(Luận văn) kiến thức, thái độvề chăm sóc dự phòng biến chứng bàn chân của người bệnhđái tháo đường type ii đang điều trị ngoại trú tại bệnh viện đa khoa tỉnh thái bình năm 2019

85% chỉ phát hiện ra bệnh khi đã có biến chứng nguy hiểm như: tim mạch, suy thận, thần kinh, biến chứng bàn chân đái tháo đường...[11] Người bệnh ĐTĐ có thể nguy cơ biến chứng gây tổn th

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

********

BÙI HÀ TRANG

Mã sinh viên: 1552010573

KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VỀ CHĂM SÓC DỰ PHÒNG BIẾN CHỨNG

BÀN CHÂN CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYPE II

ĐANG ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH THÁI BÌNH

NĂM 2019

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

NAM ĐỊNH – 2019luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ VỀ CHĂM SÓC DỰ PHÒNG BIẾN CHỨNG BÀN

CHÂN CỦA NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TYPE II

ĐANG ĐIỀU TRỊ NGOẠI TRÚ TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA TỈNH THÁI BÌNH

NĂM 2019

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH: ĐIỀU DƯỠNG HỆ: ĐẠI HỌC CHÍNH QUY

Giảng viên hướng dẫn: Th.S LÊ THẾ TRUNG

NAM ĐỊNH – 2019 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

i

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Đại học trường Đại học Điều dưỡng Nam Định đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành khóa luận này

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn Ths.Lê Thế Trung - người đã tận tình chỉ bảo, quan tâm, động viên và cho tôi những kinh nghiệm, bài học quí báu trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học, cũng như hoàn thành khóa luận này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới toàn thể thầy cô giáo trong trường Đại học Điều dưỡng Nam Định đã truyền đạt cho tôi những kiến thức cần thiết trong suốt quá trình học tập tại trường cũng như ở bệnh viện

Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo khoa, các bác sỹ, điều dưỡng và nhân viên trong khoa Nội tiết bệnh viện Đa khoa tỉnh Thái Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập cũng như trong quá trình thu thập số liệu

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đến các bệnh nhân tại khoa Nội tiết bệnh viện

Đa khoa tỉnh Thái Bình đã hợp tác giúp tôi hoàn thành khóa luận này

Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, khích lệ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất giúp tôi hoàn thành khóa luận này

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả trong khóa luận này là hoàn toàn đúng sự thật và chưa từng được công bố trong bất kì nghiên cứu nào trước đây

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Nam Định, ngày tháng năm 2019

Sinh viên

Bùi Hà Trang

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

iii

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

ADA: Hiệp hội đái tháo đường Mỹ (American diabetes Association) BMI: Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index)

ĐTĐ: Đái tháo đường IDF : Hiệp hội Đái tháo đường Quốc tế (International Diabetes Federation) WHO: Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization)

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

iv

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1: Quy trình chuẩn đoán ĐTĐ type II 4

Bảng 1: Bảng phân độ của Wagner 11

Bảng 2: Bảng phân độ UT (University of Texas) 11

Bảng 3: Tỷ lệ các thành phần dinh dưỡng trong chế độ ăn của người bệnh ĐTĐ theo khuyến cáo ADA 2006 15

Bảng 4: Thông tin chung của người bệnh .18

Bảng 5: Kiến thức của người bệnh về phòng biến chứng bàn chân ĐTĐ 19

Bảng 6: Kiến thức về biến chứng và thực hành chăm sóc bàn chân 20 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

v

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN iii

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ iv

MỤC LỤC v

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 3

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 3

1.1.1 Khái niệm 3

1.1.2 Phân loại 3

1.1.3 Chẩn đoán 4

1.1.4 Biến chứng của đái tháo đường 5

1.2 BIẾN CHỨNG BÀN CHÂN Ở NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 6

1.2.1 Tình hình biến chứng bàn chân của bệnh nhân đái tháo đường 6

1.2.2 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của sự hình thành các vết loét bàn chân do đái tháo đường 6

