(Luận văn) thực trạng kiến thức tự chăm sóc và bảo vệ bàn chân của bệnh nhân đtđ type 2 tại khoa nội tổng hợp bệnh viện đa khoa tỉnh sơn la năm 2019

Việt Nam năm 2018 tổng số người mắc bệnh tiểu đường typ 2 hơn 3,5 triệu theo thống kê của Bộ Y Tế nhưng trong đó 70% không hề biết mình bị mắc bệnh để được hỗ trợ điều trị sớm, 85% chỉ p

Trang 1

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ HẢI SON

THỰC TRẠNG KIẾN THỨC TỰ CHĂM SÓC BÀN CHÂN CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TUYP 2 TẠI

BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH SƠN LA

Trang 2

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

NGUYỄN THỊ HẢI SON

THỰC TRẠNG KIẾN THỨC TỰ CHĂM SÓC BÀN CHÂN CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TUYP 2 TẠI

BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH SƠN LA

NĂM 2019

Chuyên ngành: Điều dưỡng Nội người lớn

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: ThS NGUYỄN MẠNH DŨNG

NAM ĐỊNH - 2019

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Trang 3

Ban Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tinh Sơn La, Lãnh đạo Khoa Nội Bệnh viện Đa khoa tỉnh Sơn La đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành chương trình

học tập

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Dũng, giảng viên trường Đại học Điều dưỡng Nam Định, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn làm chuyên đề, đã tận tình quan tâm giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình học tập

và hoàn thành chuyên đề này

Xin chân thành cảm ơn tất cả các Bác sỹ, Điều dưỡng, Hộ lý, người bệnh tại Khoa nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi thực hiện chuyên đề này

Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã tận tình giúp đỡ và đã động viên khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành đề tài

Nam Định, tháng 6 năm 2019 Học viên

Nguyễn Hải Son

Trang 4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi là Nguyễn Hải Son xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi, do chính tôi lần đầu thực hiện, các số liệu trong báo cáo là trung thực, chính xác và đáp ứng các quy định về trích dẫn

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về cam đoan này

Nam Định, ngày 20 tháng 6 năm 2019

Người cam đoan

Nguyễn Hải Son

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ……….……….i

LỜI CAM ĐOAN……… …… ii

MỤC LỤC DANH MỤC VIẾT TẮT……….iii

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ ………iv

ĐĂT VẤN ĐỀ ……… 1

Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ……… 4

1 Cơ sở lý luận ……… 4

2 Cơ sở thực tiễn ……… 14

Chương II LIÊN HỆ THỰC TIỄN ……… 16

2.1 Giới thiệu về Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La ……… 16

2.2 Thực trạng kiến thức tự chăm sóc bàn chân của người bệnh đái tháo đường typ II tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La………

18 2.3 Một số ưu, nhược điểm ……… 26

2.4 Nguyên nhân của các việc đã làm được và chưa làm được 27 Chương III: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ………

1 Cơ sở để xây dựng giải pháp ………

29 29 2 Một số có giải pháp như sau……… 29

KẾT LUẬN ……… 31

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ………

PHỤ LỤC CÂU HỎI KHẢO SÁT KIẾN THỨC TỰ CHĂM SÓC BÀN CHÂN CỦA BỆNH NHÂN ĐTĐ TYP2 ………

Trang 6

Trang 7

DANH MỤC VIẾT TẮT

NB : Người bệnh ĐTĐ : Đái tháo đường WHO : World Health Organization: Tổ chức Y tế thế giới

Trang 8

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 2.1- Đặc điểm của bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu ……….21

Biểu đồ 1- Tiền sử mắc bệnh ĐTĐ ……….22

Biểu đồ 2: Hoàn cảnh kinh tế ……….23

Bảng 2.2 Kiến thức về kiểm soát đường huyết và cân nặng……… …23

Bảng 2.3 Kiến thức của bệnh nhân về kiểm tra bàn chân hàng ngày ……… 24

Bảng 2.4 Kiến thức chăm sóc bàn chân ……… 25

Bảng 2.5 Kiến thức về cách chọn giầy dép……… ….26

Bảng 2.6 Những dấu hiệu giúp người bệnh nhận biết bàn chân có vấn đề… 27

Bảng 2.7 Dấu hiệu bàn chân nhiễm trùng ……… … 28

Bảng 2.8 Kiến thức của bệnh nhân ĐTĐ khi có tổn thương bàn chân…… …29

Trang 9

ĐĂT VẤN ĐỀ Đái tháo đường là một dạng rối loạn chuyển hóa mãn tính, ảnh hưởng đến khả năng sử dụng hoặc sản xuất insulin của cơ thể, từ đó làm tăng lượng đường huyết trong máu Bệnh tiểu đường có thể ảnh hưởng đến quá trình hấp thụ dinh dưỡng, nạp năng lượng cũng như gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng cho cơ thể, bao gồm cả mắt, thận, thần kinh và tim

