(Luận văn) khảo sát kiến thức chăm sóc bàn chân của người bệnh đái tháo đường type 2 tại khoa nội tổng hợp bệnh viện đa khoa tỉnh nam định

 Đề xuất một số giải pháp nâng cao kiến thức chăm sóc bàn chân cho người bệnh đái tháo đường type 2 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si...

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

TRẦN THỊ QUỲNH TRANG

KHẢO SÁT KIẾN THỨC CHĂM SÓC BÀN CHÂN CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYPE 2 TẠI KHOA NỘI TỔNG HỢP BỆNH VIỆN

ĐA KHOA TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN ÁN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN ĐIỀU DƯỠNG Giáo viên hướng dẫn: Ts Phạm Thị Thu Hương

NAM ĐỊNH, 2018

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả trong nghiên cứu này là hoàn toàn đúng sự thật và chưa từng được công bố trong bất kì nghiên cứu nào trước đây

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Nam Định, ngày tháng năm 2018 Sinh viên

Trần Thị Quỳnh Trang

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành khóa luận này, em đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của Quý thầy cô trường Đại học Điều dưỡng Nam Định cùng các anh chị điều dưỡng tại khoa nội tổng hợp bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định

Em xin được gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu, phòng đào tạo đại học, và bộ môn điều dưỡng- hộ sinh đã tạo điều điện thuận lợi cho em trog suốt thời gian làm khóa luận tốt nghiệp

Em chân thành cảm ơn cô giáo – TS Phạm Thị Thu Hương (trưởng khoa điều dưỡng hộ sinh), người đã hướng dẫn cho em trong suốt thời gian làm khóa luận Mặc dù cô bận đi công tác nhưng không ngần ngại chỉ dẫn em, định hướng đi cho em, để em hoàn thành tốt khóa luận này Một lần nữa em chân thành cảm

ơn cô và chúc cô công tác tốt

Xin cảm ơn tất cả các anh chị nhân viên y tế tại khoa nội tổng hợp bệnh viên đa khoa Nam Định đã giúp đỡ em trong quá trình điều tra số liệu

Xin cảm ơn tới những người bệnh đã nhiệt tình hợp tác, giúp đỡ em để có những dữ liệu quý báu để hoàn thành khóa luận này

Tuy nhiên vì kiến thức chuyên môn còn hạn chế và bản thân còn thiếu nhiều kinh nghiệm thực tiễn nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu xót,

em rất mong nhận sự góp ý, chỉ bảo thêm của quý thầy cô để khóa luận này được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Nam Định, ngày 06tháng 06 năm 2018

Sinh viên

Trần Thị Quỳnh Trang

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

MỤC LỤC

Trang I.ĐẶT VẤN ĐỀ

II.CƠ SỞ LÝ LUÂN VÀ THỰC TIỄN A.Cơ sở lý luận

1 Định nghĩa

2 Phân loại

3 Nguyên nhân

4 Biểu hiện 4.1 Biểu hiện lâm sàng 4.2 Biểu hiện cận lâm sàng

5 Biến chứng 5.1 Biến chứng cấp tính 5.2 Biến chứng mạn tính 5.3 Biến chứng bàn chân trên người bệnh đái tháo đường 5.3.1 Nguyên nhân

5.3.2 Yếu tố nguy cơ 5.3.3 Cách chăm sóc bàn chân

B Cơ sở thực tiễn III LIÊN HỆ THỰC TIỄN

A Thực trạng

B Phân tích

IV GIẢI PHÁP, ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ

V KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT

ADA (American Diabetes Association): Hiệp hội đái tháo đường Hoa Kỳ BN: Bệnhnhân

BCBC: Biến chứng bàn chân ĐTĐ: Đái tháođường

IDF (International Diabetes Federation): Hiệp hội Đái tháo đường quốc tế TS: Tiến sỹ

THCS: Trung học cơ sở THPT: Trung học phổ thông WHO (World Health Organization): Tổ chức Y tế thế giới luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Bảng 2.4 Bảng 2.5 Bảng 2.6 Bảng 2.7

Kiến thức của người bệnh về kiểm tra chân hàng ngày Kiến thức về chăm sóc bàn chân của người bệnh ĐTĐ Kiến thức về bảo vệ bàn chân của người bệnh ĐTĐ Kiến thức về tăng cường tuần hoàn bàn chân

Kiến thức về khám và xử trí các bất thường về chân

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

12

16

20 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protid, lipid, gây tổn thương ở nhiều cơ quan

khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh[2]