1.2.3 Các dấu hiệu lâm sàng 8

1.2.4 Yếu tố nguy cơ của loét bàn chân 11

1.2.5 Các biện pháp phòng chống biến chứng bàn chân 11

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN 14

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG 17

Thông tin chung của người bệnh 18

Kiến thức của người bệnh về phòng biến chứng bàn chân đái tháo đường 19

Kiến thức về thực hành chăm sóc bàn chân 20

CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP 23

KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHỤ LỤC 29 luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

1

ĐẶT VẤN ĐỀ

Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng

glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protide, lipide, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim

và mạch máu, thận, mắt, thần kinh Năm 2014 trên thế giới, 8,5% người trưởng thành

từ 18 tuổi trở lên mắc bệnh đái tháo đường [23] Năm 2016, bệnh đái tháo đường là nguyên nhân trực tiếp của 1,6 triệu ca tử vong và năm 2012 đường huyết cao là nguyên nhân của 2,2 triệu ca tử vong khác Bệnh đái tháo đường dự kiến sẽ tăng 42%

ở các nước phát triển và khoảng 200% ở các nước đang phát triển; hơn nữa dự kiến sẽ tăng gấp ba lần ở châu Á[22]

Thống kê của Bộ Y tế cho biết năm 2010, Việt Nam được xếp nằm trong 10 quốc gia có tỷ lệ gia tăng bệnh nhân đái tháo đường cao nhất thế giới với tỷ lệ bệnh nhân tăng 5,5% mỗi năm Thống kê cho thấy, cả nước hiện có 3,5 triệu người (độ tuổi từ 20-79) mắc bệnh này nhưng có tới 69,9% không biết mình bị bệnh 85% chỉ phát hiện ra bệnh khi đã có biến chứng nguy hiểm như: tim mạch, suy thận, thần kinh, biến chứng bàn chân đái tháo đường [11]

Người bệnh ĐTĐ có thể nguy cơ biến chứng gây tổn thương thần kinh khắp cơ thể khi glucose máu và huyết áp quá cao Điều này có thể dẫn đến các vấn đề về tiêu hóa, rối loạn cương dương, và nhiều chức năng khác Trong đó ảnh hưởng nhiều nhất

là các chi, đặc biệt là bàn chân Tổn thương thần kinh ở những vùng này được gọi là

bệnh lý thần kinh ngoại biên và có thể dẫn đến đau, ngứa ran và mất cảm giác Mất cảm giác là dấu hiệu đặc biệt quan trọng vì nó có thể cho phép chấn thương không được chú ý, dẫn đến nhiễm trùng nghiêm trọng và có thể phải cắt cụt chi Những người bệnh đái tháo đường có nguy cơ bị cắt cụt chi có thể cao gấp 25 lần so với người không có đái tháo đường[2] Điều trị cho những biến chứng bàn chân nghiêm trọng của bệnh nhân ĐTĐ rất tốn kém Bởi vậy đó là một gánh nặng cho hệ thống chăm sóc sức khỏe và nguồn lực của hệ thống chăm sóc sức khỏe Hơn nữa sự hiện diện của các biến chứng bàn chân có thể tác động tiêu cực về thể chất, tâm lý, tinh thần, xã hội cũng như kinh tế của các người bệnh bị ĐTĐ [16] Hầu hết người bệnh đái tháo đường đến khoa ngoại trú ngoại khoa vì tổn thương bàn chân Biến chứng bàn chân của người bệnh ĐTĐ hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu người bệnh có kiến thức về cách dự luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

2

phòng và có thái độ tích cực đối với việc dự phòng biến chứng bàn chân [22] Kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả đã khẳng định vai trò quan trọng của các hành vi chăm sóc bàn chân trong dự phòng biến chứng bàn chân của người bệnh đái tháo đường Biến chứng ở chân của người bệnh ĐTĐ có thể phòng ngừa và hạn chế nếu được chăm sóc thích hợp; nguy cơ bị cắt đoạn chi của người bệnh có thể giảm từ 49% đến 85%

nếu có những biện pháp phòng ngừa đúng [19]