Bệnh tiểu đường phát triển khá “thầm lặng” với những dấu hiệu tương đồng nhiều bệnh khác, khiến người mắc phải đôi khi rất khó nhận ra Khi đã mắc bệnh, sức khoẻ và tinh thần của người bệnh sẽ bị sụt giảm nhanh chóng, kèm theo nhiều biến chứng nguy hiểm và là một bệnh mạn tính mang tính chất di truyền Đái tháo đường (ĐTĐ) là một trong những vấn đề cấp bách nhất của y tế toàn cầu trong thế

kỷ 21 Theo ước tính, năm 2017 trên toàn thế giới có khoảng 425 triệu người lớn (từ 20-79 tuổi) phải chung sống với bệnh đái tháo đường và dự kiến số người ĐTĐ sẽ tăng lên 642 triệu người vào năm 2040, con số này sẽ tiếp tục tăng nếu không có sự can thiệp kịp thời

1.Bệnh ĐTĐ đã có từ lâu, nhưng đặc biệt phát triển nhanh trong những năm gần đây, bệnh tăng nhanh theo tốc độ phát triển của nền kinh tế - xã hội Năm 1994 toàn thế giới có 110 triệu người ĐTĐ, năm 1995 tăng lên 135 triệu người (chiếm 4% dân số thế giới) ước tính của Liên đoàn ĐTĐ quốc tế (IDF) số người mắc bệnh ĐTĐ năm 2010 là 246 triệu người, năm 2014 là 422 triệu người, tốc độ gia tăng của bệnh ĐTĐ là 55% mỗi năm

Việt Nam năm 2018 tổng số người mắc bệnh tiểu đường typ 2 hơn 3,5 triệu (theo thống kê của Bộ Y Tế) nhưng trong đó 70% không hề biết mình bị mắc bệnh

để được hỗ trợ điều trị sớm, 85% chỉ phát hiện ra bệnh khi đã có biến chứng nguy hiểm như: tim mạch, suy thận, thần kinh Trong các biến chứng mạn tính thì biến chứng ở bàn chân là một biến chứng thường dễ xảy ra do lượng đường cao trong máu làm cho các mạch máu hẹp và cản trở lưu thông máu, dẫn đến các vết thương khó lành hơn Ngoài ra, bệnh tiểu đường có thể là làm cho dây thần kinh bị tê liệt, dẫn đến vết thương bị bị lở loét và nhiễm trùng nặng hơn Vì vậy, người bệnh mất một khoảng thời gian dài bất thường mới có thể chữa lành vết thương và nó chiếm khoảng 15% những bệnh nhân đái tháo đường có những tổn thương loét ở chân

Trang 10

trong khoảng thời gian họ bị mắc bệnh Dẫn đến tỷ lệ bệnh nhân ĐTĐ bị cắt đoạn chi cao gấp 17 đến 40 lần so với bệnh nhân không bị ĐTĐ Tính trên phạm vi toàn thế giới thì cứ 30 giây lại có một bệnh nhân ĐTĐ bị cắt cụt chi dẫn tới tàn phế

2 Đái tháo đường hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 3 tại Việt Nam, chỉ sau bệnh lý tim mạch và ung thư Riêng trong năm 2017, có 29.000 người chết

do các nguyên nhân có liên quan đến đái tháo đường, tương đương với 80 ca tử vong/ngày Cục trưởng cục quản lý khám chữa bệnh Lương Ngọc Khuê nhận định ĐTĐ có thể được coi là đại dịch nguy cơ gây ra gánh nặng bệnh tật gấp 20 – 40 lần

so với những bệnh lây nhiễm

Tại Bệnh viện đa khoa Tỉnh Sơn La tỷ lệ bệnh nhân Đái Tháo Đường mắc ngày càng gia tăng Theo thống kê số liệu của Phòng kế hoạch tổng hợp từ năm

