Vai trò của nhà nước trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế ở việt nam hiện nay

Hội nhập quốc tế ngày nay đã trở thành xu thế tất yếu khách quan của tiến trình phát triển nhân loại, trong đó, hội nhập kinh tế quốc tế là nội dung cốt lõi, căn bản, cơ sở nền tảng của toàn bộ tiến trình hội nhập. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, một mặt đem lại cho các quốc gia những cơ hội tốt cho thúc đẩy kinh tế phát triển, nhưng mặt khác cũng khiến các quốc gia phải đối mặt với muôn vàn rủi ro, thách thức. Tuy nhiên, mỗi quốc gia khi tham gia tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế không phải đều cùng nhận được những cơ hội hay phải gánh chịu những rủi ro, thách thức ngang nhau. Thực tế cho thấy, hiệu quả tiến trình hội nhập phụ thuộc rất lớn vào năng lực nhận thức và hành động của mỗi quốc gia.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hội nhập quốc tế ngày nay đã trở thành xu thế tất yếu khách quan củatiến trình phát triển nhân loại, trong đó, hội nhập kinh tế quốc tế là nội dungcốt lõi, căn bản, cơ sở nền tảng của toàn bộ tiến trình hội nhập

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, một mặt đem lại cho các quốc gianhững cơ hội tốt cho thúc đẩy kinh tế phát triển, nhưng mặt khác cũng khiếncác quốc gia phải đối mặt với muôn vàn rủi ro, thách thức Tuy nhiên, mỗiquốc gia khi tham gia tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế không phải đều cùngnhận được những cơ hội hay phải gánh chịu những rủi ro, thách thức ngangnhau Thực tế cho thấy, hiệu quả tiến trình hội nhập phụ thuộc rất lớn vàonăng lực nhận thức và hành động của mỗi quốc gia Quốc gia nào chủ động vàtích cực trong hội nhập, có những chính sách hội nhập đúng đắn, phương thứchội nhập phù hợp… sẽ tận dụng, khai thác được nhiều hơn những cơ may, vậnhội, đồng thời dễ dàng vượt qua những trở ngại, thách thức, giảm thiểu nhữngtổn thất, gặt hái những thành tựu phát triển ngay cả trong những điều kiện khókhăn nhất Ngược lại, những quốc gia nào còn do dự, lúng túng, không nhanhnhạy nắm bắt thời cơ, linh hoạt ứng phó trước những biến động của tiến trìnhhội nhập… sẽ phải hứng chịu nhiều tổn thất, thiệt hại, thậm chí có thể đẩy nềnkinh tế rơi vào khủng hoảng, suy thoái nặng nề

Đối với các nước có nền kinh tế phát triển chưa cao như Việt Nam, hộinhập kinh tế quốc tế là lựa chọn tốt nhất để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, rútngắn khoảng cách tụt hậu so với các nước, nâng cao vị thế kinh tế và năng lựccạnh tranh quốc gia Để đảm bảo hiệu quả tiến trình hội nhập, nhanh chónggặt hái những thành tựu phát triển kinh tế to lớn, việc chủ động và tích cựctrong hội nhập có ý nghĩa vô cùng quan trọng Chủ động và tích cực hội nhậpkhông chỉ giúp chúng ta nắm bắt, tận dụng tối đa những cơ hội, kết hợp tốtcác nguồn lực cho thúc đẩy kinh tế phát triển; ứng phó hiệu quả hơn trướcnhững tác động, ảnh hưởng bất lợi từ tiến trình hội nhập; né tránh, hạn chếđến mức thấp nhất những tác động xấu từ tiến trình hội nhập, mà hơn thế còn

có thể tìm kiếm được những

cơ hội trong thách thức, thậm chí có thể “xoay chuyển” những tình huống bấtlợi, biến những khó khăn, thách thức thành động lực phát triển.

Để chủ động và tích cực hội nhập đòi hỏi sự nỗ lực kết hợp, tham gia củanhiều chủ thể, trong đó nhà nước là chủ thể quan trọng nhất, có vai trò to lớn,trực tiếp điều hành, chỉ đạo, định hướng, dẫn dắt toàn bộ tiến trình hội nhậpkinh tế quốc tế ở nước ta

Những năm qua, Nhà nước Việt Nam đã đề ra nhiều chính sách địnhhướng đúng đắn, đồng thời chỉ đạo triển khai nhiều biện pháp thúc đẩy nềnkinh tế hội nhập ngày càng mạnh mẽ vào thể chế kinh tế khu vực và thế giới.Nhờ đó chúng ta đã khai thác được nhiều giá trị từ tiến trình hội nhập chothúc đẩy kinh tế phát triển, đem lại cho nền kinh tế Việt Nam những bướckhởi sắc tốt đẹp với tốc độ tăng trưởng kinh tế khá cao trong nhiều năm, nănglực cạnh tranh và vị thế kinh tế của đất nước trên trường quốc tế không ngừngđược cải thiện và nâng cao Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, hiệu quả tiếntrình hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta đến nay vẫn chưa thực sự như mongđợi Tốc độ tăng trưởng kinh tế còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng vàlợi thế của đất nước Nhiều nguồn lực của nền kinh tế chưa được khai thác,phát huy tốt Nền kinh tế cũng chưa tranh thủ được tối đa sự hỗ trợ từ bênngoài cho việc giải quyết, ứng phó hiệu quả trước những khó khăn, thách thức

và biến động phức tạp của tiến trình hội nhập

Một trong những nguyên nhân căn bản của thực trạng đó là do Nhà nướcchưa thực sự phát huy tốt vai trò của mình trong chủ động và tích cực chỉ đạo,điều hành tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế; năng lực quản lý, điều tiết kinh

tế vĩ mô của Nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, yếu kém; hệ thống pháp luật,

bộ máy hành chính Nhà nước chưa đáp ứng tốt nhất những đòi hỏi của tiếntrình hội nhập và yêu cầu phát triển đất nước, v.v…

Vì vậy, việc nâng cao vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cựchội nhập kinh tế quốc tế nhằm khai thác được nhiều hơn nữa những lợi ích tolớn từ hội nhập cho thực hiện thắng lợi những mục tiêu phát triển đất nướcvẫn là nội dung cần chú trọng trong tiến trình hội nhập ở nước ta thời gian tới

Hơn thế, trong bối cảnh hội nhập quốc tế có nhiều diễn biến phức tạpnhư hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước nhiều khó khăn, tháchthức nan giải (ảnh hưởng bất lợi từ cuộc khủng hoảng, suy thoái kinh tế, mất

ổn định chính trị diễn ra ở nhiều quốc gia; đối phó với những âm mưu chốngphá từ các lực lượng thù địch và những toan tính xâm lược, chèn ép nước tatrên nhiều lĩnh vực ngày càng mạnh mẽ của Trung Quốc;…), Nhà nước càngcần phải phát huy hơn nữa vai trò của mình trong chủ động và tích cực hộinhập; chỉ đạo khai thác, kết hợp tối đa nội lực và ngoại lực nhằm củng cố vàtăng cường sức mạnh, tiềm lực kinh tế đất nước, nâng cao khả năng ứng phó,giải quyết hiệu quả trước những tác động, ảnh hưởng bất lợi từ tiến trình hộinhập, đảm bảo độc lập tự chủ về kinh tế, giảm thiểu sự lệ thuộc nặng nề vàocác quốc gia lớn, đồng thời tranh thủ tối đa mọi sự hỗ trợ, ủng hộ của cộngđồng quốc tế cho thực hiện mục tiêu vừa thúc đẩy phát triển kinh tế, vừa đảmbảo giữ vững ổn định chính trị, bảo vệ độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia.Thực tiễn đã và đang đặt ra yêu cầu cần thiết phải nghiên cứu vấn đề vaitrò của nhà nước trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế để từ đó rút ranhững bài học cần thiết nâng cao vai trò của Nhà nước Việt Nam trong việcchủ động và tích cực hội nhập vào thể chế kinh tế toàn cầu nhằm gặt háinhững thành tựu hội nhập kinh tế quốc tế cao nhất cho công cuộc phát triển

đất nước Đó là lý do tác giả luận án chọn vấn đề “Vai trò của nhà nước trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài

nghiên cứu của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ lý luận và thực tiễn về vai trò của Nhà nước Việt Namtrong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, luận án đề xuất quanđiểm và một số giải pháp chủ yếu phát huy vai trò của Nhà nước Việt Namtrong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ lý luận về vai trò của Nhà nước Việt Nam trong chủ động vàtích cực hội nhập kinh tế quốc tế

- Phân tích thực trạng vai trò của Nhà nước Việt Nam trong việc chủđộng và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, đồng thời phát hiện những vấn đềđang đặt ra đối với việc phát huy vai trò đó của Nhà nước hiện nay.

- Đề xuất quan điểm và một số giải pháp chủ yếu phát huy vai trò củanhà nước Việt Nam trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu về vai trò của Nhà nước Việt Nam với

tư cách là bộ phận quan trọng của kiến trúc thượng tầng trong chủ động vàtích cực hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu, khảo sát vấn đề vai trò của Nhà nước Việt Namtrong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế giai đoạn đất nước mởrộng hội nhập từ năm 2000 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở quan điểm lý luận của chủ nghĩaMác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đặc biệt là các quan điểm của ĐảngCộng sản Việt Nam về vấn đề hội nhập, vai trò của nhà nước trong bối cảnhhội nhập nói chung, vai trò của Nhà nước Việt Nam trong quá trình hội nhậpkinh tế quốc tế nói riêng, đồng thời kế thừa có chọn lọc kết quả các công trìnhnghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã công bố liên quan tới

đề tài

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học của chủ nghĩaduy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử mác xít, đặc biệt là cácphương pháp lịch sử - lôgic, phân tích - tổng hợp, trừu tượng hoá, khái quáthoá, đồng thời kết hợp một số phương pháp khác như điều tra, thống kê xãhội học… để hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án phân tích, làm rõ sự cần thiết phải chủ động và tích cực hộinhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay

- Phân tích dưới góc độ triết học vai trò của Nhà nước Việt Nam trongviệc chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế.