Chính vì những lý do trên khóa luận “Kiến thức, thái độ về chăm sóc dự phòng biến chứng bàn chân của người bệnh đái tháo đường type II đang điều trị ngoại trú tại bệnh viện đa khoa tỉnh Thái Bình năm 2019” được thực hiện với mục tiêu:

1 Mô tả kiến thức, thái độ về chăm sóc dự phòng bàn chân của người bệnh đái tháo đường type II đang điều trị ngoại trú tại bệnh viện đa khoa tỉnh Thái Bình

2 Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả chăm sóc dự phòng biến chứng bàn chân của người bệnh đái tháo đường type II

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 1.1.1 Khái niệm

Đái tháo đường là một bệnh nội tiết chuyển hoá mạn tính, có yếu tố di truyền

Bệnh được đặc trưng bởi sự tăng đường huyết, nguyên nhân chính do thiếu insulin tuyệt đối hoặc tương đối dẫn đến rối loạn chuyển hoá đường, đạm, mỡ và các chất khoáng Những rối loạn này có thể đưa đến các biến chứng cấp hoặc mạn tính, có thể đưa đến tàn phế hoặc tử vong [9]

1.1.2 Phân loại đái tháo đường [9]

Việc chẩn đoán, điều trị và quản lý người bệnh đái tháo đường là việc làm cần thiết giúp cải thiện chất lượng sống cho người bệnh ĐTĐ, giảm gánh nặng bệnh tật cho xã hội Dựa vào cơ chế bệnh sinh và và đặc điểm bệnh lý ĐTĐ được chia làm 3 loại:

 Đái tháo đường thai kỳ ĐTĐ thai kỳ thường gặp ở phụ nữ có thai (chiếm 4-6% phụ nữ mang thai), do đường huyết tăng hoặc giảm dung nạp glucose, thường gặp khi có thai lần đầu và mất đi sau đẻ Bệnh có khả năng tăng nguy cơ phát triển sau này thành ĐTĐ thực sự

 Đái tháo đường type 1 Phần lớn xảy ra ở trẻ em, người trẻ tuổi và thường có yếu tố tự miễn Ở Việt Nam chưa có số liệu điều tra quốc gia, nhưng theo thống kê từ các bệnh viện thì tỷ lệ mắc

ĐTĐ type 1 vào khoảng 7 – 8 % tổng số người bệnh ĐTĐ

 Đái tháo đường type 2 Bệnh đái tháo đường loại 2 chiếm khoảng 90% các trường hợp đái tháo đường,

và 10% còn lại chủ yếu là do đái tháo đường loại 1 và đái tháo đường thai kỳ ĐTĐ thường xảy ra ở người lớn Đặc trưng của ĐTĐ type 2 là kháng insulin đi kèm với thiếu hụt tiết insulin tương đối (hơn là thiếu tuyệt đối) Ở giai đoạn đầu, những người bệnh ĐTĐ typ 2 không cần insulin cho điều trị nhưng sau nhiều năm mắc bệnh, tế bào

β suy kiệt, insulin máu giảm dần và người bệnh cần được tiêm insulin để ổn định đường máu

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

5

1.1.4 Biến chứng của đái tháo đường Đái tháo đường là một bệnh rối loạn chuyển hóa đường kéo theo rối loạn chuyển hóa lipid, protein và điện giải Các rối loạn chuyển hóa kéo dài sẽ dẫn tới các biến chứng mạn tính như biến chứng mạch máu, biến chứng về thận, bién chứng về mắt, tổn thương dây thần kinh,