2013 đến năm 2016 số lượng bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường khoảng 9071 ca, đến năm 2018 tổng số người ĐTĐ đến khám và điều trị bệnh tại Bệnh viện lên đến 9156

ca trong đó tới 203 ca phải nằm điều trị nội trú, 8953 ca khám và điều trị ngoại trú trong đó có cả bệnh nhân có bệnh án tại phòng khám quản lý bệnh mạn tính Tính từ ngày 01/01/2019-30/05/2019 toàn viện có 1386 bệnh nhân ĐTĐ đến khám và điều trị nội trú tại các khoa trong đó có 107 ca nằm điều trị nội trú tại khoa Nội TH và có

20 ca đã có tổn thương bàn chân

Điều trị cho những biến chứng bàn chân nghiêm trọng của bệnh nhân ĐTĐ rất tốn kém Bởi vậy đó là một gánh nặng cho hệ thống chăm sóc sức khỏe và nguồn lực hệ thống chăm sóc sức khỏe Hơn nữa sự hiện diện của các biến chứng bàn chân có thể tác động tiêu cực về thể chất tâm lí, tinh thần, xã hội cũng như kinh

tế của các bệnh nhân bị ĐTĐ Đặc biệt khi có biến chứng ở bàn chân bệnh nhân sẽ gặp khó khăn trong việc tập luyện điều đó ảnh hưởng rất nhiều đến quá trình điều trị của bệnh nhân ĐTĐ Các nhà nghiên cứu đã khẳng định vai trò quan trọng của các hành vi chăm sóc bàn chân Trong khi đó những biến chứng ở chân của người bệnh ĐTĐ có thể phòng ngừa và hạn chế nếu được chăm sóc thích hợp

3 Nguy cơ bị cắt đoạn chi của người bệnh có thể giảm từ 49% đến 85% nếu

có những biện pháp phòng ngừa đúng

4 Điều này phụ thuộc rất nhiều vào kiến thức về tự chăm sóc và bảo vệ bàn chân của chính bệnh nhân ĐTĐ Vấn đề này được nhiều tác giả quan tâm tuy nhiên

do tỷ lệ mắc bệnh và kiến thức của bệnh nhân về ĐTĐ luôn thay đổi theo thời gian,

Trang 11

khác nhau về mục tiêu nghiên cứu Mặt khác kiến thức về bệnh cũng như việc chăm sóc bàn chân của bệnh nhân ĐTĐ được nâng cao dần lên cùng với thời gian phát hiện bệnh Để có kiến thức về chăm sóc bàn chân ĐTĐ mong rằng kết quả thu được

sẽ củng cố giả thuyết này của chúng tôi và có những biện pháp nâng cao về kiến thức chăm sóc bàn chân ĐTĐ cho tất cả bệnh nhân ĐTĐ và phòng được các biến

chứng xảy ra Chính vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng kiến thức tự chăm sóc và bảo vệ bàn chân của bệnh nhân ĐTĐ type 2 tại khoa Nội Tổng hợp- Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La năm 2019” với hai mục tiêu như sau:

1 - Mô tả thực trạng kiến thức tự chăm sóc và bảo vệ bàn chân của người bệnh ĐTĐ type 2 tại khoa Nội tổng hợp Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La 2- Đề xuất một số giải pháp nâng cao kiến thức tự chăm sóc bàn châncủa bệnh nhân ĐTĐ type 2 tại khoa Nội tổng hợp Bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La

Trang 12

là do có liên quan đến sự suy yếu trong bài tiết hoặc hoạt động của insulin" [1]

1.1.2 Chẩn đoán, nguyên nhân và phân loại bệnh đái tháo đường 1.1.2.1 Chẩn đoán

- Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định: Theo ADA năm 1997 và được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận năm 1998, tuyên bố áp dụng vào năm 1999, đái tháo đường được chẩn đoán xác định khi có bất kỳ một trong ba tiêu chuẩn sau:

+ Tiêu chuẩn 1: Glucose máu bất kỳ ≥ 11,1 mmol/l Kèm theo các triệu chứng uống nhiều, đái nhiều, sút cân không có nguyên nhân