- Đánh giá thực trạng, đồng thời đề xuất quan điểm và một số giải pháp

cơ bản góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cựchội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Những vấn đề mà luận án đề cập, giải quyết góp phần thiết thực vàoviệc luận giải và đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò củaNhà nước Việt Nam hiện nay trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tếquốc tế

- Luận án sau khi hoàn thiện có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo phục

vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy về các vấn đề liên quan đến chủ động,tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, cũng như vai trò của Nhà nước trong chủđộng và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận ánđược kết cấu thành 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Hội nhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng ngày nay

đã là xu thế tất yếu của nhân loại và trở thành vấn đề quen thuộc không chỉtrong giới các học giả, các nhà khoa học mà cả trong đời sống xã hội Do đó,cũng dễ hiểu vì sao có khá nhiều các công trình, bài viết quan tâm tìm hiểu,nghiên cứu xoay quanh chủ đề này

Trước hết, có thể thấy, nhiều học giả đã tập trung nghiên cứu, đưa ra cácquan niệm khác nhau về khái niệm hội nhập

Trong cuốn Từ điển bách khoa Việt Nam của Hội đồng Quốc gia chỉ đạo

biên soạn từ điển bách khoa, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2002, kháiniệm hội nhập được giải thích một cách ngắn gọn là sự liên kết các nền kinh

tế với nhau Các nền kinh tế khác nhau thực hiện sự hội nhập thông qua hoạtđộng mậu dịch và hợp tác chính sách và biện pháp kinh tế [69, tr.384]

Các tác giả cuốn Việt Nam hội nhập kinh tế trong xu thế toàn cầu hoá – Vấn đề và giải pháp, Bộ Ngoại giao, Vụ hợp tác quốc tế đa phương, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002 cho rằng, có thể tiếp cận về hội nhập theo

ba cách: cách thứ nhất, theo chủ nghĩa liên bang, tức là xem hội nhập là sản

phẩm cuối cùng chứ không phải là một quá trình, với quan tâm chủ yếu dànhcho thể chế, hướng tới sự hình thành một nhà nước liên bang kiểu Hoa Kỳ và

Thụy Sỹ; cách tiếp cận thứ hai, xem hội nhập trước hết thể hiện ở sự liên kết

giữa các quốc gia thông qua phát triển các luồng giao lưu như thương mại, thưtín, thông tin, du lịch, di trú, đào tạo trong một cộng đồng an ninh hợp nhấtnhư Hoa Kỳ, hay cộng đồng an ninh đa nguyên như Liên minh châu Âu (EU);

cách tiếp cận thứ ba, của những người theo phái tân chức năng, xem hội nhập

dưới góc độ là hành vi mở rộng và làm sâu sắc quan hệ hợp tác giữa các chủthể với nhau trong việc hoạch định chính sách [29, tr.53-54]

Theo tác giả Nguyễn Vũ Tùng trong bài viết “Quan hệ giữa độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế” đăng trên Tạp chí Kinh tế và Chính trị thế giới, số 2,

năm

2009, hội nhập chính là quá trình chủ động tham gia ngày càng sâu rộng vàođời sống mọi mặt (kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội) của quan hệ quốc tế Tácgiả cũng nhấn mạnh, ở mức độ trừu tượng hơn, hội nhập còn là quá trình chấpnhận những qui tắc ứng xử mới đối với hành vi quốc gia trong thời kỳ toàncầu hoá và hậu chiến tranh lạnh Hội nhập là một tiến trình chủ quan, phụthuộc vào sự lựa chọn của từng nước [122].

Trong cuốn Độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh mới do GS.TS Nguyễn Xuân Thắng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội, năm 2011, các tác giả cho rằng, khái niệm hội nhập là một cách diễn đạtkhác về toàn cầu hoá Nếu toàn cầu hoá (nhìn từ góc độ thể chế) là quá trìnhtạo ra khung khổ phát triển chung, lôi cuốn các quốc gia đi theo thì hội nhậpquốc tế tự nó là quá trình hoá thân một cách chủ động của mỗi nước, mỗi khuvực vào trong các thực thể khu vực, toàn cầu để một mặt, thể hiện được vị thế

và tính tự cường quốc gia, dân tộc, và mặt khác, tham gia loại trừ những khácbiệt để mình là một bộ phận hợp thành trong các chỉnh thể khu vực và toàncầu đó Hội nhập quốc tế là quá trình liên kết có mục tiêu, định hướng cụ thểgắn với phạm vi, cấp độ cũng như điều kiện cụ thể của mỗi nước Hội nhậpquốc tế là quá trình chủ quan do hai xu thế khách quan là toàn cầu hoá và cuộccách mạng khoa học công nghệ mới qui định [109, tr.49, 50]

Tác giả Hoàng Anh Tuấn với bài viết Môi trường quốc tế và chiến lược ngoại giao của Việt Nam đăng trên Báo Thế giới và Việt Nam,

http://www.tgvn.com.vn, ngày 16/12/2013 đã đưa ra quan niệm, hội nhập quốc

tế là tiến trình các nước chủ động tăng cường các hoạt động gắn kết họ với nhaudựa trên sự chia sẻ chung về lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực, quyền lực vàtuân thủ các luật chơi chung trong khuôn khổ các định chế hoặc tổ chứcquốc tế[121]

Theo tác giả Đặng Đình Quý trong bài viết Bàn thêm về khái niệm “hội nhập quốc tế” của Việt Nam trong giai đoạn mới, đăng trên Tạp chí Cộng sản

điện tử, http://www.tapchicongsan.org.vn, ngày 4/12/2012, hội nhập quốc tế làhình thức phát triển cao của hợp tác quốc tế, là quá trình chủ động chấp nhận,

áp dụng và tham gia xây dựng các luật lệ và chuẩn mực quốc tế nhằm phục vụtối đa lợi ích quốc gia, dân tộc Tác giả còn phân tích rõ, từ góc độ nhà nước,hội nhập quốc tế

là quá trình một quốc gia tham gia các hoạt động chung của cộng đồng quốc

tế theo các nguyên tắc, chuẩn mực mà cộng đồng quốc tế thừa nhận Hội nhậpquốc tế là yêu cầu có tính khách quan do tác động của quá trình toàn cầu hóangày càng sâu rộng, nhưng việc lựa chọn lĩnh vực, mức độ và lộ trình hộinhập lại là quyết định chủ quan của từng quốc gia phù hợp với lợi ích và hoàncảnh cụ thể Bên cạnh đó, từ thực tiễn và lý luận về hội nhập quốc tế trên thếgiới, tác giả đã khái quát một số điểm chung nổi bật về hội nhập quốc tế như:hội nhập quốc tế bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, nhưng không giới hạn ở đó, mà

có thể diễn ra trên nhiều lĩnh vực; hội nhập quốc tế là quá trình không có giớihạn về thời gian; hội nhập quốc tế không chỉ diễn ra thông qua việc tham giacác cơ chế hợp tác đa phương mà còn trên nhiều bình diện; bản chất của hộinhập quốc tế là quá trình xây dựng và áp dụng các luật lệ và chuẩn mực chung[100]

Nguyên Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm trong

bài viết Bàn về hội nhập quốc tế đăng trên Báo Thế giới và Việt Nam,

http://www.tgvn.com.vn ngày 16/12/2013 cho rằng, hội nhập quốc tế thựcchất là hợp tác kinh tế nhưng ở trình độ cao hơn, đáp ứng những đòi hỏi chặtchẽ hơn như gắn kết với nhau, chia sẻ với nhau lợi ích, nguồn lực, quyền lực;tuân thủ các quy tắc chung, luật chơi và chuẩn mực chung theo một quá trìnhphát triển liên tục từ thấp đến cao, với những hình thức đa dạng, phong phú,phù hợp với điều kiện cụ thể của từng khu vực hoặc từng cơ chế hội nhập.Theo ông, hội nhập bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, từ đó mở rộng sang các lĩnhvực khác của đời sống xã hội Cũng có một số trường hợp hội nhập không bắtđầu từ kinh tế, mà bắt đầu từ chính trị hay văn hóa như trường hợp các nướcgia nhập LHQ, hay trường hợp Việt Nam gia nhập ASEAN, nhưng trong quátrình phát triển, kinh tế vẫn chiếm vị trí trọng tâm Hội nhập quốc tế diễn rakhông chỉ trên cấp độ toàn cầu, mà còn ở nhiều cấp độ khác nhau, từ thấp đếncao dưới danh nghĩa "liên kết" hoặc "nhất thể hóa" như liên kết tiểu khu vực,liên kết khu vực, liên kết liên khu vực, liên kết liên châu lục, liên kết trên bìnhdiện song phương hoặc đa phương [33]

Tuy có nhiều cách tiếp cận khác nhau về hội nhập quốc tế, song từ quanniệm của các học giả có thể thấy, hội nhập quốc tế là quá trình các nước giatăng

các hoạt động gắn kết, hợp tác với nhau trên những lĩnh vực cụ thể theonhững nguyên tắc nhất định, phù hợp với mục tiêu phát triển của mỗi quốcgia.

Ngoài việc đưa ra các quan niệm về hội nhập quốc tế, các tác giả cũngtập trung phân tích một số đặc điểm, cũng như những tác động của quá trìnhhội nhập quốc tế đối với đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội toàn cầunói chung, đồng thời chỉ ra những thời cơ, thách thức, cũng như những yêucầu, đòi hỏi của quá trình hội nhập đối với Việt Nam nói riêng

Bên cạnh các nghiên cứu về chủ đề hội nhập quốc tế, nhiều học giả đãdành sự quan tâm, tìm hiểu sâu hơn về vấn đề hội nhập trong lĩnh vực kinh tế(hội nhập kinh tế quốc tế) trên tinh thần xác định đây là lĩnh vực, nội dungtrọng tâm của toàn bộ tiến trình hội nhập

Trong cuốn Toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế đối với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam do GS.TS Nguyễn Xuân

Thắng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2007, trước hết, các tácgiả tập trung phân tích khái niệm toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế Trên

cơ sở trình bày khái quát và có hệ thống các quan niệm khác nhau về toàn cầuhoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, các tác giả đã đưa ra quan niệm tươngđối phổ quát và sát thực với diễn tiến của xu hướng toàn cầu hoá kinh tế vàtiến trình hội nhập kinh tế quốc tế Theo các tác giả, hội nhập kinh tế quốc tếchỉ là cách tiếp cận khác của toàn cầu hoá kinh tế, nhìn toàn cầu hoá kinh tế từgóc độ tham gia liên kết của các chủ thể kinh tế vào một chỉnh thể kinh tế thịtrường toàn cầu Hội nhập kinh tế quốc tế tự nó là một quá trình “hoá thân”của mỗi quốc gia, khu vực vào trong các thực thể khu vực, toàn cầu; là quátrình liên kết kinh tế có mục tiêu, định hướng cụ thể của mỗi quốc gia; là tiếntrình nhất thể hoá nền kinh tế thế giới… [108, tr.21-23] Bên cạnh đó, các tácgiả cũng chỉ ra những đặc trưng, biểu hiện mới của toàn cầu hoá kinh tế vàhội nhập kinh tế quốc tế; những tác động và đặc biệt là các hệ luỵ của toàncầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế đối với sự phát triển của nền kinh

tế thế giới nói chung, đến quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Namnói riêng Các tác giả tiếp tục đi sâu phân tích quá trình Việt Nam tham giavào tiến trình toàn cầu hoá kinh tế và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế, trong

đó tập trung nhiều vào ba lĩnh vực mà nước ta đạt

được những thành tựu đáng kể là thu hút FDI, thương mại quốc tế và vấn đềđổi mới và phát triển hiệu quả doanh nghiệp nhà nước Từ đó, các tác giả đềxuất hệ thống giải pháp mang tính chiến lược cho quá trình phát triển côngnghiệp hoá rút ngắn của Việt Nam từ góc độ xem xét những tác động của tiếntrình toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế trên ba đột phá chính: tiếp cận vàtriển khai chiến lược thích ứng với tự do hoá và phát triển bền vững; điềuchỉnh cơ cấu kinh tế; xây dựng đồng bộ thể chế kinh tế thị trường.