1.1.4.1 Hệ tim mạch

Lượng glucose dư thừa trong máu khiến các mạch máu bị tổn thương, gây xơ vữa động mạch, làm cho mạch máu dần thu hẹp lại Về lâu dài, hiện tượng này có thể dẫn đến một căn bệnh mãn tính khác là tăng huyết áp Ngoài ra, dòng máu lưu thông trong

cơ thể cũng bị gián đoạn, tiềm ẩn nguy cơ đột quỵ (máu không lên não), nhồi máu cơ tim (máu không về tim) và vết thương lâu lành (máu không đến những nơi cần phục hồi)

1.1.4.2 Suy giảm chức năng thận

Thận chứa vô số các mạch máu li ti, có tác dụng lọc chất thải ra khỏi máu Ở người bệnh đái tháo đường, hệ thống mạch máu này bị tổn thương theo thời gian, gây rối loạn chức năng thận Nếu không được điều trị, sẽ đến lúc người bệnh phải đối diện nguy cơ bệnh thận mạn, suy thận, cần hoặc phải lọc máu hay cấy ghép thận

1.1.4.4 Tổn thương dây thần kinh

Tổn thương dây thần kinh là biến chứng thường gặp nhất ở người bệnh đái tháo đường Lượng glucose tích tụ trong máu vừa tổn hại trực tiếp đến dây thần kinh, vừa gián tiếp thông qua việc ngăn cản dòng máu lưu thông Theo thời gian, người bệnh bị mất cảm giác ở nhiều bộ phận Mất cảm giác ở chân khiến người bệnh dễ bị tổn thương, loét ở bàn chân, nặng hơn có thể bị hoại tử bàn chân buộc phải phẫu thuật cắt

bỏ Nam giới bị đái tháo đường có thể bị liệt dương

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

6

1.1.4.5 Biến chứng ở phụ nữ mang thai

Tuy không nguy hiểm bằng đái tháo đường type I và type II nhưng đái tháo đường trong thai kỳ vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho cả mẹ và bé Nếu không được chẩn đoán, theo dõi và điều trị đúng cách, phụ nữ mang thai và cả trẻ sơ sinh dễ bị mắc đái tháo đường type II trong tương lai

1.2 BIẾN CHỨNG BÀN CHÂN Ở NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG 1.2.1 Tình hình biến chứng bàn chân của người bệnh đái tháo đường : Loét bàn chân là một biến chứng quan trọng của bệnh ĐTĐ với tỉ lệ mới mắc hàng năm là khoảng 2% tổng số người bệnh Tỉ lệ này tăng từ 5-7.5% ở những người bệnh có biểu hiện bệnh lý thần kinh ngoại biên Điều đáng lo ngại là có đến 15% người bệnh ĐTĐ sẽ bị loét tại một thời điểm nào đó trong toàn bộ cuộc đời của họ Biểu hiện nhiễm khuẩn là một dấu hiệu quan trọng và báo cáo cho thấy khoảng 60% các ca cắt cụt chi khởi phát do vết loét nhiễm khuẩn Tỉ lệ tử vong sau 5 năm của người bệnh bị cắt cụt chi dưới là 50-60% [1]

Các nghiên cứu cho thấy, tại Việt Nam sau 10 năm từ năm 2002 đến 2012, tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường trong cộng đồng đã tăng gấp 2 lần từ 2,7% lên 5,4% và ước tính hiện tại Việt Nam có khoảng 3 triệu người bị đái tháo đường, đặc biệt trong số đó

có tới trên 60% chưa được phát hiện bệnh Gánh nặng tử vong và tàn phế do căn bệnh này cũng rất lớn Đái tháo đường nằm trong số 10 nguyên nhân gây tử vong và tàn phế hàng đầu ở cả hai giới, gây ra các biến chứng nặng nề về tim mạch, tổn thương thần kinh, suy thận, nhiễm trùng và gây tổn thương bàn chân có thể dẫn đến phải cắt cụt chi[10] Tỉ lệ hiện mắc của loét bàn chân trong dân số bị đái tháo đường thông thường

từ 4-10%, thấp hơn (1,5-3,5%) ở người trẻ và cao hơn (5-10%) ở người già Nguy cơ suốt đời của loét bàn chân ở bệnh nhân đái tháo đường là 15% Dữ liệu vài nghiên cứu