+ Tiêu chuẩn 2: Glucose máu lúc đói ≥ 7,0 mmol/l, xét nghiệm lúc bệnh nhân đã nhịn đói sau 6 - 8 giờ không ăn

+ Tiêu chuẩn 3: Glucose máu ở thời điểm 2 giờ sau khi làm nghiệm pháp tăng glucose máu ≥ 11,1 mmol/l

- Các xét nghiệm trên phải được lặp lại 1-2 lần trong những ngày sau đó [1] 1.1.2.2 Nguyên nhân đái tháo đường

Nguyên nhân của bệnh đái tháo đường tuýp 2

Trang 13

Cơ chế bệnh sinh

1.1.2.3 Phân loại bệnh đái tháo đường

- Đái tháo đường týp 1 + Đái tháo đường týp 1 chiếm tỷ lệ khoảng 5-10% tổng số bệnh nhân đái tháo đường thế giới Nguyên nhân do tế bào bê-ta bị phá hủy, gây nên sự thiếu hụt insulin tuyệt đối cho cơ thể Ở Việt Nam chưa có số liệu điều tra quốc gia, nhưng theo thống kê từ bệnh viện thì tỷ lệ mắc ĐTĐ type1 vào khoảng 7 – 8% tổng số bệnh nhân ĐTĐ

+ Đái tháo đường týp 1 phụ thuộc nhiều vào yếu tố gien và thường được phát hiện trước 40 tuổi Nhiều bệnh nhân, đặc biệt là trẻ em và trẻ vị thành niên biểu hiện nhiễm toan ceton là triệu chứng đầu tiên của bệnh Đa số các trường hợp được chẩn đoán bệnh đái tháo đường týp 1 thường là người có thể trạng gầy, tuy nhiên người béo cũng không loại trừ Người bệnh đái tháo đường týp 1 sẽ có đời sống phụ thuộc insulin hoàn toàn

Trang 14

- Đái tháo đường týp 2 + Đái tháo đường týp 2 chiếm tỷ lệ khoảng 90% đái tháo đường trên thế giới, thường gặp ở người trưởng thành trên 40 tuổi Nguy cơ mắc bệnh tăng dần theo tuổi Tuy nhiên, do có sự thay đổi nhanh chóng về lối sống, về thói quen ăn uống, đái tháo đường týp 2 ở lứa tuổi trẻ đang có xu hướng phát triển nhanh

+ Đặc trưng của đái tháo đường týp 2 là kháng insulin đi kèm với thiếu hụt tiết insulin tương đối Đái tháo đường týp 2 thường được chẩn đoán rất muộn vì giai đoạn đầu tăng glucose máu tiến triển âm thầm không có triệu chứng Khi có biểu hiện lâm sàng thường kèm theo các rối loạn khác về chuyển hoá lipid, các biểu hiện bệnh lý về tim mạch, thần kinh, thận…, nhiều khi các biến chứng này đã ở mức độ rất nặng Người mắc bệnh đái tháo đường týp 2 nếu phát hiện sớm có thể điều trị bằng cách thay đổi thói quen, kết hợp dùng thuốc để kiểm soát glucose máu, tuy nhiên nếu quá trình này thực hiện không tốt thì bệnh nhân cũng sẽ phải điều trị bằng cách dùng insulin

- Đái tháo đường thai nghén: Đái đường thai nghén thường gặp ở phụ nữ có thai, có glucose máu tăng, gặp khi có thai lần đầu Sự tiến triển của đái tháo đường thai nghén sau đẻ theo 3 khả năng: Bị đái tháo đường, giảm dung nạp glucose, bình thường

- Các thể đái tháo đường khác (hiếm gặp) + Nguyên nhân liên quan đến một số bệnh, thuốc, hoá chất

+ Khiếm khuyết chức năng tế bào bê-ta

+ Khiếm khuyết gen hoạt động của insulin

+ Bệnh tụy ngoại tiết: Viêm tụy, chấn thương, carcinom tụy…

+ Các bệnh nội tiết: Hội chứng Cushing, cường năng tuyến giáp…

+ Thuốc hoặc hóa chất

+ Các thể ít gặp qua trung gian miễn dịch

1.1.3 Biến chứng bệnh đái tháo đường Đái tháo đường nếu không được phát hiện sớm và điều trị kịp thời bệnh sẽ tiến triển nhanh chóng và xuất hiện các biến chứng cấp và mạn tính