Tác giả Nguyễn Thị Hiền, trong cuốn Hội nhập kinh tế khu vực của một

số nước ASEAN, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2002 cũng tập trung

nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản của hội nhập kinh tế quốc tế, đưa raquan niệm riêng về vấn đề hội nhập trên cơ sở khái quát các quan niệm khácnhau về hội nhập kinh tế quốc tế Từ đó, tác giả tiếp tục phân tích quá trìnhhội nhập kinh tế khu vực của các nước ASEAN, triển vọng hội nhập kinh tếkhu vực và một số kinh nghiệm hội nhập của các nước này Những nội dungnghiên cứu của tác giả có giá trị nhất định cả về mặt lý luận và kinh nghiệmthực tiễn cho công cuộc hội nhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tếnói riêng ở nước ta

Trong cuốn Phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế do PGS.TS Nguyễn Văn Nam chủ biên, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, năm 2006, trước khi đi vào những nội dung nghiên cứuchính, các tác giả cũng tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận chung về toàncầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế Cũng như nhiều học giả khác, các tác giả củacông trình này quan niệm, hội nhập thực chất là sự chủ động tham gia vào quátrình toàn cầu hoá, khu vực hoá Hội nhập kinh tế quốc tế chính là quá trìnhchủ động gắn kết nền kinh tế và thị trường của từng nước với kinh tế khu vực

và thế giới thông qua các nỗ lực tự do hoá và mở cửa trên các cấp độ [87,tr.19, 20] Tiếp đó, các tác giả phân tích vấn đề phát triển kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá, hội nhậpkinh tế quốc tế, khẳng định, chỉ có phát triển kinh tế thị trường, Việt Nam mớikhai thác được các nguồn lực để xây dựng chủ nghĩa xã hội, mới hội nhậpđược với nền kinh tế thế giới hiện đại, tránh tụt hậu và đưa đất nước phát triểnvới nhịp độ nhanh hơn, tiến tới phồn thịnh và phát triển bền vững Các tác giảcũng dành thời gian phân tích kinh nghiệm của một số quốc gia

như Trung Quốc, Thái Lan và một số nước Đông Âu nhằm rút ra những bàihọc cho Việt Nam trong việc chuyển đổi nền kinh tế tham gia hội nhập Trên

cơ sở đánh giá những thành tựu cũng như những hạn chế của Việt Nam trongchính sách hội nhập kinh tế quốc tế, các tác giả đưa ra những quan điểm, giảipháp mang tính định hướng đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế nhằm pháttriển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta như xâydựng đồng bộ các yếu tố thị trường, cải cách doanh nghiệp nhà nước, nâng caonăng lực cạnh tranh,…

Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan trong bài viết “Nâng cao khả năng

cạnh tranh để hội nhập thành công” đăng trong sách Việt Nam 20 năm đổi mới

và phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Nxb Lao động, Hà Nội, năm

2006 cho rằng, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực là quá trình gắn kết nền kinh

tế của nước mình với nền kinh tế khu vực và thế giới, tham gia vào sự phâncông lao động quốc tế, gia nhập các tổ chức kinh tế đa phương, chấp nhận tuânthủ những qui định chung được hình thành trong quá trình hợp tác và đấutranh giữa các nước thành viên của các tổ chức ấy Trên cơ sở phân tíchnhững đặc điểm của quá trình hội nhập, tác giả khẳng định sự cần thiết phảitiến hành hội nhập của nền kinh tế nước ta, đồng thời nêu ra những nguyên tắccần thực hiện trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam trong đó chútrọng nhiều đến nâng cao khả năng cạnh tranh của nền kinh tế, thể hiện trên bagóc độ có liên quan mật thiết với nhau như: khả năng cạnh tranh của các mặthàng và các loại hình dịch vụ, khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và khảnăng cạnh tranh của quốc gia (môi trường cạnh tranh) [73]

Từ những quan niệm khác nhau của các học giả, có thể hiểu, về thực chất,hội nhập kinh tế quốc tế chính là quá trình các quốc gia tự nguyện tham gia, gắnkết nền kinh tế trong nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗlực thực hiệc mở cửa và thúc đẩy tự do hoá kinh tế theo những mục tiêu nhấtđịnh, ở những phạm vi, cấp độ khác nhau dựa trên những điều kiện cụ thể củatừng quốc gia

1.2 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG TOÀN CẦU HOÁ, HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Những năm qua, một chủ đề cũng thu hút sự quan tâm của đông đảo cácnhà nghiên cứu trong và ngoài nước là về vai trò của nhà nước trong bối cảnh

toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế.

Các công trình nghiên cứu của các học giả quốc tế tập trung chủ yếuphân tích, nhận định về sự thay đổi, “biến dạng” của nhà nước trong kỷnguyên toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế.

Trong các công trình như “Quá trình toàn cầu hóa và Nhà nước: Cái mới

trong việc điều chỉnh kinh tế ở các nước phát triển” của Osadchaja I, Viện Thông tin Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003; “Toàn cầu hoá kinh tế và chức năng của nhà nước”của Lei Da, Viện Thông tin khoa học xã hội, Hà Nội, 2003; Toàn cầu hoá: Những xu hướng biến đổi lớn do TS Phạm Thái Việt chủ biên, Viện Thông tin KHXH, Hà Nội, 2004; Toàn cầu hóa và sự tồn vong của nhà nước của Nguyễn Vân Nam, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2007, Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của nhà nước dưới tác động của toàn cầu hóa của Phạm Thái Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2008, các tác giả

đã cho thấy những quan điểm không thống nhất, thậm chí là trái ngược nhaucủa nhiều học giả quốc tế khi bàn luận về vai trò và xu hướng biến đổi củanhà nước trong thời đại mới Tựu chung lại có thể thấy hai luồng ý kiến khácnhau:

Luồng ý kiến thứ nhất cho rằng, tham gia vào tiến trình toàn cầu hoá, hộinhập quốc tế, vai trò của nhà nước ở các quốc gia sẽ giảm đi và ngày càng trởnên không còn cần thiết nữa Theo các học giả, quyền lực nhà nước đang bịphân mảnh Sự tiêu vong của nhà nước là tất yếu để thay bằng phương thức caitrị mới tương hợp hơn Bởi lẽ, tiến trình toàn cầu hoá gắn liền với cơ chế mởcửa, tự do hoá trên nhiều lĩnh vực với sự hoạt động và gia tăng mạnh mẽ cácqui luật khách quan của kinh tế thị trường, các qui tắc, hiệp ước, điều lệ quốc

tế, cùng với sự chi phối, điều hành của các định chế, tổ chức tài chính kinh tếquốc tế lớn buộc các quốc gia phải tuân thủ, chấp hành khi gia nhập “cuộcchơi toàn cầu” Quá trình đó tự nó tất yếu sẽ thu hẹp vai trò của nhà nước.Nhà nước sẽ dần mất đi năng lực điều hành, quản lý xã hội hoặc không có khảnăng tác động hữu hiệu đến sự phát triển kinh tế xã hội trong kỷ nguyên toàncầu hoá Quyền lực tưởng chừng là cố hữu, độc tôn của nhà nước trong lịch sử(tổ chức, quản lý, chỉ đạo, điều hành, quyết định mọi vấn đề của đời sống kinh

tế - xã hội) sẽ ngày càng bị các nhân tố mới của toàn cầu hóa (các tổ chức,định chế toàn cầu, các công ty xuyên quốc gia, các tổ chức phi chính phủ)cạnh tranh, lấn át, v.v…

Luồng ý kiến thứ hai khẳng định, mặc dù đang phải chịu áp lực nặng nề

từ những tác động của tiến trình toàn cầu hoá, hội nhập, song nhà nước vẫn cóvai trò quan trọng đối với các quốc gia Các học giả cũng chỉ ra những tháchthức đối với vai trò của nhà nước trong điều kiện toàn cầu hóa khiến cho chứcnăng của nhà nước dường như không còn quan trọng nữa đồng thời khẳngđịnh, trong kỷ nguyên toàn cầu hoá, vai trò của nhà nước có thể có nhữngbiến đổi những nó vẫn là phương thức cai trị chính yếu, bởi lẽ, toàn cầu hoá,hội nhập quốc tế, đi kèm với nó là hàng loạt những vấn đề phức tạp nảy sinhnhư khủng hoảng, suy thoái kinh tế, phân hoá giàu nghèo, tệ nạn xã hội, ônhiễm môi trường… mà bản thân cơ chế tự điều tiết của thị trường toàn cầukhông thể hoặc không “quan tâm” giải quyết, đòi hỏi nhà nước ở các quốc giaphải đứng ra can thiệp, điều hành Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng thừanhận khả năng chia sẻ quyền lực của nhà nước cho các lực lượng toàn cầu mớinhư các định chế, thể chế quốc tế, các tập đoàn xuyên quốc gia, các tổ chứcphi chính phủ, đồng thời chỉ ra yêu cầu phải điều chỉnh vai trò quản lý, điềutiết của nhà nước thông qua các công cụ quản lý vĩ mô, tăng cường năng lựckinh tế của nhà nước, bổ sung các phương pháp, phương tiện, chức năng mớicủa nhà nước cho phù hợp với bối cảnh thời đại mới nhằm thích ứng vớinhững biến động của xu thế toàn cầu hóa, hội nhập