đã chứng minh loét bàn chân đứng đầu xấp xỉ 85% của tất cả thủ thuật đoạn chi được thực hiện ở bệnh nhân đái tháo đường [6]

1.2.2 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của sự hình thành các vết loét bàn chân

do đái tháo đường [16]

Cho tới nay, người ta thấy các tổn thương chân ở người bệnh ĐTĐ là hậu quả của nhiều nguyên nhân như: Tổn thương đa dây thần kinh, bệnh lý mạch máu, chấn thương

và nhiễm trùng Các nguyên nhân này có thể phối hợp cùng lúc hoặc vào những thời luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

7

điểm khác nhau Nhiễm trùng làm nặng thêm các vết loét và cũng là yếu tố nguy cơ gây cắt cụt chi nhưng ít khi là một yếu tố đơn độc gây nên loét bàn chân

1.2.2.1 Vai trò của bệnh lý thần kinh

Bệnh lý thần kinh hay gặp nhất trong số các biến chứng của ĐTĐ và là biến chứng sớm nhất của ĐTĐ Tỷ lệ của bệnh lý thần kinh rất khác nhau, nhưng tăng lên theo thời gian bị bệnh và mức độ nặng của bệnh lý thần kinh tăng lên cùng với tuổi của bệnh nhân và phụ thuộc vào mức độ kiểm soát đường huyết Bệnh lý thần kinh ĐTĐ tác động đến thần kinh cảm giác, thần kinh vận động và thần kinh tự động Đặc điểm của tổn thương thần kinh ĐTĐ là sự mất myelin từng đoạn, có tính chất đối xứng và lan tỏa dẫn đến làm giảm tốc độ dẫn truyền thần kinh, rối loạn tính nhạy cảm và tính tự động

a) Thần kinh cảm giác – vận động Giảm cảm giác bản thể và yếu các cơ ở sâu trong bàn chân dẫn đến sự biến đổi cấu trúc của bàn chân (ngón chân hình búa, hình vuốt, sập vòm bàn chân) và làm thay đổi các điểm tỳ đè của bàn chân Gây mất cân bằng trong động tác co, duỗi làm cho ngón chân có dạng như vuốt thú, phần đầu các đốt bàn chân bị nhô ra trước, từ đó xuất hiện các áp lực lớn ở phía dưới các đầu xương bàn chân

Sự kết hợp của giảm nhạy cảm với cảm giác đau và cảm giác nhận biết bản thể, cùng với các áp lực lớn khi đi, đứng và trọng lượng cơ thể dồn lên phía đầu xương bàn chân làm cho các vị trí này dễ bị loét Mặt khác, giảm nhạy cảm với cảm giác đau làm cho bệnh nhân không nhận biết được các vết loét nhỏ nên thường được phát hiện muộn, làm nặng nề thêm tình trạng của loét bàn chân

b) Thần kinh tự động Tổn thương thần kinh tự động làm mở các shunt động – tĩnh mạch, tăng nhiệt độ

da, tăng quá trình tiêu xương của xương cổ chân và gây rối loạn vi tuần hoàn gây phù

nề bàn chân – một yếu tố tiên lượng dẫn tới loét cả đối với tổn thương thiếu máu và bệnh lý thần kinh Rối loạn thần kinh tự động làm tăng dòng máu đến da, nhưng lại làm giảm dòng máu mao mạch có tác dụng dinh dưỡng cho mô bàn chân, gây hiện tượng thiếu máu vùng xa của bàn chân Mặt khác, rối loạn thần kinh tự động gây giảm tiết mồ hôi tạo thuận lợi cho sự xuất hiện các vết nứt nhỏ ở da, tạo thành đường vào cho các chủng vi khuẩn bội nhiễm và là điểm bắt đầu thường gặp của loét sâu gan bàn chân

