ kali và các yếu tố vi lượng:

+ Giảm ăn mặn (< 6 gam muối hay 1 thìa cà phê muối mỗi ngày)

+ Tăng cường rau xanh, hoa quả tươi

+ Hạn chế thức ăn có nhiều cholesterol và axít béo no

- Tích cực giảm cân (nếu quá cân), duy trì cân nặng lý tưởng với chỉ số khối

cơ thể (BMI: body mass index) từ 18,5 đến 22,9 kg/m2

- Cố gắng duy trì vòng bụng dưới 90cm ở nam và dưới 80cm ở nữ

- Hạn chế uống rượu, bia: số lượng ít hơn 3 cốc chuẩn/ngày (nam), ít hơn 2 cốc chuẩn/ngày (nữ) và tổng cộng ít hơn 14 cốc chuẩn/tuần (nam), ít hơn 9 cốc chuẩn/tuần (nữ) 1 cốc chuẩn chứa 10g ethanol tương đương với 330ml bia hoặc 120ml rượu vang, hoặc 30ml rượu mạnh

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Ngừng hoàn toàn việc hút thuốc lá hoặc thuốc lào

- Tăng cường hoạt động thể lực ở mức thích hợp: tập thể dục, đi bộ hoặc vận động ở mức độ vừa phải, đều đặn khoảng 30-60 phút mỗi ngày

- Tránh lo âu, căng thẳng thần kinh; cần chú ý đến việc thư giãn, nghỉ ngơi hợp lý

- Tránh bị lạnh đột ngột

2.1.6.2 Điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tại tuyến cơ sở:

+ Tăng huyết áp độ 1: có thể lựa chọn một thuốc trong số các nhóm: lợi tiểu thiazide liều thấp; ức chế men chuyển; chẹn kênh canxi loại tác dụng kéo dài; chẹn beta giao cảm (nếu không có chống chỉ định)

+ Tăng huyết áp từ độ 2 trở lên: nên phối hợp 2 loại thuốc (lợi tiểu, chẹn kênh canxi, ức chế men chuyển, ức chế thụ thể AT1 của angiotensin II, chẹn bêta giao cảm

+ Từng bước phối hợp các thuốc hạ huyến áp cơ bản, bắt đầu từ liều thấp như lợi tiểu thiazide (hydrochlorothiazide 12.5mg/ngày), chẹn kênh canxi dạng phóng thích chậm (nifedipine chậm (retard) 10-20mg/ngày), ức chế men chuyển (enalapril 5mg/ngày; perindopril 2,5-5 mg/ngày …)

- Quản lý người bệnh ngay tại tuyến cơ sở để đảm bảo bệnh nhân được uống thuốc đúng, đủ và đều; đồng thời giám sát quá trình điều trị, tái khám, phát hiện sớm các biến chứng và tác dụng phụ của thuốc [2]

2.1.6.3 Đặc điểm các loại thuốc điều trị THA hiện nay:

Kiểm soát huyết áp có hiệu quả cũng làm giảm tỷ lệ tử vong và biến chứng của các bệnh tim mạch Điều trị thuốc hạ áp tích cực cho phép giảm số đo huyết áp tâm thu 6,3 mmHg so với nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tích cực, hơn nữa nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tích cực lại làm tăng số đo HA thêm 4,8 mmHg

Cần nắm vững cơ chế tác dụng, tác dụng phối hợp các loại thuốc điều trị tăng huyết

áp và các tác dụng phụ khi sử dụng trước mắt và lâu dài Có 7 nhóm thuốc điều trị cao huyết áp đang được sử dụng trên lâm sàng với một số đặc tính như sau:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Nhóm thuốc lợi tiểu: Gồm có Hydroclorothiazid, Indapamid, Furosemid, Spironolacton, Amilorid, Triamteren Cơ chế của thuốc là làm giảm sự ứ nước trong cơ thể, tức làm giảm sức cản của mạch ngoại vi, dẫn đến làm hạ huyết áp Dùng đơn độc khi bị huyết áp nhẹ, có thể phối hợp với thuốc khác khi cao huyết

áp nặng thêm Cần lựa chọn loại phù hợp do có loại làm thải nhiều kali, loại giữ kali, tăng acid uric trong máu, tăng cholesterol máu