Trong khi các học giả nước ngoài quan tâm nhiều vào việc đưa ra nhữngquan điểm trái chiều về vai trò của nhà nước trong xu thế hội nhập thì các họcgiả trong nước phần lớn đều thừa nhận và khẳng định vai trò quan trọng, cầnthiết của nhà nước nói chung, Nhà nước Việt Nam nói riêng đối với toàn bộquá trình vận động, phát triển của nền kinh tế Các công trình chủ yếu tậptrung phân tích vai trò của Nhà nước đối với việc thúc đẩy nền kinh tế pháttriển; vai trò của Nhà nước trong điều kiện kinh tế thị trường; hay vai trò củaNhà nước trong bối cảnh toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế; lý giải sự cần thiếtphải phát huy vai trò quản lý, điều hành của Nhà nước trên nhiều lĩnh vực củađời sống xã hội, đặc biệt đối với thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; chỉ ra sự thayđổi vai trò của Nhà nước từ khi đất nước thực hiện đổi mới mô hình phát triểnkinh tế, đồng thời khẳng định vai trò, chức năng quản lý của Nhà nước cầnphải được điều chỉnh, đổi mới cho phù hợp với yêu cầu phát triển đất nướctrong xu thế thời đại mới

Trong cuốn Quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam do GS.TS Lương Xuân Quỳ (chủ biên), Nxb Lý luận chính

trị, Hà Nội, 2006, các tác giả đã tập trung phân tích cơ sở lý luận và kinhnghiệm quốc tế về vai trò quản lý nhà nước về kinh tế; đánh giá thực trạngnhững thành tựu cũng như những hạn chế của quản lý nhà nước về kinh tế ởnước ta trong khoảng mười năm kể từ đổi mới năm 1986; từ đó, các tác giả đềxuất quan điểm định hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục đổi mới,hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế ở nước ta trongthời gian tiếp theo

Tác giả Phạm Ngọc Quang với bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nềnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” đăng

trên Tạp chí Cộng sản, số 8, năm 2009 đã khẳng định, phát huy vai trò của

Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước tahiện nay chính là cách thiết thực góp phần bảo đảm công bằng xã hội, vì sựphát triển dân chủ, văn minh của đất nước, đồng thời vẫn giữ được bản sắcchính trị - xã hội của dân tộc trong thời kỳ hội nhập Tác giả nhấn mạnh, ởViệt Nam hiện nay, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế không chỉ xuất phát

từ yêu cầu phổ biến của quá trình phát triển kinh tế thị trường, mà còn xuấtphát từ tính đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.Trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta, Nhà nước có vaitrò to lớn đối với việc bảo đảm sự ổn định vĩ mô cho phát triển và tăng trưởngkinh tế; cân đối, hài hòa các quan hệ nhu cầu, lợi ích giữa người và người; tạo

ra sự đồng thuận xã hội trong hành động vì mục tiêu phát triển của đất nước.Tính đúng đắn, hợp lý và kịp thời của việc hoạch định và năng lực tổ chứcthực hiện các chính sách phát triển vĩ mô do Nhà nước đảm nhiệm là điềukiện tiên quyết nhất tạo ra sự tăng trưởng kinh tế và sự đồng thuận xã hội.Đồng thời, tác giả cũng khẳng định, Nhà nước có vai trò quan trọng trong việcchỉ đạo thực hiện thắng lợi mục tiêu to lớn của đất nước: dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Trong bài viết “Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định

hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số

9, năm 2000, tác giả Chu Văn Cấp đã phân tích, chỉ ra vai trò của Nhà nướctrong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta: Nhà nước

tạo môi

trường hoạt động hiệu quả cho các cá nhân, doanh nghiệp thuộc mọi thànhphần kinh tế; Nhà nước tạo môi trường ổn định về kinh tế - xã hội; Nhà nướcsoạn thảo kế hoạch, quy hoạch, các chương trình phát triển kinh tế - xã hội vàban hành chính sách, pháp luật, tạo hành lang thực hiện các kế hoạch, quyhoạch đó,… Tác giả đồng thời đưa ra những kiến nghị nâng cao hơn nữa vaitrò của Nhà nước trong chỉ đạo phát triển kinh tế thị trường ở nước ta.

Luận án Tiến sĩ Triết học của Lê Thị Hồng về Vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa của nhà nước đối với sự phát triển nền kinh tế Việt Nam hiện nay,

Học viện CTQG Hồ Chí Minh, năm 2001 đã tập trung nghiên cứu vai trò củaNhà nước Việt Nam đối với quá trình phát triển kinh tế nói chung, trong quản

lý, định hướng, điều tiết nền kinh tế thị trường đảm bảo định hướng xã hộichủ nghĩa từ khi tiến hành đổi mới đến những năm đầu thế kỷ XXI nói riêng.Tác giả cho rằng, “Nhà nước – nhân tố chính trị cơ bản trực tiếp định hướngXHCN sự phát triển kinh tế ở Việt Nam hiện nay” [70, tr.77-80], hoạt động cơbản của Nhà nước là nhằm giữ vững định hướng XHCN đối với nền kinh tếthị trường ở nước ta Trên cơ sở làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra đốivới vai trò định hướng xã hội chủ nghĩa của Nhà nước trong nền kinh tế thịtrường, tác giả đã đề xuất các giải pháp phát huy vai trò này của Nhà nước:Hoàn thiện và nâng cao hiệu lực các công cụ quản lý kinh tế vĩ mô của Nhànước; nâng cao vai trò của kinh tế Nhà nước như là tiền đề vật chất để Nhànước giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển nền kinh tế Việt Namtheo định hướng xã hội chủ nghĩa; nâng cao năng lực, phẩm chất của các cán

bộ quản lý Nhà nước về kinh tế nhằm đáp ứng yêu cầu định hướng xã hội chủnghĩa

Trong cuốn Thể chế kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường

và hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam do GS.TSKH Lương Xuân Quỳ và

GS.TS Đỗ Đức Bình đồng chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2010,các tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận quan trọng về vai trò của Nhànước Việt Nam đối với sự phát triển nền kinh tế đất nước khi bước vào xâydựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như: Nhà nước canthiệp, điều tiết, quản lý nền kinh tế như thế nào; Nhà nước cần phải làm gì đểhoàn thành chức năng quản lý kinh tế thị trường; những công cụ nào có thể vàcần phải được sử dụng

để Nhà nước hoàn thành được chức năng quản lý điều tiết nền kinh tế Các tácgiả cũng đánh giá vai trò của Nhà nước ta đối với sự phát triển kinh tế đấtnước hiện nay, đó là vai trò quản lý, điều tiết kinh tế chứ không can thiệp,điều khiển thị trường, đồng thời cho rằng nhờ có vai trò kinh tế của Nhà nước

mà nền kinh tế nước ta đã có sự tăng trưởng nổi bật, các cân đối vĩ mô củanền kinh tế cơ bản được giữ ổn định, tạo môi trường và điều kiện cần thiếtcho sự phát triển kinh tế Tuy nhiên, các tác giả cũng chỉ ra những hạn chếcủa Nhà nước trong việc thực hiện vai trò quản lý, chỉ đạo, điều hành kinh tếảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện những mục tiêu đã đề ra của đất nước Từ

đó, các tác giả đề xuất một số quan điểm và các giải pháp hoàn thiện thể chếkinh tế của Nhà nước phù hợp với đặc thù nền kinh tế chuyển đổi và hội nhậpkinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay

Tác giả Nguyễn Văn Mạnh với bài viết “Nhận thức mới về vai trò, chứcnăng của Nhà nước ta trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định

hướng xã hội chủ nghĩa và mở cửa” đăng trong sách Nhìn lại quá trình đổi mới

tư duy lý luận của Đảng 1986 - 2005, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005 đã

phân tích, chỉ ra vai trò, chức năng chủ yếu của Nhà nước Việt Nam hiện nay:tạo môi trường pháp lý và khuôn khổ, giới hạn cho các hoạt động kinh tế; thựchiện chức năng quản lý kinh tế vĩ mô; bảo đảm quốc phòng, an ninh, cung cấpcác dịch vụ hàng hóa công cộng; xây dựng và thực hiện các chính sách xã hội,đảm bảo công bằng xã hội; đối ngoại phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Bên cạnh việc khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của Nhànước, bao phủ toàn diện các mặt, các lĩnh vực trong sự phát triển kinh tế - xãhội đất nước, tác giả cũng lưu ý, Nhà nước chỉ nên phát huy vai trò quản lý,điều hành vĩ mô chứ không can thiệp trực tiếp vào sự vận động khách quan củanền kinh tế trên các lĩnh vực

Trong luận án Tiến sĩ Triết học Vai trò Nhà nước đối với việc xây dựng nền kinh tế Việt Nam độc lập tự chủ trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay của Trần Thị Thu Hường, Học viện CT-HCQG Hồ Chí Minh, 2011,

trên cơ sở chỉ ra những tác động tích cực và tiêu cực của quá trình hội nhậpđến sự phát triển của các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam, phântích một số vấn đề lý luận căn bản về vai trò của Nhà nước đối với việc xâydựng nền kinh tế độc lập tự chủ trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, tác

giả đánh giá thực trạng

những tác động của toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế đến sự phát triển kinh tế

và nguy cơ đe dọa việc phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ của Việt Namhiện nay, đồng thời đề xuất một số giải pháp phát huy vai trò của Nhà nướctrong việc đảm bảo xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hội nhập hiệu quảvới nền kinh tế thế giới như: coi trọng việc xây dựng, hoàn thiện các công cụquản lý vĩ mô của Nhà nước nhằm khai thác các nguồn lực trong nước vàquốc tế; đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước; nâng cao vai tròkinh tế của Nhà nước…

Tác giả Vy Thị Hương Lan với luận án Tiến sĩ Triết học Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện công bằng xã hội ở Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc

tế, Học viện CT-HCQG Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2012 đã tập trung phân tích

những vấn đề lý luận xung quanh vai trò của nhà nước đối với việc thực hiệncông bằng xã hội trong điều kiện hội nhập quốc tế; đánh giá những thành tựu

và một số hạn chế của Nhà nước Việt Nam đối với việc thực hiện công bằng

xã hội ở nước ta Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra những giải pháp cơ bản nhằmnâng cao vai trò của Nhà nước đối với việc thực hiện công bằng xã hội ở ViệtNam trong thời kỳ hội nhập quốc tế như: nâng cao vai trò quản lý điều tiết củaNhà nước đối với nền kinh tế; hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc thực hiệncông bằng xã hội; tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách xã hội

để thực hiện công bằng xã hội; tăng cường hiệu quả của công tác phòng,chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy Nhà nước