Theo Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới (IDF), năm 2015 toàn thế giới có 415 triệu người (trong độ tuổi 20-79) bị bệnh đái tháo đường (ĐTĐ), tương đương cứ 11 người có 1 người bị ĐTĐ, đến năm 2040 con số này sẽ là 642 triệu, tương đương cứ 10 người có 1 người bị ĐTĐ Bên cạnh đó, cùng với việc tăng sử dụng thực phẩm không thích hợp, ít hoặc không hoạt động thể lực ở trẻ em, bệnh ĐTĐ type 2 đang có xu hướng tăng ở cả trẻ em, trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng Bệnh ĐTĐ gây nên nhiều biến chứng nguy hiểm, là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mạch, mù lòa, suy thận, và cắt cụt chi Nhưng một điều đáng khả quan, có tới 70% trường hợp ĐTĐ type 2 có thể dự phòng hoặc làm chậm xuất hiện bệnh bằng tuân thủ lối sống lành mạnh, dinh

dưỡng hợp lý và tăng cường luyện tập thể lực[2]

Việt Nam tuy không phải là quốc gia có tỷ lệ mắc bệnh ĐTĐ lớn nhất thế giới nhưng bệnh ĐTĐ ở Việt Nam phát triển nhanh nhất thế giới.Dù bệnh ĐTĐ là một căn bệnh được xếp vào hàng nguy hiểm nhưng người bệnh lại rất thờ ơ, thậm chí coi thường căn bệnh này Có 2/3 số người mắc bệnh ĐTĐ không biết mình mắc bệnh và rất ít người chưa mắc bệnh thực sự có kiến thức về căn bệnh này.Ở Việt Nam, năm 1990 của thế kỷ trước, tỷ lệ bệnh ĐTĐ chỉ là 1,1 % (ở thành phố Hà nội), 2,25% (ở thành phố Hồ Chí Minh), 0,96% (thành phố Huế), nghiên cứu năm 2012 của Bệnh viện Nội tiết trung ương cho thấy: tỷ lệ hiện mắc ĐTĐ trên toàn quốc ở người trưởng thành là 5.42%, tỷ lệ đái tháo đường chưa được chẩn đoán trong cộng đồng là 63.6% Tỷ lệ rối loạn dung nạp glucose toàn quốc 7,3%, rối loạn glucose máu lúc đói toàn quốc 1,9% (năm 2003) Theo kết quả điều tra STEPwise về các yếu tố nguy cơ của bệnh không lây nhiễm do Bộ Y tế thực hiện năm 2015, ở nhóm tuổi từ 18-69, cho thấy tỷ lệ ĐTĐ toàn quốc là 4,1%, tiền ĐTĐ là 3,6%[2]

ĐTĐ gây ra nhiều biến chứng, một trong số đó có biến chứng về bệnh lý bàn chân ĐTĐ Bàn chân ĐTĐ theo định nghĩa của WHO và sự thống nhất cuả luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

nhóm chuyên gia quốc tế về bàn chân ĐTĐ là nhiễm trùng, loét và/hoặc phá huỷ các mô sâu có kết hợp với những bất thường về thần kinh và các mức độ khác nhau của bệnh mạch máu thần kinh ở chi dưới Tỷ lệ bệnh lý bàn chân của người bị ĐTĐ thường thay đổi rất khác nhau tuỳ theo điều kiện kinh tế, xã hội của từng quốc gia từng khu vực Ở các nước phát triển tỷ lệ bệnh lý bàn chân ĐTĐ khoảng 5% Ở các nước đang phát triển tỉ lệ này cao hơn, có thể lên đến 40% Theo Dyck và cộng sự 60-70% số người bị bệnh ĐTĐ sẽ phát triển bệnh thần kinh ngoại biên hoặc mất cảm giác ở bàn chân Có thể 25% những người bệnh này sẽ phát triển loét bàn chân Trên 50% những trường hợp loét chân sẽ nhiễm trùng, cần nhập viện, và 1/5 sẽ bị đoạn chi Cứ mỗi 30 giây ở bất kì nơi nào trên thế giới, có 1 trường hợp mất chi do hậu quả của ĐTĐ Đặc biệt người

có tiền sử loét bàn chân do ĐTĐ, nguy cơ tử vong trong vòng 10 năm nhiều hơn 40% so với người chỉ có ĐTĐ đơn thuần Tại Hoa Kỳ, hơn 50% trường hợp đoạn chi không do chấn thương xảy ra trên người bệnh ĐTĐ Nhưng hơn 50% các trường hợp đoạn chi này có thể phòng ngừa được bằng chăm sóc đúng cách[1]