- Biến chứng cấp tính + Biến chứng cấp tính thường là hậu quả của chẩn đoán muộn, nhiễm khuẩn cấp tính hoặc điều trị không thích hợp Ngay cả khi điều trị đúng, hôn mê nhiễm

Trang 15

toan ceton và hôn mê tăng áp lực thẩm thấu vẫn có thể là hai biến chứng nguy hiểm

+ Nhiều bệnh nhân hôn mê, dấu hiệu đầu tiên của bệnh chính là tăng glucose máu Điều đó chứng tỏ sự hiểu biết về bệnh đái tháo đường còn chưa được phổ biến trong cộng đồng

- Biến chứng mạn tính

+ Biến chứng tim - mạch Bệnh lý tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường là biến chứng thường gặp và nguy hiểm, các nghiên cứu cho thấy nồng độ glucose máu cao làm tăng nguy cơ mắc bệnh mạch vành và các biến chứng tim mạch khác như: thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, tai biến mạch máu não…Người đái tháo đường có bệnh

lý về tim mạch chiếm 45%, nguy cơ mắc bệnh tim mạch gấp 2 - 4 lần so với người bình thường Ngoài ra, tỷ lệ biến chứng mạch não ở bệnh nhân đái tháo đường gấp 1,5-2 lần, viêm động mạch chi dưới gấp 5 - 10 lần so với người bình thường

+ Biến chứng thận Biến chứng thận do đái tháo đường là một trong những biến chứng thường gặp, tỷ lệ biến chứng tăng theo thời gian Bệnh thận do đái tháo đường khởi phát bằng protein niệu; sau đó khi chức năng thận giảm xuống, ure và creatinin sẽ tích tụ trong máu Đường trong máu cao gây tổn thương đến vi mạch máu trong thận, từ đó suy giảm

Trang 16

chức năng lọc của thận, thậm chí suy thận bệnh cầu thận ĐTĐ, viêm hoại tử đài bể thận, tổn thương thận mất bù sau tiêm thuốc cản quang trong một số trường hợp can thiệp mạch

+ Biến chứng võng mạc ĐTĐ:

Bệnh võng mạc không tăng sinh, bệnh võng mạc tăng sinh do ĐTĐ Ngoài ra còn

có các biến chứng mắt khác như đục thủy tinh thể, glaucoma Khi đường huyết cao khiến hệ thống mao mạch ở đáy mắt bị tổn thương Dần dần, thị lực của người mắt đái tháo đường có thể bị suygiảm hoặc tệ hơn, có thể dẫn đến mù lòa Ngoài ra, những biến chứng về mắt như đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp cũng có thể xảy ra + Biến chứng thần kinh:

Đây là biến chứng xuất hiện sớm nhất và thường xuyên của đái tháo đường Bao gồm các cảm giác đau, tê, nóng ở chân, nhịp tim và nhịp thở bất ổn định, hay tiết

mồ hôi Theo thời gian, người bệnh bị mất cảm giác ở nhiều bộ phận Mất cảm giác

ở chân khiến người bệnh dễ bị tổn thương, loét ở bàn chân, nặng hơn có thể bị hoại

tử bàn chân buộc phải phẫu thuật cắt bỏ Nam giới bị đái tháo đường có thể bị liệt dương

+ Biến chứng nhiễm khuẩn Đường trong máu cao là điều kiện thuận lợi để vi khuẩn phát triển và làm suy yếu

hệ miễn dịch của cơ thể, gây nên nhiễm trùng ở nhiều vùng trên cơ thể như: nhiễm khuẩn da, nhiễm khuẩn phổi: viêm phổi, lao phổi, nhiểm khuẩn tiết niệu…

+ Rối loạn chuyển hóa lipid máu ở bệnh nhân đái tháo đường Rối loạn lipid máu là tình trạng rối loạn và hoặc tăng nồng độ các thành phần lipid trong máu, hậu quả là sự tạo thành các mảng xơ vữa gây tắc mạch, làm gia tăng nguy cơ biến chứng tim mạch và đột quỵ, tăng các biến chứng mạch máu khác Ngày nay, người ta xem đã có rối loạn lipid máu ngay từ khi tỷ lệ các thành phần của lipid trong máu có sự thay đổi