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

8

Cuối cùng, một trong các tiến triển của bệnh lý thần kinh trong ĐTĐ ở bàn chân

là bệnh lý xương khớp, gây nên biến dạng bàn chân, tạo nên bàn chân của Charcot – với các điểm tỳ đè bất thường rất dễ bị loét

1.2.2.2 Vai trò của bệnh lý mạch máu

Tổn thương mạch máu gây tình trạng thiếu máu bàn chân, làm nặng thêm các rối loạn dinh dưỡng của bàn chân Tổn thương này liên quan đến các động mạch của chi dưới Ở người bệnh ĐTĐ, các tổn thương này xuất hiện thường sớm hơn, nặng hơn

và gặp nhiều hơn ở người không bị ĐTĐ Bệnh lý mạch máu lớn thường phối hợp với bệnh lý thần kinh giải thích hiện tượng đau cách hồi có thể không có biểu hiện trên lâm sàng cho dù đã có tổn thương giải phẫu bệnh lý tiến triển ở các mạch máu chi dưới Bệnh lý mạch máu ở người bệnh ĐTĐ thường lan tỏa, ở đoạn xa, hay gặp ở các động mạch của cẳng chân, nhưng cũng có thể phối hợp với các tổn thương mạch máu gần (gốc chi) quá trình tái tạo biểu mô được diễn ra thuận lợi, do đó làm vết thương thu nhỏ lại Qúa trình liền vết thương được tiến hành theo quy trình định sẵn

Đối với tổn thương mạn tính như loét do ĐTĐ, phản ứng viêm cấp cũng xảy ra nhưng sau đó được thay thế bằng phản ứng viêm mạn tính kéo dài, do đó quá trình liền vết thương khôngdiễn ra theo cơ chế bệnh sinh thông thường Sự tăng tiết quá mức và tăng hoạt động của các protease làm cho quá trình liền vết thương khó diễn ra do các protease này phá hủy các tế bào mẫu mới, làm giảm số lượng collagen, fibronectin và các protein ngoại bào khác, đồng thời làm giảm số lượng các yếu tố tăng trưởng cần thiết để kích thích tái tạo vết thương(bao gồm: yếu tố tăng trưởng biểu bì – EGF, yếu

tố tăng trưởng nguyên bào sợi - FGF, yếu tố tăng trưởng giống insulin – IGF, yếu tố tăng trưởng có nguồn gốc tiểu cầu - PDGF) Dịch vết thương tăng tiết là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và làm giảm cung cấp oxy cho mô Các tế bào mô hạt kém phát triển và nhanh lão hóa, kém đáp ứng với kích thích của các yếu tố tăng trưởng

1.2.3 Các dấu hiệu lâm sàng [7]

9

1.2.3.2 Chai chân

Chai chân thường xuất hiện sớm và tiến triển nhanh ở người bệnh ĐTĐ Vị trí có thể ở gót chân, giữa các ngón chân hoặc trên nền xương cứng hay phải tiếp xúc với giày dép Những cục chai chân nếu không được gọt đi sẽ ngày càng dày và có thể nứt

ra tạo thành vết thương hở

1.2.3.3 Loạn dưỡng móng

Đây là hậu quả của xơ vữa mạch chi dẫn đến thiếu máu nuôi móng chân Móng chân sẽ trở nên khô, dày, có thể nứt, nếu không giữ vệ sinh sẽ dẫn đến nấm móng Trường hợp nặng sẽ bong móng chân ra khỏi giường móng

1.2.3.4 Bàn chân Charcot

Các tổn thương gãy xương nhỏ không được phát hiện sớm và hiện tượng glycosyl hóa ở các khớp sẽ dẫn đến biến dạng các khớp ngón chân Triệu chứng lâm sàng: sưng đỏ da ở một bàn chân không có nhiễm trùng, cong ngón chân (hammer toe)