Thông qua những công trình nghiên cứu của các học giả có thể thấy, Nhànước Việt Nam vẫn có vai trò quan trọng trong việc chỉ đạo, điều tiết, quản lýtoàn bộ nền kinh tế; là nhân tố lãnh đạo quan trọng góp phần thực hiện thắnglợi những nhiệm vụ phát triển đất nước theo định hướng của Đảng và ý chícủa nhân dân Trong bối cảnh thời đại mới, thời đại kinh tế thị trường, toàncầu hoá, hội nhập quốc tế thì vai trò ấy của Nhà nước càng phải được tăngcường và phát huy để có thể đảm trách nhiều nhiệm vụ hơn, đối phó, giảiquyết nhiều vấn đề nan giải của đời sống kinh tế, chính, trị, văn hoá, xã hộihơn

Tuy nhiên, các học giả cũng nhận thấy, so với yêu cầu phát triển của đấtnước trong bối cảnh mới, vai trò quản lý, điều hành nền kinh tế của Nhà nướcViệt Nam còn bộc lộ nhiều hạn chế, yếu kém như: hệ thống luật pháp còn thiếu

và

chưa đồng bộ so với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường; một số chínhsách ban hành chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa mục tiêu phát triển kinh tếvới các mục tiêu bảo đảm công bằng xã hội; sự quản lý của Nhà nước ở một

số lĩnh vực còn lúng túng, chưa hiệu quả… Đây chính là một trong nhữngnguyên nhân khiến cho tốc độ phát triển của nền kinh tế nước ta còn thấp vàchưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của đất nước; nhiều mục tiêu lớn củanền kinh tế chưa được hoàn thành theo đúng yêu cầu đề ra, đáp ứng nguyệnvọng của đông đảo tầng lớp nhân dân Đó là lý do các công trình tập trung đưa

ra những kiến nghị quan trọng nhằm nâng cao vai trò của Nhà nước trong tổchức điều hành nền kinh tế phát triển hơn nữa phù hợp với xu thế vận động,phát triển chung của kinh tế toàn cầu

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VẤN ĐỀ CHỦ ĐỘNG, TÍCH CỰC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Ở VIỆT NAM

Trong khoảng hơn 10 năm gần đây, kể từ Đại hội IX, theo tinh thần chỉđạo của Đảng về thúc đẩy nền kinh tế chủ động, tích cực hội nhập mạnh mẽvào thể chế kinh tế toàn cầu, đã có nhiều các công trình, bài viết của các nhàkhoa học, các nhà nghiên cứu và cả những nhà hoạch định chính sách quantâm phân tích, lý giải các vấn đề xung quanh chủ đề này

Trong cuốn Việt Nam 20 năm đổi mới, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

2006, tác giả Lương Văn Tự với bài viết “Chủ động hội nhập kinh tế, nhữngthành tựu quan trọng” đã phân tích, đánh giá một cách khái quát những thànhtựu mà Việt Nam đã đạt được trong quá trình chủ động hội nhập kinh tế, mởrộng quan hệ kinh tế thương mại với các quốc gia như gia tăng quan hệ kinh tếthương mại, kim ngạch xuất khẩu, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế;thu hút được nhiều nguồn vốn, công nghệ, kỹ năng quản lý; thúc đẩy cácdoanh nghiệp trong nước phát triển, nâng cao khả năng cạnh tranh trên trườngquốc tế…, đồng thời cũng chỉ ra những hạn chế của nền kinh tế so với nhiềunước trong khu vực và trên thế giới như chỉ số năng lực cạnh tranh còn thấp,kim ngạch xuất khẩu chưa cao… Từ đó, tác giả cũng đưa ra quan điểm cầnphải thực hiện đổi mới hơn nữa để nền kinh tế không bị tụt hậu, vững vàngcạnh tranh và phát triển trong hội nhập

Tác giả Nguyễn Thanh với bài viết “Vấn đề chủ động và tích cực hộinhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế ở Việt Nam hiện

nay” đăng

trên Tạp chí Triết học, số 8(195), 2007 đã tập trung phân tích và khẳng định

tính đúng đắn trong quan điểm của Đảng ta về chủ trương chủ động và hơnnữa, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế đãtrở thành một xu thế khách quan, nhất là khi Việt Nam đã trở thành thành viênchính thức của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) Bài viết cũng khẳngđịnh, để thực hiện thắng lợi chủ trương này, một mặt, chúng ta cần phải chủđộng và tích cực hội nhập sâu hơn và đầy đủ hơn với các thể chế kinh tế toàncầu, khu vực và song phương; đồng thời thực hiện hội nhập có trọng điểm,theo lộ trình phù hợp với chiến lược phát triển đất nước Mặt khác, chúng taphải bảo đảm xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, đồng thời, xây dựng nềnkinh tế độc lập tự chủ phải gắn liền với chủ trương chủ động, tích cực hộinhập kinh tế quốc tế, kết hợp nội lực với ngoại lực thành nguồn lực tổng hợptheo phương châm lấy nội lực làm cái có ý nghĩa quyết định, lấy ngoại lực làmcái có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển đất nước theo những mục tiêu đã đềra

Cuốn sách Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa do GS.TS Hoàng Ngọc Hoà chủ biên,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2007 đã phân tích một số vấn đề lý luận vềhội nhập kinh tế quốc tế, những nội dung, đặc trưng của hội nhập kinh tế quốc

tế, đồng thời khẳng định hội nhập kinh tế quốc tế có ý nghĩa quan trọng đốivới các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam, nhất là khi chúng ta đangthực hiện xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Cáctác giả cũng phân tích chủ trương đúng đắn của Đảng về vấn đề chủ động hộinhập kinh tế quốc tế gắn liền với công cuộc đổi mới nền kinh tế, nhờ đó, nềnkinh tế đã hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, thu đượcnhiều thành tựu kinh tế quan trọng Bên cạnh đó, các tác giả cũng tập trungđánh giá những tác động của quá trình chủ động hội nhập kinh tế quốc tế đếncông cuộc phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, chỉ ranhững thành tựu và hạn chế yếu kém của quá trình đó, từ đó đề xuất nhữngquan điểm, giải pháp cơ bản nhằm đẩy mạnh tiến trình chủ động hội nhậpkinh tế quốc tế góp phần phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa ở Việt Nam như xây dựng chiến lược tổng thể về chủ động hội nhậpkinh tế quốc tế; xây dựng, phát triển, hoàn thiện

hệ thống thị trường, nâng cao hiệu quả đầu tư; nâng cao năng lực cạnh tranhcủa nền kinh tế Ngoài những nội dung cơ bản có giá trị tham khảo tốt nóitrên, các tác giả cuốn sách cũng bước đầu đưa ra quan niệm khái quát về vấn

đề chủ động hội nhập kinh tế quốc tế: chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là sựchủ động mở cửa nền kinh tế phù hợp với xu thế vận động khách quan củakinh tế thế giới và điều kiện cụ thể cùng với sự nỗ lực phát triển về mọi mặt

để tận dụng thời cơ, vận hội nhằm thu hút, phân bổ và sử dụng có hiệu quảcác nguồn lực trong phát triển kinh tế [65, tr.143]

Tác giả Trần Minh Châu với bài viết “Xây dựng nền kinh tế độc lập, tựchủ đồng thời tích cực và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế theo tinh thần đại

hội XI của Đảng” đăng trong cuốn Văn kiện ĐH XI của Đảng – Một số vấn đề

lý luận và thực tiễn, Nxb Khoa học xã hội, 2013 đã khẳng định, xây dựng nền

kinh tế độc lập, tự chủ, đồng thời chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế

là nội dung chỉ đạo trọng tâm của Đảng trong cả Cương lĩnh 2011 lẫn trongChiến lược 2011-2020; đường lối xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ đi đôivới tích cực và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế tại Đại hội XI không những

là cần thiết mà còn bao hàm cả sự phát triển về lý luận và nhận thức Tác giảcũng chỉ rõ mối quan hệ giữa xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ với chủđộng, tích cực hội nhập quốc tế, trong đó hội nhập quốc tế tạo nguồn lực vàmôi trường để tăng tiềm lực cho nền kinh tế độc lập tự chủ, hội nhập quốc tế

là cách thức thực hiện độc lập tự chủ tốt nhất trong điều kiện toàn cầu hóa.Sau khi đưa ra những quan điểm của Đảng về kết hợp giữa xây dựng nền kinh

tế độc lập tự chủ và chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, tác giả cũng nhậnđịnh, việc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong điều kiện một nướcnghèo, ít nhiều còn chậm phát triển như Việt Nam là công việc khó khăn vàphức tạp, đặc biệt là trong một thế giới toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế với tốc

độ nhanh như hiện nay Tuy nhiên, theo tác giả, trong khó khăn, thách thức ấycũng tiềm ẩn rất nhiều cơ hội để nước ta có thể tranh thủ tận dụng, khai thácngoại lực kết hợp phát huy cao độ nội lực nhằm gặt hái nhiều thành công trêncon đường xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ đi đôi với hội nhập quốc tế

Ở một số công trình, mặc dù nội dung chủ yếu không phải là nghiên cứu,bàn luận về chủ động, tích cực hội nhập, song, trong quá trình giải quyếtnhững nội dung nghiên cứu của mình, các tác giả cũng có những nhận định,phân tích liên quan đến vấn đề chủ động, tích cực hội nhập.