- Nhóm thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương: Gồm có Reserpin, Methyldopa, Clonidin Cơ chế của thuốc là hoạt hóa một số tế bào thần kinh gây

hạ huyết áp Hiện nay ít dùng do tác dụng phụ gây trầm cảm, khi ngừng thuốc đột ngột sẽ làm tăng vọt huyết áp

- Nhóm thuốc chẹn alpha: Gồm có Prazosin, Alfuzosin, Terazosin, Phentolamin

Cơ chế của thuốc là ức chế giải phóng noradrenalin tại đầu dây thần kinh (là chất sinh học làm tăng huyết áp), do đó làm hạ huyết áp Có tác dụng phụ gây hạ huyết

áp khi đứng lên (hạ huyết áp tư thế đứng), đặc biệt khi dùng liều đầu tiên

- Nhóm thuốc chẹn beta: Gồm có Propanolol, Pindolol, Nadolol, Timolol, Metoprolol, Atenolol, Labetolol, Acebutolol Cơ chế của thuốc là ức chế thụ thể beta - giao cảm ở tim, mạch ngoại vi, do đó làm chậm nhịp tim và hạ huyết áp Thuốc dùng tốt cho người bệnh có kèm đau thắt lưng, ngực hoặc nhức nửa đầu Chống chỉ định đối với người có kèm hen suyễn, suy tim, nhịp tim chậm

- Nhóm thuốc đối kháng calci: Gồm có Nifedipin, Nicardipin, Amlodipin, Felodipin, Isradipin, Verapamil, Diltiazem Cơ chế của thuốc là chặn dòng ion calci không cho đi vào tế bào cơ trơn của các mạch máu, vì vậy gây giãn mạch và từ

đó làm hạ huyết áp Dùng tốt cho người bệnh có kèm đau thắt ngực, hiệu quả đối với người bệnh cao tuổi, không ảnh hưởng đến chuyển hóa đường, mỡ trong cơ thể

- Nhóm thuốc ức chế men chuyển: Gồm có Captopril, Enalapril, Benazepril, Lisinopril, Perindopril, Quinepril, Tradola-pril Cơ chế của thuốc là ức chế một enzym có tên là men chuyển angiotensin (angiotensin converting enzym, viết tắt ACE) Nhờ men chuyển angiotensin xúc tác mà chất sinh học angiotensin I biến thành angiotensin II và chính chất sau này gây co thắt mạch làm tăng huyết áp Nếu men chuyển ACE bị thuốc ức chế (làm cho không hoạt động) sẽ không sinh ra luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

angiotensin II, gây ra hiện tượng giãn mạch và làm hạ huyết áp Thuốc hữu hiệu trong 60% trường hợp khi dùng đơn độc (tức không kết hợp với thuốc khác) Là thuốc được chọn khi người bệnh bị kèm hen suyễn (chống chỉ định với chẹn beta), đái tháo đường (lợi tiểu, chẹn beta) Tác dụng phụ: làm tăng kali huyết và gây ho khan

- Nhóm thuốc mới ức chế thụ thể angiotensin: nhóm thuốc ức chế men chuyển xuất hiện từ đầu những năm 1980 (được công nhận là thuốc không thể thiếu trong điều trị cao huyết áp) đã thúc đẩy các nhà khoa học tìm ra những thuốc mới tác động đến men chuyển ACE Các nghiên cứu gần đây nhận thấy nếu tác dụng chính vào men chuyển ACE, làm cho men này bất hoạt thì thuốc sẽ gây nhiều tác động phụ như ho khan (là tác dụng phụ khiến nhiều người bệnh bỏ thuốc không tiếp tục dùng)

2.1.7 Phòng bệnh và biến chứng

Người bệnh THA bên cạnh việc tuân thủ dùng thuốc cần phải tích cực thay đổi lối sống để phòng ngừa THA và các biến chứng do THA gây ra đặc biệt trên đối tượng là NCT [2]