1.2.3.5 Loét chân

Đây là biến chứng nặng, có thể dẫn đến cắt cụt chi Nó thường xuất hiện trên nền một chai chân cũ hoặc do một vết thương da không được quan tâm đúng mức

Các bảng phân độ loét bàn chân do đái tháo đường:

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

10

Bảng 1: Bảng phân độ của Wagner

0 Không có tổn thương loét, có thể có biến dạng ngón hoặc viêm mô tế bào

1 Loét nông bề mặt, một phần hoặc toàn bộ chiều dày da

2 Loét lan rộng tới dây chằng, gân, bao khớp hoặc cân sâu nhưng chưa có abces hoặc viêm xương

3 Loét sâu với tổn thương abces, viêm xương hoặc viêm khớp nhiễm khuẩn

4 Hoại tử khu trú vùng trước bàn chân hoặc gót

5 Hoại tử lan rộng toàn bộ bàn chân

Bảng 2: Bảng phân độ UT (University of Texas)

Giai đoạn A

Tổn thương trước và sau loét còn biểu mô

Tổn thương bề mặt, không liên quan đến gân, bao khớp hoặc xương

Tổn thương xuyên thấu gân hoặc bao khớp

Tổn thương xuyên thấu xương hoặc khớp

Giai đoạn B

Tổn thương trước và sau loét

có nhiễm trùng

Tổn thương bề mặt, không liên quan đến gân, bao khớp hoặc xương có nhiễm trùng

Tổn thương xuyên thấu gân hoặc bao khớp

có nhiễm trùng

Tổn thương xuyên thấu xương hoặc khớp

có nhiễm trùng

Giai đoạn C

Tổn thương trước

và sau loét có thiếu máu

Tổn thương bề mặt, không liên quan đến gân, bao khớp hoặc xương có thiếu máu

Tổn thương xuyên thấu gân hoặc bao khớp

có thiếu máu

Tổn thương xuyên thấu xương hoặc khớp có thiếu máu

Giai đoạn D

Tổn thương trước

và sau loét có nhiễm trùng và thiếu máu

Tổn thương bề mặt, không liên quan đến gân, bao khớp hoặc xương có nhiễm trùng và thiếu máu

Tổn thương xuyên thấu gân hoặc bao khớp

có nhiễm trùng

và thiếu máu

Tổn thương xuyên thấu xương hoặc khớp có nhiễm trùng hoặc thiếu máuluan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

11

1.2.4 Yếu tố nguy cơ của loét bàn chân [6]

Nguy cơ loét bàn chân cao ở người bệnh ĐTĐ có thời gian mắc bệnh > 10 năm, kiểm soát ĐM kém, có biến chứng tim mạch, võng mạc hay thận, nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới Ngoài ra, có một số yếu tố làm tăng khả năng xuất hiện loét bàn chân như:

- Tiền sử loét bàn chân hay đoạn chi trước đó

- Bệnh thần kinh ngoại biên

- Bệnh mạch máu ngoại biên

- Chấn thương (bảo vệ chân kém, đi chân trần, vật lạ trong giầy)

- Dị dạng bàn chân (đầu xương bàn chân nhô ra, bàn chân móng vuốt, ngón chân hình búa, bàn chân cong vòm, dị dạng móng, dị dạng liên quan đến chấn thương và phẫu thuật trước đó…)

- Hình thành cục chai sần

- Bệnh thần kinh xương khớp

- Giới hạn vận động khớp

- Đái tháo đường thời gian dài

- Kiểm soát kém đái tháo đường

1.2.5 Các biện pháp phòng chống biến chứng bàn chân Biến chứng bàn chân ở người bệnh đái tháo đường vô cùng nguy hiểm và để lại hậu quả nghiêm trọng Song theo các bác sĩ chuyên khoa thì các biến chứng đái tháo đường này để có thể được khắc phục và hạn chế nếu người bệnh biết cách phòng ngừa biến chứng hiệu quả Để phòng chống biến chứng bàn chân ở người bị đái tháo đường, các bác sỹ trong khoa chăm sóc bàn chân khuyên người bệnh phải có thói quen: theo dõi các dấu hiệu bất thường và chăm sóc chân thường xuyên, thăm khám sức khỏe định kỳ, có chế độ dinh dưỡng hợp lý[8]