Trong cuốn sách Đổi mới và phát triển ở Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực tiễn do GS.TS Nguyễn Phú Trọng chủ biên, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, 2006, khi đề cập đến vấn đề “đường lối đối ngoại thời kỳ đổimới” của Việt Nam, các tác giả đã dành một mục để phân tích về vấn đề chủđộng và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta Theo các tác giả, nềnkinh tế Việt Nam khởi sắc được như hiện nay là nhờ mở cửa, hội nhập kinh tếquốc tế Hội nhập kinh tế quốc tế là cơ hội để chấn hưng đất nước Các tác giảcũng tập trung phân tích quá trình đổi mới nhận thức và chính sách hội nhậpkinh tế quốc tế của Đảng ta; chỉ ra những cơ hội và thách thức của nền kinh tếtrong quá trình hội nhập, đồng thời khẳng định, vấn đề đối với nước ta là phảibiết tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, chủ động và tích cực hơn nữa tronghội nhập Các tác giả cũng đưa ra quan niệm riêng về vấn đề chủ động, tíchcực hội nhập như: chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là ta tự quyết định đườnglối phát triển kinh tế xã hội, nắm vững các qui luật, tính tất yếu của sự vậnđộng kinh tế toàn cầu, phát huy năng lực nội sinh, vận dụng các luật chơi củacác thể chế kinh tế – thương mại, dự báo những tình huống thuận lợi, khókhăn khi hội nhập…; tích cực hội nhập kinh tế quốc tế là khẩn trương chuẩn

bị các điều kiện, xây dựng các kế hoạch hội nhập, đẩy nhanh quá trình đổimới các yếu tố của nền kinh tế (cơ cấu, cơ chế quản lý kinh tế, pháp luật…)[123, tr.250-263]

Luận án Vai trò của nhà nước trong việc thực hiện công bằng xã hội ở Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế của Vy Thị Hương Lan, Học viện CTHC-

QG Hồ Chí Minh, 2012, khi phân tích bối cảnh thời đại hiện nay để làm cơ sởcho việc lý giải các nội dung nghiên cứu chính của mình, tác giả cũng chỉ rađặc điểm, nội dung của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta, nêu lênnhững khó khăn, thách thức mà nền kinh tế Việt Nam đang phải đối mặt,đồng thời khẳng định cần phải có những biện pháp hội nhập mang lại hiệuquả cao hơn Tác giả cũng đưa ra quan niệm về sự chủ động và tích cực tronghội nhập như: chủ động

hội nhập quốc tế là hoàn toàn chủ động quyết định đường lối, chính sách pháttriển kinh tế - xã hội nói chung, chủ trương, chính sách hội nhập kinh tế quốc

tế nói riêng ngoài ra còn phát triển quan hệ với thế giới các lĩnh vực văn hóa,

y tế, giáo dục…; tích cực hội nhập quốc tế là khẩn trương xây dựng lộ trình,

kế hoạch, đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đổi mới cơ chế quản lý, hoànchỉnh hệ thống pháp luật, xóa bỏ sự duy trì quá lâu các chính sách bảo hộ củaNhà nước, khắc phục nhanh tình trạng trông chờ, ỷ lại sự bao cấp của Nhànước; tích cực hội nhập nhưng phải thận trọng, vững chắc… [74, tr.83]

Trong bài Chủ động và tích cực hội nhập quốc tế để tạo chuyển biến cơ bản trong giáo dục Việt Nam, đăng trên Tạp chí Cộng sản điện tử

http://tapchicongsan.org.vn, ngày 13/8/2012, tác giả Nguyễn Thường Lạngtrước khi đi vào nội dung nghiên cứu chính về vấn đề đổi mới giáo dục ViệtNam theo xu hướng chung của thế giới trong bối cảnh hội nhập đã dành mộtmục để phân tích một số vấn đề lý luận chung về chủ động và tích cực hộinhập Theo tác giả: tính chủ động trong hội nhập là trạng thái của chủ thể tiếpnhận tác động của hội nhập để vận động với lộ trình tối ưu theo mục tiêu đặt

ra, thể hiện ở việc chủ thể xác định rõ ràng, phù hợp và đúng thời điểm mụctiêu cần đạt được, dự báo trước tình hình, tự chủ, độc lập trong suy nghĩ vàhành động, lường trước được các loại rủi ro trong hội nhập để phòng ngừa, nétránh…; còn tính tích cực trong hội nhập là khía cạnh thể hiện khả năng tạo ranhững tác động tích cực và lâu dài trong quá trình hội nhập của các chủ thểquốc gia, ngành, tổ chức, cơ sở hoặc cá nhân, triệt để tiếp nhận và khai tháctác động tích cực đồng thời với việc sàng lọc, loại bỏ các tác động tiêu cựccủa hội nhập, tiếp cận kịp thời và nhanh chóng các nguồn lực, dồn hết “tâm trí

và sức lực” đạt mục tiêu đặt ra, nắm bắt nhanh nhạy các cơ hội xuất hiện, sẵnsàng chấp nhận mạo hiểm… Bên cạnh đó, tác giả cũng cho rằng, giữa tính chủ

động và tích cực trong hội nhập có mối quan hệ qua lại và bổ sung cho nhau.

Sự tương tác qua lại giữa chúng tạo nên trạng thái của chủ thể và định vị giátrị của chủ thể trong hệ thống giá trị của hội nhập trong đó chủ động là điềukiện cần để định hình nhanh chóng và đúng mục tiêu cần đạt được trong sựràng buộc của vị thế và quan hệ, còn tích cực là điều kiện đủ để đạt được mụctiêu Tính chủ động phản ánh tổng thể mức độ nhận thức về lợi ích

thu được từ hội nhập, còn tính tích cực phản ánh năng lực hành động của cácchủ thể để triệt để khai thác các khoản lợi ích được nhận thức, và để sự chủđộng được hiện thực hoá [76].

Ngoài ra, cũng có nhiều công trình, bài viết tập trung phân tích quanđiểm, định hướng của Đảng về vấn đề hội nhập kinh tế quốc tế nói chung, vấn

đề chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng ở nước ta qua các kỳđại hội, khẳng định tính đúng đắn, phù hợp của những quan điểm đó với bốicảnh thời đại và thực tiễn đất nước nhằm quán triệt sâu rộng định hướng củaĐảng về thúc đẩy nền kinh tế chủ động và tích cực hội nhập ngày càng mạnh

mẽ và hiệu quả hơn vào nền kinh tế thế giới

1.4 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRONG CHỦ ĐỘNG VÀ TÍCH CỰC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

1.4.1 Những giá trị tham khảo từ các công trình nghiên cứu

Một là, các công trình đã có những nghiên cứu đa dạng, dưới nhiều góc

độ khác nhau xung quanh chủ đề hội nhập quốc tế, hội nhập kinh tế quốc tế,

từ khái niệm, đặc trưng, bản chất, biểu hiện, đến những tác động, ảnh hưởngcủa tiến trình này đối với nền kinh tế toàn cầu nói chung, đến quá trình vậnđộng, phát triển ở từng quốc gia nói riêng Đây là những tư liệu có giá trịtham khảo tốt để tác giả kế thừa, khái quát, làm cơ sở về mặt lý luận cho việctriển khai, phân tích các nội dung nghiên cứu của luận án

Hai là, các công trình cũng đã tập trung tìm hiểu về vai trò của nhà nước

trong kỷ nguyên toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế dưới những cách tiếp cậnkhác nhau, đưa ra những nhận định, đánh giá về xu hướng biến đổi của vai trònhà nước dưới tác động, ảnh hưởng của xu thế toàn cầu hoá, hội nhập Bêncạnh đó, nhiều học giả đã có những nghiên cứu, phân tích về vai trò của Nhànước Việt Nam trong xu thế toàn cầu hoá, hội nhập, cũng như chỉ ra một sốvấn đề thực tiễn hội nhập đang đặt ra đối với Nhà nước, những khó khăn,thách thức Nhà nước sẽ phải đối mặt trong quá trình lãnh đạo, quản lý nềnkinh tế nói chung, ở những lĩnh vực, ngành nghề cụ thể nói riêng, v.v… Trên

cơ sở những nghiên cứu của các học giả, luận án tiếp tục đi sâu những phân

tích, lý giải dưới góc độ triết học về tính tất yếu của vai trò Nhà nước ViệtNam với tư cách là bộ phận quan trọng trong kiến trúc thượng tầng, có vai trò,

vị trí to lớn trong hệ thống chính trị ở nước ta, trực tiếp điều hành, dẫn dắt, chỉđạo toàn bộ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế nói chung, trong chủ động vàtích cực hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng

Ba là, một số công trình nghiên cứu của các học giả đã bước đầu có

những bàn luận xung quanh khái niệm chủ động, tích cực hội nhập quốc tếnói chung, chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng Từ nhữngquan niệm dù còn khá ít ỏi của các học giả, tác giả luận án sẽ kế thừa và đưa

ra quan niệm riêng về chủ động và tích cực trong hội nhập kinh tế quốc tế ởViệt Nam để làm cơ sở lý luận cho việc phân tích vai trò và những biểu hiệncủa vai trò Nhà nước Việt Nam trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tếquốc tế cũng như giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu tiếp theo của luận án

Bốn là, nhiều công trình cũng đã tập trung nghiên cứu, phân tích và

khẳng định tính đúng đắn trong các quan điểm định hướng của Đảng về vấn

đề hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta nói chung, về thúc đẩy nền kinh tế chủđộng và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng; tìm hiểu, đánh giá thựctrạng tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta những năm qua, nhữngthành tựu đã đạt được trong quá trình hội nhập cho thúc đẩy kinh tế phát triển,cũng như những khó khăn, thách thức mà nền kinh tế nước ta đã và đang phảiđối mặt giải quyết trong quá trình hội nhập Đây cũng là những tư liệu tốt đểluận án dựa vào đó nhận định, đánh giá về vai trò của Nhà nước Việt Namtrong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, chỉ ra những hạn chế, yếu kém củaNhà nước trong quản lý, điều tiết nền kinh tế Trên cơ sở đó luận án mới cóthể đề xuất những quan điểm, giải pháp mang tính định hướng cho việc nângcao hơn nữa vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tếquốc tế ở nước ta ngày càng hiệu quả hơn

1.4.2 Những vấn đề luận án sẽ tiếp tục triển khai nghiên cứu

Tổng quan các công trình nghiên cứu có thể thấy, trong thời gian qua,khá nhiều học giả đã quan tâm nghiên cứu, luận bàn xung quanh chủ đề hộinhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng, cũng như vai trò

của nhà nước trong quá trình hội nhập với những giá trị tham khảo đã đượcghi nhận Tuy nhiên, cho đến nay, dưới góc độ triết học, không có nhiều côngtrình tập trung phân tích, nghiên cứu sâu về mặt lý luận vấn đề chủ động vàtích cực trong hội nhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng,

lý giải sự cần thiết hay yêu cầu phải kết hợp chủ động và tích cực trong quátrình hội nhập ở nước ta Đặc biệt, chưa có các công trình nghiên cứu lớn, haycác luận văn, luận án… hướng vào luận bàn trực tiếp, phân tích, tìm hiểu, làm

rõ vấn đề vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cực hội nhập nói chunghay vai trò của Nhà nước trong chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tếnói riêng Những nghiên cứu hiện nay về vai trò của Nhà nước Việt Namcũng chủ yếu đề cập, phân tích vai trò chỉ đạo, thực hiện các chức năng nóichung của Nhà nước, vai trò điều hành kinh tế vĩ mô của Nhà nước trong bốicảnh hội nhập, hay, vai trò của Nhà nước trong quản lý chỉ đạo những lĩnhvực cụ thể như bảo vệ môi trường, đảm bảo an sinh xã hội, thúc đẩy tăngtrưởng kinh tế, thực hiện chức năng xã hội, v.v…