Điều trị cho những biến chứng bàn chân nghiêm trọng của bệnh ĐTĐ rất tốn kém, đó là 1 gánh nặng cho hệ thống chăm sóc sức khỏe và nguồn lực của hệ thống chăm sóc sức khỏe Khi có biến chứng bàn chân, người bệnh sẽ gặp khó khăn trong việc tập luyện điều đó ảnh hưởng rất nhiều đến quá trình điều trị của bệnh ĐTĐ Biến chứng bàn chân có thể dự phòng, hạn chế nếu được chăm sóc thích hợp và có những những kiến thức về cách tự chăm sóc cho đôi chân của mình

Vì vậy, em chọn khóa luận này với mục đích:

 Mô tả kiến thức chăm sóc bàn chân của người bệnh đái tháo đường type 2 tại khoa nội tổng hợp Bệnh viện Đa khoa tỉnh Nam Định

 Đề xuất một số giải pháp nâng cao kiến thức chăm sóc bàn chân cho người bệnh đái tháo đường type 2

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

II CƠ SỞ LÝ LUẬN THỰC TIỄN

A CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.Định nghĩa

Theo Tổ chức y tế thế giới “Đái tháo đường là một bệnh mạn tính gây ra do thiếu sản xuất insulin của tụy hoặc do tác dụng insulin không hiệu quả gây ra bởi nguyên nhân mắc phải hoặc do di truyền với hậu quả tăng glucose máu tăng glucose máu gây tổn thương nhiều hệ thống trong cơ thể, đặc biệt là tổn thương mạch máu thần kinh’’[1]

Theo Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ - ADA năm 2017: “Bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc

cả hai Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrat, protid, lipid, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh’’[3]

2 Đái tháo đường type 2: thường gặp ở lứa tuổi từ 30 trở lên, tỷ lệ mắc

90-95% tổng số những người mắc bệnh đái tháo đường

3 Đái tháo đường thai kỳ: Tỷ lệ 3-4% tổng số người mắc bệnh đái tháo

đường

4 Các thể loại đái tháo đường khác

3 Nguyên nhân [3]:

 Đái tháo đường type 1: do nguyên nhân tự miễn, các tế bào beta của

tuyến tụy bị phá hủy bởi chất trung gian miễn dịch, xuất hiện các tự kháng thể (tự kháng thể kháng tế bào, tự kháng thể kháng insulin, tự luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

kháng thể kháng GAD-glutamic acid dicarboxylase), nên bệnh nhân không còn hoặc còn rất ít insulin, bắt buộc phải điều trị bằng insulin 95%

do cơ chế tự miễn (type 1 A), 5% vô căn (type1 B) Bệnh nhân bị thiếu hụt insulin, tăng glucagon trong máu, không điều trị sẽ bị nhiễm toan ceton Bệnh nhân cần insulin để ổn định glucose huyết Người lớn tuổi có thể bị ĐTĐ tự miễn diễn tiến chậmcòn gọi là Latent Autoimmune Diabetes of Adulthood (LADA), lúc đầu bệnh nhân còn đủ insulin nên không bị nhiễm toan ceton và có thể điều trị bằng thuốc viên nhưng tình trạng thiếu insulin sẽ nặng dần với thời gian ĐTĐ típ 1 tự miễn thường

có các tự kháng thể (KT) trong máu trước khi xuất hiện bệnh, lúc mới chẩn đoán: kháng thể kháng Glutamic acid decarboxylase 65 (GAD 65),

KT kháng Insulin (IAA), KT kháng tyrosine phosphatase IA 2(ICA 512),

KT kháng Zinc transpoeter 8 (ZnT8) Khi bệnh kéo dài, các kháng thể sẽ giảm dần Những người thân trong gia đình cũng có thể mang các kháng thể này

Dấu ấn di truyền của ĐTĐ type 1: Mẹ bị ĐTĐ type 1 nguy cơ con bị là 3%, nguy cơ tăng đến 6% nếu cha bị ĐTĐ Tỷ lệ cùng mắc ĐTĐ type 1 ở hai trẻ sinh đôi cùng trứng là 25-50% Gen mã hóa nhóm phù hợp tổ chức lớp II DR DQ có liên quan đến tăng nguy cơ ĐTĐ type 1

Yếu tố môi trường của ĐTĐ type 1: virus quai bị, rubella bẩm sinh, thuốc diệt chuột Vacor, hydrogen cyanide ở rễ cây sắn có liên quan đến ĐTĐ type 1

 Đái tháo đường type 2: có tính chất gia đình, do kháng insulin đi kèm với

thiếu hụt insulin tương đối, điều trị có thể bằng chế độ ăn, thuốc hạ đường huyết dạng uống và/hoặc insulin