1.2.5.1 Theo dõi các chăm sóc bàn chân và dấu hiệu bất thường

Kiểm soát lượng đường trong máu có thể làm giảm các mạch máu và tổn thương thần kinh thường dẫn đến các biến chứng bàn chân do đái tháo đường Nếu vết thương

ở chân hoặc loét xảy ra, kiểm soát lượng đường trong máu sẽ giảm nguy cơ phải cắt cụt chi

Chăm sóc bàn chân rất quan trọng, mặc dù người bệnh cũng nên tiếp tục tuân theo các hướng dẫn chung khác để quản lý bệnh đái tháo đường

luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si

12

Các chiến lược sau đây có thể làm giảm cơ hội phát triển các vấn đề về chân

Bỏ thuốc lá - Hút thuốc có thể làm nặng thêm các vấn đề về tim và mạch máu và làm giảm lưu thông đến bàn chân

Tránh các hoạt động có thể làm tổn thương bàn chân - Một số hoạt động làm tăng nguy cơ chấn thương bàn chân và không được khuyến khích, bao gồm đi bộ bằng chân trần, sử dụng miếng đệm nóng hoặc chai nước nóng trên bàn chân và bước vào bồn tắm trước khi kiểm tra nhiệt độ

Cẩn thận khi cắt tỉa móng - Cắt móng chân dọc theo hình dạng của ngón chân và dũa móng để loại bỏ bất kỳ cạnh sắc nào Không bao giờ cắt (hoặc cho phép thợ làm móng cắt) lớp biểu bì Không mở vỉ, cố gắng giải phóng móng chân mọc ngược hoặc làm vỡ da trên bàn chân Gặp một nhà cung cấp chăm sóc sức khỏe hoặc podiatrist cho các thủ tục nhỏ

Rửa và kiểm tra bàn chân hàng ngày - Sử dụng nước ấm và xà phòng nhẹ để làm sạch bàn chân Nhẹ nhàng vỗ nhẹ cho bàn chân của người bệnh khô và thoa kem dưỡng ẩm hoặc kem dưỡng da

Kiểm tra toàn bộ bề mặt của cả hai bàn chân xem có bị vỡ da, phồng rộp, sưng hoặc đỏ, bao gồm giữa và bên dưới các ngón chân nơi tổn thương có thể được giấu đi

Sử dụng gương nếu khó nhìn thấy tất cả các bộ phận của bàn chân hoặc nhờ một thành viên gia đình hoặc người chăm sóc giúp đỡ

Chọn tất và giày cẩn thận - Chọn vớ cotton vừa vặn, và thay tất mỗi ngày Chọn giày vừa khít nhưng không chật, và phá vỡ giày mới từ từ để tránh bị phồng rộp Hỏi

về giày tùy chỉnh nếu bàn chân bị biến dạng hoặc có vết loét; giày chuyên dụng có thể làm giảm cơ hội phát triển loét chân trong tương lai Giày chèn cũng có thể giúp đệm bước và giảm áp lực vào lòng bàn chân

Yêu cầu kiểm tra bàn chân - Sàng lọc các biến chứng bàn chân nên là một phần thường xuyên của hầu hết các lần khám bệnh nhưng đôi khi bị bỏ qua Đừng ngần ngại yêu cầu nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe kiểm tra chân ít nhất một lần một năm và thường xuyên hơn nếu có thay đổi bàn chân[20]

*Các dấu hiệu bất thường:

- Móng chân bị đổi màu

- Da khô

- Rối loạn cảm giác tại bàn chân luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si