2.1.8 Tuân thủ sử dụng thuốc 2.1.8.1 Khái niệm tuân thủ sử dụng thuốc [2],[15]

Năm 2013, Tổ chức Y tế thế giới đưa ra định nghĩa tuân thủ điều trị là “Mức

độ hành vi của người bệnh bao gồm sử dụng thuốc, thực hiện chế độ ăn và/hoặc thay đổi lối sống dựa trên hướng dẫn của nhân viên y tế” Theo đó, tuân thủ điều trị gồm 2 phần: Tuân thủ sử dụng thuốc và tuân thủ các biện pháp không dùng thuốc của người bệnh

Hiện nay, các nghiên cứu tại Việt Nam và trên thế giới sử dụng nhiều khái niệm khác nhau để mô tả việc sử dụng thuốc của người bệnh như: Tuân thủ, sử dụng thuốc phù hợp, tuân thủ sử dụng thuốc, tuân thủ dùng thuốc

Hội nghị Châu Âu về giám sát tuân thủ của người bệnh năm 2009 đưa ra định nghĩa về tuân thủ sử dụng thuốc là “quá trình người bệnh sử dụng thuốc theo chỉ định” Trong đó, tuân thủ sử dụng thuốc của người bệnh gồm 3 phần: “Bắt đầu luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

sử dụng thuốc khi được kê đơn, mức độ thực hiện thuốc theo chỉ định và dừng sử dụng thuốc”

Theo khuyến nghị của Bộ Y tế về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị THA năm

2010 Tuân thủ điều trị thuốc là người bệnh uống thuốc đúng, đủ và đều đặn theo đơn của bác sĩ Sử dụng thuốc kể cả khi HA bình thường và không được tự ý thay đổi thuốc và liều lượng thuốc [2]

2.1.8.2 Hành vi nguy cơ về tuân thủ sử dụng thuốc

Người bệnh có hành vi nguy cơ trong tuân thủ sử dụng thuốc khi có một và/hoặc nhiều hành vi sau:

- Người bệnh quên uống thuốc

- Người bệnh tự ngừng sử dụng thuốc khi chưa hết đợt điều trị

- Người bệnh bớt loại thuốc theo chỉ định

- Người bệnh uống thêm thuốc

- Người bệnh không tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sỹ

2.2 Cơ sở thực tiễn 2.2.1 Thực trạng nhận thức tuân thủ sử dụng thuốc điều trị tăng huyết

áp trên thế giới

Tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ cao đối với bệnh tim mạch ở các nước trên thế giới Nhiều thử nghiệm lớn trên thế giới về điều trị THA đã cho thấy tác dụng của điều trị làm giảm đáng kể tỷ lệ bệnh lý, biến chứng và tử vong về tim mạch Tuy vậy, mặc dù hiện nay đang có rất nhiều các loại thuốc hạ áp hữu hiệu và những khuyến nghị, hướng dẫn điều trị của Tổ chức Y tế Thế Giới nhưng tỷ lệ tuân thủ thuốc và kiểm soát huyết áp vẫn còn thấp

Lalić1, J.,G (2013) đã thực hiện phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang, với 170 người bệnh điều trị THA trong chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu tại Serbia Kết quả cho thấy các yếu tố quan trọng đối với việc không tuân thủ đó là: không tuân thủ liều dùng điều trị (27,27%), không thường xuyên kiểm tra sức khỏe (11,36%), và hay quên (22,73%), trong đó phối hợp các nguyên nhân là 38,64% luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Hình 1 Các nguyên nhân hàng đầu của sự ít tuân thủ thuốc điều trị [16] Cũng theo nghiên cứu này, đã chỉ ra rằng tác dụng phụ xảy ra với nhóm không tuân thủ chế độ điều trị cao hơn rất nhiều so với nhóm tuân thủ (Biểu đồ 2) [16] Trong nhóm không tuân thủ, lý do không tuân thủ thuốc điều trị THA do tác dụng phụ của thuốc chiếm tỷ lệ cao theo trình tự là xuất hiện chóng mặt (>35%), ho (>18%), và phù (>15%)

Hình 2 Các tác dụng phụ của thuốc điều trị hạ áp trên người bệnh [16] Trong một nghiên cứu khác khảo sát trên thực hành lâm sàng, Daniel1& Eugenia (2013) tại Brazil, cho kết quả là tỷ lệ 16-50% người bệnh bỏ trị trong năm luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si