Nguy cơ ĐTĐ típ 2 gia tăng với tuổi, béo phì, ít vận động Bệnh cũng thường xuất hiện ở phụ nữ có tiền sử ĐTĐ thai kỳ, những người có tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và ở một số sắc tộc nhạy cảm như Mỹ da đen,

Mỹ bản địa, người Mỹ Gốc La tinh, Mỹ gốc Á, dân châu Mỹ La tinh, người gốc Nam Á, một số đảo vùng Thái Bình Dương Yếu tố di truyềnảnh hưởng mạnh trong bệnh ĐTĐ type 2, tỷ lệ cùng bị ĐTĐ của hai người sinh đôi cùng trứng là 90%, hầu hết người ĐTĐ type 2 đều có người thân bị ĐTĐ Có thể bệnh do ảnh hưởng của nhiều gen chi phối luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

Nếu tìm được một gen cụ thể gây tăng glucose huyết, bệnh nhân sẽ được xếp vào thể bệnh chuyên biệt của ĐTĐ

Yếu tố môi trường ảnh hưởng đến gia tăng tỉ lệ ĐTĐ type 2 liên quan đến béo phì, ăn các loại thực phẩm giàu năng lượng, giàu carbohydrat, ít vận động Do đó tỷ lệ này gia tăng nhanh chóng ở các nước có sự chuyển dịch nhanh chóng về kinh tế, người dân thay đổi lối sống từ lao động nhiều sang ít vận động, ăn các loại thức ăn nhanh giàu năng lượng bột đường làm gia tăng tỷ lệ béo phì Ở các quốc gia này, người bị ĐTĐ type 2 có thể xuất hiện bệnh ở trên 40 tuổi

 Đái tháo đường thai kỳ: tình trạng rối loạn dung nạo đường huyết xảy ra

trong thời kỳ mang thai

Hình 1.1: Sơ đồ cơ chế bệnh sinh của đái tháo đường

 Các thể loại đái tháo đường khác

- Khiếm khuyết trên nhiễm sắc thể thường, di truyền theo gen trội tại tế bào beta ĐTĐ đơn gen thể MODY (Maturity Onset Diabetes of the Young)

- Khiếm khuyết trên nhiễm sắc thể thường, di truyền theo gen lặn tại tế bào beta: Hội chứng Mitchell-Riley, Hội chứng Wolcott-Rallison, Hội chứng Wolfram, Hội chứng thiếu máu hồng cầu to đáp ứng với thiamine, ĐTĐ do đột biến DNA ty thể Các thể bệnh này hiếm gặp và thường gây ĐTĐ sơ sinh hoặc ĐTĐ ở trẻ

em

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Khiếm khuyết gen liên quan đến hoạt tính insulin

- Bệnh lý tụy: viêm tụy, chấn thương, u, cắt tụy, xơ sỏi tụy, nhiễm sắc tố sắt

- ĐTĐ do bệnh lý nội tiết: to đầu chi, hội chứng Cushing, u tủy thượng thận, cường giáp, u tiết glucagon

- ĐTĐ do thuốc, hóa chất: interferon alpha, corticoid, thiazide, hormon giáp, thuốc chống trầm cảm, antiretroviral protease inhibitors

- Các hội chứng bất thường nhiễm sắc khác: (Hội chứng Down, Klinefelter, Turner ) đôi khi cũng kết hợp với ĐTĐ

4.Biểu hiện

4.1 Lâm sàng

Biểu hiện chung của bệnh đái tháo đường:

1 Đi tiểu thường xuyên và hay khát nước

Đi tiểu thường xuyên có thể do nhiễm trùng đường tiểu hoặc do uống nhiều nước Tuy nhiên nếu đi tiểu nhiều hơn bình thường có thể là dấu hiệu của bệnh đái tháo đường Bên cạnh đó, người bệnh còn rất hay khát nước và khô miệng Đây không chỉ là dấu hiệu mất nước, mà còn là dấu hiệu cảnh báo đái tháo đường tuýp 2

2 Đói cồn cào

Do lượng Insulin trong máu không ổn định nên các tế bào không có đủ năng lượng để thực hiện các hoạt động hàng ngày, dẫn đến những cơn đói cồn cào, khó chịu

Mắt là một trong những bộ phận bị tác động nhiều nhất bởi bệnh đái tháo đường Lượng đường trong máu cao khiến nhìn mờ, đặc biệt khi không kiểm soát được bệnh, gây giảm thị lực hoàn toàn

5 Nhiễm trùng

Do vi khuẩn, vi rút, nấm phát triển tốt trong môi trường có lượng đường máu cao và nhiễm trùng là biểu hiện thường gặp Nhiễm nấm âm đạo Candida, nhiễm nấm ở da, nhiễm trùng đường tiết niệu là những dấu hiệu thường gặp ở bệnh nhân đái tháo đường