+ Các biến chứng khác Bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) góp phần thúc đẩy bệnh ở hệ xương khớp xuất hiện sớm hơn, nặng hơn hoặc tiến triển nhanh hơn Mặt khác, mật độ xương của bệnh nhân ĐTĐ thấp hơn 20-30% so với người bình thường Do đó, những biến chứng của ĐTĐ có ảnh hưởng rất nhiều tới vấn đề xương khớp Bệnh thường tiến triển âm thầm, lúc đầu người bệnh chỉ có cảm giác khó khăn khi co duỗi ngón tay

Trang 17

cho đến khi ngón tay hoàn toàn cong gập và đau buốt và thường xuyên hay gặp các biến chứng như: biến chứng xương và khớp, biến chứng ngoài da, bệnh lý bàn chân

do đái tháo đường Bệnh lý bàn chân đái tháo đường ngày càng được quan tâm do tính phổ biến của bệnh Bệnh lý bàn chân đái tháo đường do sự phối hợp của tổn thương mạch máu, thần kinh ngoại vi và cơ địa dễ nhiễm khuẩn do glucose máu tăng cao

Trong khuôn khổ các biến chứng của bênh ĐTĐ thì biến chứng bàn chân là biến chứng có thể phòng được nếu người bệnh biết được cách chăm sóc bàn chân của mình

1.1.4 Tình hình biến chứng bàn chân của bệnh nhân ĐTĐ Bệnh lý bàn chân của người ĐTĐ là biến chứng hay gặp và là nguyên nhân dẫn tới cắt cụt và tử vong cao ở bệnh ĐTĐ[3] Một thông báo của WHO tháng 3-

2005 cho thấy có tới 15% số người mắc bệnh ĐTĐ có bệnh lý bàn chân, 20% sốngười phải nhập viện do nguyên nhân bị loét chân Bệnh nhân ĐTĐ phải cắt cụt thì chiếm 45 – 70% tổng số trường hợp phải cắt cụt chi không do chấn thương[4] Tại Việt Nam tỷ lệ cắt cụt của người bị biến chứng bàn chân ĐTĐ cũng khá cao, khoảng 40% tổng số người có bệnh lý bàn chân ĐTĐ[4] Đối với bệnh nhân ĐTĐ, biến chứng cắt cụt chân đặt ra một vấn đề nan giải xét cả mặt kinh tế, xã hội

và y tế: Chi phí điều trị tăng cao do phải kiểm soát đường huyết tích cực hơn, kèm theo kháng sinh phòng nhiễm khuẩn, chi phí chăm sóc biến chứng bàn chân Đáng

sợ hơn là nó làm bệnh nhân mất khả năng lao động, gây tàn phế, làm giảm chất lượng cuộc sống, giảm thuổi thọ

1.1.4.1 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của sự hình thành các vết loét bàn chân do ĐTĐ

Trang 18

Cho tới nay, người ta thấy các tổn thương chân ở người ĐTĐ là hậu quả của nhiều nguyên nhân như: Tổn thương dây đa thần kinh, bệnh lý mạch máu, chấn thương và nhiễm trùng Các nguyên nhân này có thể phối hợp cùng lúc hoặc vào những thời điểm khác nhau Nhiễm trùng làm nặng thêm các vết loét và cũng là yếu

tố nguy cơ gây cắt cụt chi nhưng ít khi là một yếu tố đơn độc gây nên loét chân

* Vai trò bệnh lý thần kinh

Bệnh lý thần kinh hay gặp nhất trong số các biến chứng của ĐTĐ và là biến chứng sớm nhất của ĐTĐ Tỷ lệ của bệnh lý thần kinh rất khác nhau, nhưng tăng lên theo thời gian bị bệnh và mức độ nặng của bệnh lý thần kinh tăng lên cùng với tuổi bệnh nhân và phụ thuộc vào mức độ kiểm soát đường huyết Bệnh lý thần kinh ĐTĐ tác động đến thần kinh cảm giác, thần kinh vận động và thần kinh tự động Đặc điểm của tổn thương thần kinh ĐTĐ la sự mất myelin từng đoạn có tính chất đối xứng và lan tỏa dẫn đến làm giảm tốc độ dẫn truyền thần kinh, rối loạn tính nhạy cảm và tính tự động