Trong khi đó, vấn đề chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế làchủ trương, định hướng lớn của Đảng, là nội dung trọng tâm, nhiệm vụ cănbản của công cuộc phát triển đất nước hiện nay nhằm tạo cơ sở nền tảng kinh

tế vững chắc, đưa nước ta hội nhập mạnh mẽ, sâu rộng, toàn diện và hiệu quảvào thể chế kinh tế thế giới, chủ động và tích cực gặt hái nhiều hơn nữa nhữngthành tựu quan trọng cho thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện năng lực cạnhtranh của nền kinh tế, tiếp tục nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc

tế, thực hiện mục tiêu đưa nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững trongnhững năm tiếp theo Nhà nước Việt Nam có vai trò quan trọng trong việctriển khai, chỉ đạo thực hiện các chủ trương, định hướng đó của Đảng trongthực tiễn

Vì vậy, rất cần thiết phải có nhiều hơn nữa các công trình nghiên cứuchuyên sâu về vấn đề chủ động, tích cực hội nhập nói chung, chủ động và tíchcực hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng, cũng như vai trò của Nhà nước trongchủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế… này làm cơ sở lý luận dẫndắt, định hướng cho hoạt động thực tiễn ở nước ta trong quá trình đẩy mạnhhội nhập sâu rộng vào thể chế kinh tế toàn cầu như hiện nay

Với mong muốn đó, trên cơ sở kế thừa những giá trị của các công trình,bài viết đã công bố, luận án sẽ tiếp tục triển khai nghiên cứu các nội dung sau:

Thứ nhất, hệ thống hoá các quan niệm về hội nhập kinh tế quốc tế; đưa

ra quan niệm riêng về chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế; đồng thờiphân tích tính tất yếu phải chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế ở

Việt Nam

Thứ hai, phân tích, làm rõ vai trò của Nhà nước Việt Nam trong chủ

động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế

Thứ ba, đánh giá thực trạng vai trò của Nhà nước Việt Nam trong chủ

động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, đồng thời chỉ ra một số vấn đề thựctiễn đang đặt ra đối với Nhà nước hiện nay

Thứ tư, đề xuất quan điểm và một số giải pháp mang tính định hướng

phát huy vai trò của Nhà nước Việt Nam trong chủ động và tích cực hội nhậpkinh tế quốc tế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế kinh tế đất nước,góp phần to lớn vào việc thực hiện mục tiêu xây dựng nước Việt Nam giàu,mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

Tiểu kết chương 1

Toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế ngày nay đã trở thành xu thế tất yếu củanhân loại, do đó, những năm qua đã có rất nhiều học giả trong và ngoài nướcquan tâm tìm hiểu xung quanh chủ đề này Các công trình nghiên cứu đã tậptrung phân tích, lý giải hàng loạt các vấn đề liên quan đến chủ đề hội nhậpdưới các cách tiếp cận khác nhau như: đưa ra những quan niệm đa dạng vềkhái niệm hội nhập, hội nhập kinh tế quốc tế; phân tích những tác động, ảnhhưởng của tiến trình hội nhập đến sự phát triển của kinh tế toàn cầu cũng nhưđối với các quốc gia; bàn luận về vai trò và xu hướng biến đổi của nhà nướctrong hội nhập; phân tích những chủ trương của Đảng về vấn đề hội nhập;đánh giá vai trò của Nhà nước Việt Nam trong điều hành, quản lý nền kinh tếtrong điều kiện hiện nay; v.v… Trên cơ sở những nghiên cứu của các học giả,luận án khái quát, tổng hợp, chắt lọc để thu nhận những giá trị về mặt khoahọc phục vụ cho việc triển khai các nội dung của đề tài

Chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế là chủ trương đúng đắn củaĐảng nhằm thúc đẩy nền kinh tế nước ta phát triển nhanh và bền vững Tuynhiên, có thể thấy, cho đến nay, dưới góc độ triết học, những công trìnhnghiên cứu chuyên sâu, phân tích, làm rõ về mặt lý luận vấn đề chủ động vàtích cực hội nhập ở nước ta, đặc biệt là về vai trò của Nhà nước Việt Namtrong việc chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế còn rất ít ỏi Điềunày sẽ có ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai thực hiện chủ trương, định hướnglớn của Đảng về đẩy mạnh chủ động, tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng vàtoàn diện ở nước ta trong thời gian tới Vì vậy, cần thiết phải có nhiều hơnnữa các công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này làm cơ sở cho việchoạch định các chính sách và triển khai chỉ đạo thực tiễn tiến trình hội nhậpcho phù hợp, đúng đắn, mang lại hiệu quả cao, gặt hái nhiều hơn nữa nhữngthành tựu phát triển kinh tế lớn hơn

Chương 2CHỦ ĐỘNG VÀ TÍCH CỰC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Ở VIỆT NAM – TÍNH TẤT YẾU VÀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC

2.1 TÍNH TẤT YẾU CỦA CHỦ ĐỘNG VÀ TÍCH CỰC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1.1 Hội nhập kinh tế quốc tế trong thế giới đương đại

2.1.1.1 Quan niệm về hội nhập kinh tế quốc tế

Trong nhiều năm qua, xung quanh chủ đề hội nhập quốc tế nói chung,hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng đã có không ít các công trình nghiên cứucủa các học giả Do những cách tiếp cận khác nhau mà nhiều học giả đã cónhững cách hiểu không giống nhau về vấn đề này

Trước hết, về hội nhập quốc tế, đã có nhiều quan niệm khác nhau được

đưa ra như: hội nhập quốc tế đơn giản là sự tham gia vào quá trình quốc tếhoá, toàn cầu hoá; hội nhập quốc tế là sự liên kết các quốc gia thông qua việcphát triển giao lưu thương mại, đầu tư, thông tin, du lịch… từ đó hình thànhcác cộng đồng an ninh (hợp nhất hay liên bang); hội nhập quốc tế chính làhiện tượng (hoặc hành vi) các nước mở rộng và làm sâu sắc hoá quan hệ hợptác với nhau trên cơ sở phân công lao động quốc tế có chủ đích [108, tr.22];hội nhập quốc tế là tiến trình các nước chủ động tăng cường các hoạt độnggắn kết họ với nhau dựa trên sự chia sẻ chung về lợi ích, mục tiêu, giá trị,nguồn lực, quyền lực và tuân thủ các luật chơi chung trong khuôn khổ cácđịnh chế hoặc tổ chức quốc tế [121]; hay, hội nhập quốc tế là hình thức pháttriển cao của hợp tác quốc tế, là quá trình chủ động chấp nhận, áp dụng vàtham gia xây dựng các luật lệ và chuẩn mực quốc tế nhằm phục vụ tối đa lợiích quốc gia, dân tộc [100];…

Trên cơ sở quan niệm của các học giả có thể rút ra một số nhận định sau:

Thứ nhất, hội nhập quốc tế được hiểu là một quá trình vận động của xã

hội Quá trình này là kết quả của sự mở rộng giao lưu hợp tác không ngừngcủa các quốc gia trên nhiều lĩnh vực nhờ những thành tựu phát triển của khoahọc công nghệ hiện đại, nhờ sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất,của quá trình phân công lao động và chuyên môn hoá ngày càng cao trong nềnsản xuất toàn cầu

Thứ hai, hội nhập quốc tế thực chất là việc các quốc gia tự giác tham gia

ngày càng sâu rộng vào mọi mặt của quan hệ quốc tế Mỗi quốc gia tuỳ thuộcnhững điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội… của mình, thực hiện các hoạt động

mở rộng hợp tác, liên kết, tăng cường sự gắn kết với các quốc gia trong khuvực và trên thế giới theo những cách thức, lộ trình khác nhau nhằm đạt nhữngmục tiêu và lợi ích cụ thể của từng quốc gia

Thứ ba, hội nhập quốc tế khác với hợp tác quốc tế thông thường bởi sự

chia sẻ và tính kỷ luật cao của các chủ thể tham gia Các quốc gia tham giavào tiến trình hội nhập tiến hành ký kết hợp tác, gia nhập vào các tổ chức,hiệp hội quốc tế nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định của mỗi nước.Trong quá trình đó, các chủ thể hội nhập phải đóng góp xây dựng và cam kếttuân thủ nghiêm ngặt “luật chơi” chung trong khuôn khổ các qui tắc, hiệpước, luật lệ,… của các tổ chức, hiệp hội… khu vực và quốc tế Các định chế

đó thường do các quốc gia có tiềm lực kinh tế phát triển lớn mạnh đề ra, chiphối hoặc thậm chí áp đặt, buộc các thành viên tham gia tiến trình hội nhậpphải tuân theo

Thứ tư, hội nhập quốc tế có thể diễn ra trong từng lĩnh vực (kinh tế,

chính trị, văn hoá, xã hội…), hoặc bao trùm toàn diện mọi lĩnh vực của đờisống xã hội với tính chất, qui mô, phạm vi và hình thức đa dạng khác nhau,trong đó hội nhập quốc tế trong lĩnh vực kinh tế diễn ra mạnh mẽ và đượcnhiều quốc gia quan tâm, coi trọng nhất; là trọng tâm, đòn bẩy thúc đẩy cáclĩnh vực khác Ngược lại hội nhập trên các lĩnh vực lại tạo điều kiện thuận lợithúc đẩy hội nhập kinh tế phát triển và thành công hơn

Khái quát lại, có thể hiểu, hội nhập quốc tế là quá trình các nước tự giác

tăng cường các hoạt động gắn kết, hợp tác với nhau dựa trên cơ sở sự chia sẻ

về lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực, công nghệ…và tuân thủ các luật chơichung trong khuôn khổ các định chế hoặc tổ chức quốc tế

Trong hội nhập quốc tế thì hội nhập kinh tế quốc tế là nội dung cốt lõi, là

hạt nhân quan trọng nhất, là cơ sở nền tảng của toàn bộ tiến trình hội nhập.Đến nay, các học giả cũng có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hội nhậpkinh tế quốc tế: hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình gắn kết mang tính thểchế giữa các nền kinh tế lại với nhau [100]; hội nhập kinh tế quốc tế là việccác quốc gia

thực hiện mô hình kinh tế mở, tự nguyện tham gia các định chế kinh tế quốc

tế, tự do hoá thương mại, đầu tư, tự do di chuyển vốn, tiền tệ…hình thành mộtthị trường thế giới thống nhất [4, tr.303]; hội nhập kinh tế quốc tế là tiến trìnhnhất thể hoá nền kinh tế thế giới, xoá bỏ những khác biệt và phân biệt về kinh

tế [109, tr.49]; hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình gắn nền kinh tế và thịtrường từng nước với thị trường khu vực và thế giới thông qua mở cửa vàthúc đẩy tự do hóa nền kinh tế mỗi nước, thực hiện thuận lợi hóa thương mại,đầu tư và các yếu tố sản xuất [19]; hay, hội nhập kinh tế quốc tế là quá trìnhliên kết kinh tế có mục tiêu, định hướng cụ thể gắn với phạm vi, cấp độ cũngnhư điều kiện cụ thể của mỗi nước [108, tr.23]; v.v…