6 Tê hoặc ngứa các đầu chi

Bệnh đái tháo đường gây ảnh hưởng đến các dây thần kinh Tê hoặc ngứa ran có thể xảy ra nhiều lần và thường kèm theo cảm giác đau, viêm Nếu vấn đề không được kiểm soát đúng mức, các tổn thương thần kinh có thể là vĩnh viễn và gây nên những rối loạn nghiêm trọng khác

7 Giảm hoặc tăng cân không có lý do

Người bị bệnh đái tháo đường không có khả năng sử dụng insulin, gây nên một

số rối loạn nên dễ bị sụt cân nhanh chóng Tuy nhiên trong một số trường hợp

sẽ gây phản ứng ngược lại, tăng cảm giác thèm ăn (thức ăn ngọt) và gây tăng cân

8 Chậm liền sẹo

Do lượng đường trong máu cao đã làm tổn thương các tĩnh mạch, động mạch, nên làm chậm liền sẹo

Ngoài ra:

Đái tháo đường type 1: Tiến triển nhanh với các biểu hiện lâm sàng rầm rộ,

gồm 4 triệu chứng kinh điển: đái nhiều về cả số lần và số lượng, uống nhiều và luôn cảm thấy khát, ăn nhiều và luôn cảm thấy đói, sụt cân nhiều trong thời gian ngắn mà không giải thích được Các biểu hiện khác: tê các chi, đau chân, mệt nhọc, nhìn mờ, nhiễm trùng nặng, tái diễn, giảm ý thức, buồn nôn, nôn hoặc hôn

mê

Đái tháo đường type 2: Có thể hoàn toàn không có triệu chứng hoặc không đáng

kể trong nhiều năm trước khi được chẩn đoán bệnh Các biểu hiện có thể gặp: luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

đái nhiều, khát nước, cảm giác đói và ăn nhiều, sụt cân không rõ lý do, tê chân tay, đau chân, nhìn mờ, nhiễm trùng nặng hoặc hay tái diễn, giảm ý thức hoặc hôn mê nhưng ít gặp hơn type 1

4.2 Cận lâm sàng Các xét nghiệm để khẳng định đái tháo đường ( chẩn đoán xác định):

 Xét nghiệm đường máu lúc đói ( 8 giờ sau bữa ăn gần nhất) ≥ 7,0 mmol/l (126mg/dl), làm ít nhất 2 lần

 Xét nghiệm đường máu ở bất kỳ thời điểm nào trong ngày ≥ 11,1 mmol/l (200mg/dl), có kèm theo các triệu chứng lâm sàng như tiểu nhiều, uống nhiều và sụt cân không giải thích được

 Xét nghiệm đường máu sau 2 giờ làm nghiệm pháp tăng đường máu (sau khi cho uống 75g glucose) ≥ 11,1 mmol/l (200mg/dl)

 Trường hợp kết quả xét nghiệm đường máu: 110mg/dl < Đường máu < 126mg/dl , cần lầm nghiệm pháp tăng đường máu để xác định

Các xét nghiệm để theo dõi điều trị:

Đường máu lúc đói và đường máu sau ăn 2 giờ, HbA1c ( glycated haemoglobin) lúc mới chẩn đoán bệnh và 3 tháng/lần ( bình thường 4,0%- 6,0%)

Nước tiểu 10 thông số làm thường qui, microalbumin niệu ngay tại thời điểm

Các xét nghiệm khác: ghi điện tim lần đầu chuẩn đoán và mỗi 6 tháng, siêu

âm dopper mạch cảnh, mạch chân lúc mới chẩn đoán và khi nghi ngờ có tổn thương, chụp tim phổi lúc mới chẩn đoán và khi nghi ngờ có tổn thương, khám mắt lúc mới chẩn đoán và sau mỗi năm, và khi có tổn thương mắt thì khám lại mỗi 3 đến 6 tháng

5.Biến chứng 5.1 Biến chứng cấp tính

Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu là tình trạng rối loạn chuyển hóa glucose nặng, đường huyết tăng cao Hôn mê tăng áp lực thẩm thấu chiến 5 - 10% Ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 nhiều tuổi, tỷ lệ tử vong từ 30-50%