* Thần kinh cảm giác – vận động

+) Giảm cảm giác bản thể và yếu cơ ở sâu trong bàn chân dẫn đến sự biến đổi cấu trúc của bàn chân (ngón chân hình búa, hình vuốt, sập vòm bàn chân) và làm thay đổi các điểm tỳ đè của bàn chân

+) Gây mất cân bằng trong động tác co duỗi, làm cho ngón chân có dạng vuốt thú, phần đầu các đốt bàn chân bị nhô ra trước, từ đó xuất hiện các áp lực lớn ở phía dưới các đầu xương bàn chân

+) Sự kết hợp của giảm nhạy cảm với cảm giác đau và cảm giác nhận biết bản thể, cùng với các áp áp lực khi đi, đứng và trọng lượng cở thể dồn lên phía đầu xương bàn chân làm cho các vị trí này dễ bị loét[14,15] Mặt khác, giảm nhạy cảm với cảm giác đau làm cho bệnh nhân không nhận biết các vết loét nhỏ nên thường phát hiện muộn, làm nặng nề thêm tình trạng loét bàn chân [18]

* Thần kinh tự động:

+) Tổn thương thần kinh tự động làm mờ các shunt động – tĩnh mạch, tăng nhiệt độ da, tăng quá trình tiêu xương của xượng cổ chân và gây rối loạn vi tuần hoàn gây phù nề bàn chân – một yếu tố tiên lượng dẫn tới loét cả đối với cả tổn thương thiếu máu và bệnh lý thần kinh[15] Rối loạn thần kinh tự động làm tăng dòng máu đến da, nhưng lại làm giảm dòng máu mao mạch có tác dụng dinh dưỡng

Trang 19

cho mô bàn chân, gây hiện tượng thiếu máu vùng xa của bàn chân Mặt khác, rối loạn thần kinh tự động gây giảm tiết mồ hôi tạo thuận lợi cho sự xuất hiện các vết nứt nhỏ ở da, tạo thành đường vào cho các vi khuẩn bội nhiễm và là điểm bắt đầu thường gặp của loét sâu bàn chân

Cuối cùng, một trong các tiến triển của bệnh lý thần kinh trong ĐTĐ ở bàn chân là bệnh lý xương khớp, gây nên biến dạng bàn chân, tạo nên bàn chân của Charcot – với các điểm tỳ đè bất thường rất dễ bị loét

+) Vai trò của bệnh lý mạch máu Tổn thương mạch máu gây tình trạng thiếu máu bàn chân, làm nặng thêm các rối loạn dinh dưỡng của bàn chân Tổn thương này liên quan đến các động mạch của chi người Ở người ĐTĐ, các tổn thương này xuất hiện thường sớm hơn, nặng hơn và gặp nhiều hơn ở người không bị ĐTĐ Bệnh lý mạch máu lớn thường phối hợp với bệnh lý thần kinh giải thích hiện tượng đau cách hồi có thể không biểu hiện lâm sàng cho dù đã tổn thương giải phẫu bệnh lý tiến triển ở các mạch máu chi dưới Bệnh lý mạch máu ở người ĐTĐ thương lan tỏa, ở đoạn xa, hay ở các động mạch cẳng chân, nhưng cũng có thể phối hợp với các tổn thương mạch máu (gốc chi) Quá trình tái tạo biểu mô được diễn ra thuận lợi, do đó làm vết thương thu nhỏ lại Quá trình liền vết thương được tiến hành theo quy trình định sẵn[17]

Đối với tổn thương mạn tính như loét do ĐTĐ, phản ứng viêm cấp cũng xảy

ra nhưng sau đó được thay thế bằng phản ứng viêm mạn tính kéo dài, do đó quá trình liền vết thương không diễn ra theo cơ chế bệnh sinh thông thường Sự tăng tiết qúa mức và tăng hoạt động của các protease làm cho quá trình liền vết thương khó diễn ra do các protease này phá hủy các tế bào máu mới, làm giảm số lượng collagen, fibronectin và các protein ngoại bào khác, đồng thời làm giảm số lượng các yếu tố tăng trưởng cần thiết để kích thích tái tạo vết thương( bao gồm: yếu tố tăng trưởng biểu bì – EGF, yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi – FGF, yếu tố tăng trưởng giống insulin – IGF, yếu tố tăng trưởng có nguồn gốc tiểu cầu – PDGF) Dịch vết thương tăng tiết là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và làm giảm cung cấp oxi cho mô Các tế bào mô hạt kém phát triển và nhanh lão hóa , kém đáp ứng với kích thích của các yếu tố tăng trưởng [16]