Mặc dù được diễn đạt bằng nhiều cách khác nhau song về cơ bản, quanniệm của các học giả đều thống nhất, hội nhập kinh tế quốc tế chính là quátrình tự giác gắn kết nền kinh tế giữa các quốc gia với nhau Từ các quan

niệm đó của các học giả, có thể hiểu, hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình các

quốc gia tự nguyện tham gia, gắn kết nền kinh tế trong nước với kinh tế khuvực và thế giới thông qua các nỗ lực thực hiệc mở cửa và thúc đẩy tự do hoákinh tế (thương mại, tài chính, dịch vụ,…), xoá bỏ các rào cản, giảm thiểu sựkhác biệt và trở thành bộ phận hợp thành của nền kinh tế toàn cầu nhằm tranhthủ các nhân tố và điều kiện cho phát triển kinh tế theo những mục tiêu, lộtrình, cách thức hội nhập cụ thể ở những phạm vi, cấp độ khác nhau dựa trênnhững điều kiện thực tế của từng quốc gia

Trên cơ sở cách hiểu đó, có thể thấy, nội dung chủ yếu của quá trình hộinhập kinh tế quốc tế được thể hiện:

Một là, các quốc gia tự giác mở rộng quan hệ hợp tác, liên kết kinh tế

quốc tế, gắn kết nền kinh tế và thị trường nước mình với thị trường khu vực

và thế giới, tham gia vào quá trình phân công lao động quốc tế thông qua việcđàm phán, gia nhập và tuân thủ các định chế, tổ chức kinh tế quốc tế; ký kết

và cùng các quốc gia tham gia xây dựng các “luật chơi chung”, các thể chếkinh tế khu vực và toàn cầu, đồng thời cùng các nước cam kết thực hiện cácnguyên tắc, hiệp ước, luật lệ, qui định chung được hình thành trong quá trìnhliên kết, hợp tác đó trên nguyên tắc tự do hoá, giảm thiểu những khác biệt và

sự phân biệt đối xử vì mục tiêu hợp tác bình đẳng và lợi ích phát triển chungcho mọi quốc gia

Hai là, các quốc gia thực hiện các biện pháp đổi mới, điều chỉnh cơ chế,

chính sách trong nước như tiến hành cải cách thể chế kinh tế theo hướng thịtrường, thay đổi cơ cấu kinh tế theo hướng phát huy những thế mạnh của nềnkinh tế, điều chỉnh các chính sách, công cụ quản lý kinh tế vĩ mô,… theohướng thích ứng tốt nhất với những qui định, cam kết, thông lệ quốc tế nhằm

nỗ lực thực hiện mở cửa, thúc đẩy tự do hóa nền kinh tế, thực hiện gắn kết,gia nhập nhanh chóng, sâu sắc và hiệu quả vào nền kinh tế thế giới theonhững mục tiêu và điều kiện cụ thể của từng quốc gia

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của các quốc gia có thể thực hiện ởnhiều cấp độ: đơn phương, song phương hay đa phương:

- Cấp độ đơn phương: mỗi nước tự giác thực hiện các biện pháp đổi mới,

cải cách, điều chỉnh trong nước theo hướng mở cửa, tự do hoá kinh tế trên cơ

sở lấy những tiêu chí phát triển quốc tế làm chuẩn mực vì mục tiêu phát triểnriêng của mình chứ chưa phải do sự ràng buộc, qui định, cam kết thực hiệnvới các định chế, tổ chức kinh tế tài chính quốc tế mà họ tham gia Điều nàythể hiện tính năng động của nền kinh tế, hấp dẫn đầu tư nước ngoài và tạonhững tiền đề quan trọng cho các quốc gia hội nhập sâu rộng ở các cấp độ tiếptheo

- Cấp độ song phương: hai nước tiến hành đàm phán, ký kết hiệp định,

thiết lập quan hệ kinh tế trên cơ sở những nguyên tắc tự do thương mại Hiệnnay hình thức liên kết song phương này song hành cùng với xu hướng hợp tácliên kết kinh tế theo khu vực, vùng (liên kết của các nước có lãnh thổ cận kề,gần nhau) phát triển khá mạnh, trở thành phổ biến ở hầu hết các khu vực trênthế giới, nhất là khu vực Đông và Đông Nam Á Trên thực tế, những cam kếtsong phương này thường rất dễ thông qua (do chỉ đàm phán hai nước) song,quan trọng là nó không đi ngược mà còn bổ sung cho các nguyên tắc của tự dohoá đa phương, đồng thời là cơ sở thúc đẩy mở cửa thị trường sớm và cam kết

tự do hoá toàn diện hơn

- Cấp độ đa phương: nhiều quốc gia cùng nhau đàm phán, trao đổi, thành

lập hoặc tham gia vào các định chế, tổ chức kinh tế khu vực (bao gồm cácnước thành viên trong một khu vực địa lý giới hạn) và toàn cầu (bao gồm cácthành viên từ nhiều khu vực khác nhau trên thế giới) theo những nguyên tắc,tiêu chí của từng hiệp định đã được các bên cam kết Nhìn chung, hiện nay

các định chế,

tổ chức kinh tế khu vực hay toàn cầu thường vận hành trên cơ sở các nguyêntắc nền tảng của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) [65, tr.63, 64].

Cấp độ hội nhập phụ thuộc vào sự phát triển và chiều sâu những quan hệhợp tác quốc tế và mục tiêu tự do hoá của các quốc gia trong khuôn khổ thếchế khu vực và toàn cầu

Hội nhập kinh tế quốc tế cũng có thể diễn ra dưới nhiều hình thức haycòn gọi là những mô hình hội nhập kinh tế quốc tế khác nhau như:

- Hình thức khu vực/hiệp định thương mại ưu đãi: đây là hình thức liên

kết kinh tế trong đó các quốc gia tham gia hiệp định dành các ưu đãi về thuếquan và phi thuế quan cho hàng hóa của nhau, tạo thành các khu vực thươngmại ưu đãi vùng Trong các thỏa thuận này, thuế quan và hàng rào phi thuếquan có thể vẫn còn, nhưng thấp hơn so với khi áp dụng cho quốc gia khôngtham gia hiệp định

- Hình thức khu vực/hiệp định thương mại tự do: ở hình thức này, các

nước ký kết cam kết cắt giảm, bãi bỏ thuế quan và hàng rào phi thuế quan chotất cả hoặc gần như tất cả hàng hóa của nhau Việc cắt giảm, xoá bỏ các ràocản đó chỉ thực hiện trong thương mại nội khối còn đối với các nước ngoạikhối thì các thành viên vẫn duy trì hệ thống thuế quan độc lập của mình Doxóa bỏ gần như hoàn toàn thuế quan và hàng rào phi thuế quan, nên việc đàmphán để thành lập một hiệp định thương mại tự do rất mất thời gian và quanhiều vòng thương thảo

- Hình thức liên minh thuế quan: là hình thức kết hợp giữa hình thức khu

vực thương mại tự do giữa các nước thành viên với việc thực hiện chính sáchthuế quan thống nhất của các nước thành viên đối với hàng hóa từ các nướcngoài khu vực

- Hình thức thị trường chung: hình thức này có đầy đủ các yếu tố của

liên minh thuế quan nhưng cộng thêm cả yếu tố tự do di chuyển các yếu tốsản xuất (vốn, kỹ thuật, công nghệ, lao động,…) giữa các nước thành viên

- Hình thức hiệp định đối tác kinh tế: đây là hình thức hội nhập kinh tế

sâu hơn hình thức hiệp định thương mại tự do Ở hình thức này, ngoài việc tự

do hóa thương mại hàng hóa thông qua bãi bỏ thuế quan và hàng rào phi thuếquan còn bao gồm cả tự do hóa dịch vụ, bảo hộ đầu tư, thúc đẩy thương mại

điện tử giữa các nước ký kết hiệp định.

- Hình thức liên minh kinh tế, tiền tệ: là hình thức liên kết kinh tế trên cơ

sở một thị trường chung giữa các nền kinh tế với việc phối hợp chính sáchkinh tế giữa các thành viên và sử dụng một đơn vị tiền tệ chung Với hìnhthức này, các nước thành viên sẽ phải từ bỏ quyền thực thi chính sách tiền tệriêng của mình, mà thay vào đó là một chính sách tiền tệ chung của toàn khối

do một ngân hàng trung ương chung của khối đó thực hiện

Mỗi hình thức hội nhập đều có những yêu cầu đòi hỏi và những điềukiện chặt chẽ nhất định buộc các thành viên tham gia phải tuân thủ, đáp ứng.Các quốc gia trên cơ sở những điều kiện cụ thể của mình có thể lựa chọnnhững hình thức và mức độ hội nhập kinh tế quốc tế phù hợp nhằm thực hiệnhiệu quả những mục tiêu đã đề ra

Khái quát lại, tuy có nhiều cách tiếp cận, phân tích khác nhau, song nhìnchung, các học giả, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra được những đặc trưng bảnchất, những nội dung căn bản của khái niệm hội nhập kinh tế quốc tế, đồngthời cũng cho thấy tính đa dạng, phong phú về mức độ, hình thức, phạm vi,cấp độ của tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ở các quốc gia

2.1.1.2 Xu thế khách quan của hội nhập kinh tế quốc tế trong thế giới đương đại

Toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tế nóiriêng ngày nay đã trở thành xu thế phát triển tất yếu đối với mọi quốc giatrong tiến trình phát triển chung của nhân loại Trên thực tế, các quốc gia dùlớn hay nhỏ, dù phát triển hay chưa phát triển, dù giống hay khác nhau về chế

độ chính trị, điều kiện kinh tế - xã hội, dù tự giác hay không tự giác, sớm haymuộn đều bị cuốn hút vào vòng xoáy của xu thế toàn cầu hoá, hội nhập, trướchết là trong lĩnh vực kinh tế

Vấn đề này đã được C.Mác và Ph.Ăngghen đề cập, dự báo sớm từ nhữngthập niên giữa thế kỷ XIX khi phân tích sự phát triển kinh tế hàng hoá trongchủ nghĩa tư bản, rằng, “Đại công nghiệp đã tạo ra thị trường thế giới” [81,Tr.77]; và, dưới sự bành trướng, khống chế, chi phối của chủ nghĩa tư bản thì:

Thay cho tình trạng cô lập trước kia của các địa phương và dân tộcvốn tự cung tự cấp, ta thấy phát triển những quan hệ phổ biến, sự