5.1.3 Nhiễm toan ceton Nhiễm toan ceton là biểu hiện nặng của rối loại chuyển hóa glucid do nhiễm isulin gây tăng glucose máu, tăng phân hủy lipid, tăng sinh thể ceton gây toan hóa tổ chức Mặc dù y học hiện đại đã có nhiều tiến bộ về trang thiết bị, điều trị

và chăm sóc, tỷ lệ tử vong vẫn cao 5 – 10%

5.2 Biến chứng mạn tính

Hình ảnh 1.2: Biến chứng mạn tính của người bệnh ĐTĐ type 2

- Biến chứng mạch máu lớn Biến chứng mạch máu lớn làm xơ vữa động mạch xảy ra sớm, tiến triển nhanh và lan tỏa Điều này gây nên các biến chứng như: bệnh mạch vành, tăng huyết áp, tai biến mạch máu não, bệnh mạch máu ngoại biên Bệnh mạch máu ngoại biên biểu hiện chủ yếu là việc viêm tắc động mạch chi dưới, gay hoại tử, viêm xương, tắc mạch bàn chân, cẳng chân pải cắt cụt bàn chân

- Biến chứng mạch máu nhỏ luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

 Bệnh lý võng mạc: Bệnh lý võng mạc do ĐTĐ gây ra là nguyên nhân phổ biến nhất gây mù lòa Thườn sau 30 năm mắc bệnh ĐTĐ, hơn 80% bệnh nhân sẽ có bệnh lý võng mạc, khoảng 7% sẽ bị mù

 Biến chứng ở thận: Biến chứng thận do đái tháo đường là một trong những biến chứng thường gặp, tỷ lệ biến chứng tăng theo thời gian Bệnh thận do đái tháo đường thường khởi phát bằng protein niệu; sau đó khi chức năng thận giảm xuống, ure và creatinin sẽ tích tụ trong máu Bệnh thận do đái tháo đường là nguyên nhân thường gặp nhất gây suy thận giai đoạn cuối Khoảng 1/3 bệnh nhân chạy thận nhân tạo có bệnh đái tháo đường

 Bệnh thần kinh do đái tháo đường: bệnh thần khinh do đái tháo đường thường khá phổ biến, ước tính khoảng 30% bệnh nhân đái tháo đường có biểu hiện biến chứng này Người bệnh đái tháo đường type 2 thường có biểu hiện thần kinh ngay tại thời điểm chẩn đoán Bệnh thần kinh do đái tháo đường thường được phân chia thành các hội chứng lớn sau: Viêm đa dây thần kinh, bệnh đơn dây thần kinh, bệnh thần kinh thực vật, bệnh thần kinh vận động gốc chi

 Biến chứng nhiễm trùng trên bệnh nhân ĐTĐ: cơ địa bệnh nhân ĐTĐ rất dễ bị nhiễm trùng bởi vì khả năng bảo giảm do tăng đường huyết và xuất hiện các rối loạn chuyển hóa dẫn tới giảm sức

đề kháng của cơ thể

5.3 Biến chứng bàn chân trên bệnh đái tháo đường 5.3.1 Nguyên nhân

- Biến chứng thần kinh: Biến chứng thần kinh, gặp ở khoảng 40% bệnh

nhân ĐTĐ, làm giảm khả năng cảm nhận đau, nóng hay lạnh, đồng nghĩa với việc bạn sẽ không thể cảm nhận được chân đã bị tổn thương Bạn có thể dẫm lên 1 cái đinh hoặc 1 hòn sỏi nhưng vẫn đi suốt cả ngày mà không hề hay biết, tương tự chân bạn cũng có thể bị 1 vết xước hoặc vết rách nhưng không biết nên không được điều trị kịp thời và chỉ khi chân bạn sưng to lên hoặc có nhiễm trùng nặng thì bạn mới biết, khi đó là đã ở giai đoạn muộn, điều trị thường không đạt kết quả tốt

- Mạch máu: Các bệnh nhân ĐTĐ dễ bị xơ vữa động mạch, các mạch máu

bị hẹp hoặc tắc sẽ làm giảm lượng máu đến các cơ quan trong cơ thể Theo các nghiên cứu, có khoảng 20% BN ĐTĐ có hẹp hoặc tắc các động luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

mạch ở chân Hiện tượng kém nuôi dưỡng do máu đến ít sẽ hạn chế khả năng điều trị khỏi nhiễm trùng và lành các vết loét Trường hợp bị tắc hoàn toàn động mạch, bàn chân và các ngón chân có thể bị hoại tử toàn

bộ

- Nhiễm trùng: Các bệnh nhân ĐTĐ dễ bị nhiễm trùng hơn người bình

thường, lý do là đường máu cao và tuần hoàn máu kém làm cho các phản ứng bảo vệ chống nhiễm trùng ở các BN này diễn ra chậm hơn và kém hiệu quả hơn Đa số các BN ĐTĐ ở Việt Nam là những người sản xuất trực tiếp tại các cánh đồng hoặc nhà máy, họ tiếp xúc trực tiếp với các nguồn vi khuẩn rất lớn, vì vậy nếu có bất kỳ một vết loét nào thì nguy cơ