+) Yếu tố nguy cơ của loét bàn chân

Trang 20

Nguy cơ loét bàn chân cao ở BN ĐTĐ có thời gian mắc bệnh > 10 năm, kiểm soát ĐM kém, có biến chứng tim mạch, võng mạch hay thận, nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới Ngoài ra, có một số yếu tố làm tăng khả năng xuât hiện loét bàn chân như : - Biến chứng thần kinh ngoại biên

- Bệnh mạch máu ngoại biên

- Tiền sử loét hoặc cụt chân

- Chai chân

- Bằng chứng tăng áp lực lòng bàn chân

1.1.4.2 Các biện pháp làm giảm biến chứng bàn chân

*) Kiểm soát tốt đường máu, huyết áp

Thường xuyên kiểm tra đường máu và đo huyết áp hàng ngày để điều chỉnh chế độ ăn và liều lượng thuốc cho phù hợp

*) Thăm khám bàn chân hàng ngày

Thường xuyên kiểm tra bàn chân như màu da chân, độ ấm các đầu chi, độ thô giáp của da chân

Trang 21

*) Luôn mang giày dép phù hợp và đúng cách

 Giầy rộng và sâu ở phần mũi

*) Khám bàn chân từ 3 – 6 tháng một lần bởi bác sỹ nội khoa

*) Khi có các triệu chứng như: đau bỏng rát, tê bì đau cách hồi, loét nhỏ không

tự liền sau 02 ngày phải đi khám ngay bác sỹ chuyên khoa

1.1.5 Kỹ thuật chăm sóc bàn chân

1.1.5.1 Kiểm tra bàn chân hàng ngày

 Kiểm tra bàn chân hằng ngày tại nơi có đầy đủ ánh sáng

 Nhờ người nhà hoặc dùng gương để kiểm tra góc khuất

 Kiểm tra kĩ tìm các dấu hiệu bất thường: phồng, rộp, chai chân

1.1.5.2 Rửa chân

 Rửa kĩ bàn chân và kẽ ngón chân

 Rửa bằng nước ấm và xà phòng trung tính

 Nếu da chân bị khô thì sử dụng kem dưỡng ẩm(lưu ý không được bôi kem vào kẽ ngón chân)

1.1.5.3 Chăm sóc móng chân

 Không để móng chân mọc quá dài

 Cắt móng chân sau khi ngâm chân (khi móng chân còn mềm)

 Cắt móng chân theo đường cong của móng và dùng dũa để làm nhẵn

 Không nên cắt cố vào trong gốc móng hay sát da móng ngón chân

Trang 22

Nguyên nhân của sự gia tăng bệnh nhanh chóng do mức độ đô thị hóa nhanh,

sự di dân từ khu vực nông thôn ra thành thị nhiều, sự thay đổi nhanh chóng về lối sống công nghiệp, giảm hoạt động chân tay, sự tăng trưởng kinh tế nhanh và chế độ

ăn không cân đối, nhiều mỡ

Theo WHO (3/2005) cho thấy 15% số người bệnh bị ĐTĐ có bệnh lý về bàn chân, trên phạm vi toàn cầu trung bình cứ 30 giây lại có một ca liên quan bệnh ký bàn chân lại phải tháo khớp ngón chân hoặc cắt cụt chi

Theo thống kê của IDF 2017, thế giới có 425 triệu người mắc bệnh đái tháo đường, tương đương cứ 11 người trưởng thành (20 - 79 tuổi) lại có 1 người bị đái tháo đường

+ Tình hình đái tháo đường ở Việt Nam

Tiêu đề	Thực trạng kiến thức tự chăm sóc và bảo vệ bàn chân của bệnh nhân đái tháo đường type 2 tại khoa nội tổng hợp bệnh viện đa khoa tỉnh Sơn La năm 2019
Tác giả	Nguyễn Hải Son
Người hướng dẫn	ThS. Nguyễn Mạnh Dũng
Trường học	Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định
Chuyên ngành	Điều dưỡng Nội người lớn
Thể loại	Báo cáo chuyên đề tốt nghiệp
Năm xuất bản	2019
Thành phố	Nam Định

Định dạng
Số trang	45
Dung lượng	1,14 MB