bị nhiễm trùng cũng như nguy cơ ổ nhiễm trùng lan rộng là rất lớn

- Ngoài ra còn một số nguyên nhân khác như béo phì (làm tăng áp lực lên bàn chân), giảm thị lực (gây dễ ngã hoặc chấn thương bàn chân, khó phát hiện các tổn thương ở bàn chân), bị bệnh ĐTĐ đã lâu, kiểm soát đường máu kém (khó liền vết thương), bệnh thận (gây mất protein nên khó liền vết thương), rối loạn mỡ máu gây xơ vữa các động mạch cấp máu cho chân, đi giày hoặc tất không thích hợp và cuối cùng là những người đã

có tiền sử bị loét chân hoặc cắt cụt chân thì nguy cơ bị loét chân cũng sẽ tăng lên

5.3.2: Yếu tố nguy cơ

- Nam > nữ

- Tuổi càng cao nguy cơ dẫn đến loét bàn chân càng cao

- Thời gian mắc bệnh đái tháo đường

- Kiểm soát glucose máu kém

- Tăng cholesterol

- Tổn thương thần kinh ngoại vi là nguyên nhân hàng đầu gây cắt cụt chi Bệnh lý thàn kinh ngoại vi còn chiếm tới 90% gây loét, tăng gấp 7 lần so với người bình thường

- Biến chứng mạch máu: các biến chứng về mạch máu nhỏ như bệnh lý võng mạc, thần kinh và thận luôn dòng hành cùng với tỷ lệ cắt cụt; các tổn thương mạch máu lớn như đột quỵ, nhồi máu cơ tim không có mấy liên quan đến cắt cụt

- Biến dạng bàn chân, chai chân, khớp xương cứng,móng quặp, móng chân dày lên (thường có nhiễm nấm móng), chân bị phỏng rộp…

- Tiền sử loét chân, cắt cụt chi

- Đi giày dép không phù hợp

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

- Các thói quen có hại như hút thuốc lá

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

5.4 Cách chăm sóc bàn chân[2]

Bảng 1.3 Chăm sóc bàn chân cho người bệnh ĐTĐ

5.4.1 Kiểm tra bàn chân hàng ngày

 Hướng dẫn bệnh nhân tìm một thời điểm thích hợp nhất trong ngày (buổi tối là tốt nhất) để kiểm tra chân hàng ngày và làm điều đó như một thói quen

 Chọn nơi có đầy đủ ánh sáng để quan sát kỹ bàn chân và các kẽ ngón chân xem có vết xước, vết phồng rộp, vết thâm, cục chai chân hay vết đau

… nào không?

 Nếu bệnh nhân không cúi xuống để nhìn bàn chân của mình được thì hướng dẫn họ sử dụng một cái gương để quan sát lòng bàn chân hoặc nhờ người thân trong gia đình hoặc người thân chăm sóc

5.4.2 Rửa chân hàng ngày

 Rửa kỹ bàn chân và kẽ ngón chân (Dùng bọt biển hoặc khăn mềm rửa thật nhẹ nhàng) Rử̉a bằng nước ấm và xà bông trung tính Không ngâm chân quá 5 phút

 Sau khi rửa lau thật khô da và các kẽ ngón chân, có thể dùng bột tal để làn trơn da chân Nếu da chân bị khô sử dụng kem làm ẩm da (lưu ý bệnh nhân không được bôi kem vào kẽ ngón chân)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

5.4.3 Phòng tránh các vết bỏng:

 Kiểm tra nhiệt độ nước trước khi tắm rửa bằng cách dùng nhiệt kế hoặc

mu tay, khuỷu tay Nhiệt độ nước không nóng quá cũng không lạnh quá Khoảng 37ºC là tốt nhất

 Không sưởi ấm chân bằng các phương pháp như sưởi bằng lò than, sưởi bằng viên gạch nung nóng; không dùng nước nóng để xông hơi bàn chân hoặc ngâm chân; không đốt lá ngải hơ chân; tắt chăn điện…vì dễ gây bỏng

 Thoa kem chống nắng lên chỗ da để trần khi đi ra nắng

5.4.4 Nếu chân có vết chai chân hoặc sẹo:

 Bệnh nhân không được tự ý cắt vết chai sẹo mà phải đến gặp bác sỹ

- Cắt móng chân ngay sau khi tắm, khi đó móng sẽ mềm và dễ cắt

- Cắt móng chân theo đường ngang.Tránh cắt móng sâu vào phía trong Dùng giũa để giũa những góc sắc nhọn và những cạnh thô ráp

- Không được dùng những vật sắc nhọn đào sâu dưới móng chân hoặc da quanh móng

- Phải giũa những móng chân dày

5.4.6 Mang giầy, tất phù hợp với bàn chân:

 Tất: Hướng dẫn bệnh nhân nên chọn tất bằng len hoặc cotton, tất có độn

bông, mũi tất không chật, đường may nổi không thô, ráp Tất cao đến đầu gói không được khuyên dùng

- Bệnh nhân không bao giờ được đi chân trần

5.4.7 Nếu chân bị nhiễm trùng

 Sát trùng vết thương và đến bệnh viện khám ngay luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

5.4.8 Giữ cho mạch máu được lưu thông

 Hướng dẫn bệnh nhân nên đặt chân lên ghế theo tư thế nằm ngang khi ngồi xuống

 Không bắt chéo chân trong thời gian dài

 Không đi những đôi tất chật hoặc thắt nút quanh cổ chân

 Cử động ngón chân trong 5’ từ 2-3 lần trong ngày Tập vận động bàn chân hàng ngày để tăng lưu thông mạch máu ở bàn chân như: đi bộ, đạp xe…

5.4.9 Có lối sống lành mạnh

Người bệnh ĐTĐ cần điều chỉnh cho mình một lối sống lành mạnh, thường xuyên vận động và phải theo dõi, kiểm soát được tình hình sức khỏe của mình như:

 Phải kiểm soát cân nặng: Giảm cân là mục tiêu quan trọng cho người bệnh tiểu đường (đặc biệt là tiểu đường type 2) Béo phì làm tăng lượng đường huyết và kháng với insulin

 Một chương trình giảm cân thích hợp cũng giúp ngăn ngừa sự gia tăng các biến chứng do béo phì như huyết áp cao, bệnh tim mạch

 Phải có một liệu pháp thư giãn: Stress làm tăng sự giải phóng hormon tuyến yên ACTH, từ đó thúc đẩy giải phóng hormon cortisol từ tuyến thượng thận, còn được gọi là hormon stress, ảnh hưởng gián tiếp tới lượng đường huyết trong cơ thể

 Ngủ đủ giấc: Thiếu ngủ có thể làm tăng lượng đường huyết và tăng sản sinh hormon stress cortisol Để tránh điều này hãy duy trì giấc ngủ đều đặn liên tục 7-8 giờ

 Ngừng hút thuốc: Các sản phẩm thuốc lá có thể ảnh hưởng tới lưu thông máu trong cơ thể Tuần hoàn máu bị ảnh hưởng có thể ảnh hưởng tới bệnh tiểu đường và gây hậu quả nghiêm trọng

 Chăm vận động: Nên tập luyện thường xuyên Theo các nghiên cứu, những bệnh nhân tiểu đường thường xuyên tập luyện ít có khả năng bị các biến chứng như đột quỵ và đau tim

 Dùng các thực phẩm có nhiều chất xơ phóng thích chậm đường, giúp giữ lượng đường huyết trong máu tăng chậm, nhờ vậy ngăn ngừa cơ luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

thể sản xuất quá nhiều insulin.Thực phẩm nhiều chất xơ cũng cung cấp năng lượng lâu dài và giúp bạn no lâu hơn Cần hạn chế các thực phẩm, đồ uống như đồ chiên, rán, thực phẩm chế biến săn, đóng hộp,

đồ ngọt, đồ quá mặn

5.4.10 Người bệnh nên đến gặp bác sỹ khi:

 Có vết loét mà không bắt đầu lành trong vòng 2 tuần

 Có móng chân quặp rất dày hoặc có xu hướng tách đôi khi cắt Nếu Bệnh nhân gặp khó khăn khi cắt móng chân

 Có các cục chai chân, các vết xước hoặc các vấn đề khác mà không giải quyết được

Ở Mỹ hàng năm có tới 50.000 trường hợp cắt cụt chi dưới ở bệnh nhân ĐTĐ, trong đó 245 cắt cụt ngón chân, 6%cắt cụt nửa bàn chân, 39% cắt cụt dưới gối

và 21% cắt cụt 1/3 dưới đùi[4]

Các hoạt động trên thế giới như:

Hiệp hội đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) năm 2017 tổ chức hoạt động khám chữa cho người đái tháo đường, cách phòng biến chứng bàn chân… kết hợp với hiệp hội đái tháo đường các nước trong đó có Việt Nam, đào tạo 60 bác sĩ chuyên khoa nội tiết về đái tháo đường