Bài giảng Quy hoạch và quản lý đô thị: Chương 2

Bài giảng Quy hoạch và quản lý đô thị: Chương 2

Ch Chươ ương II ng II

Mô hình phát triển

Mô hình phát triển đ đô thị ô thị

I Lịch sử phát triển không

gian gian đ đô thị ô thị

Nền v

Nền vă ăn minh Ai Cập n minh Ai Cập – – 2000 2000 – – 3000 3000 BC BC

 Cuộc sống ng Cuộc sống ngư ười dân trog thời kỳ này chủ yếu ời dân trog thời kỳ này chủ yếu đ để phục vụ ể phục vụ cho các vì vua

 Ng Ngư ười dân (nô lệ và các thợ thủ công …) phải xây dựng ời dân (nô lệ và các thợ thủ công …) phải xây dựng

được dựng lên quanh các thị trấn ợc dựng lên quanh các thị trấn

 Các con Các con đư đường nhỏ thoát n ờng nhỏ thoát nư ước, t ớc, tư ường thành còn ờng thành còn đ để chống lũ ể chống lũ lụt

 Không còn dấu tích của khu vực dân c Không còn dấu tích của khu vực dân cư ư, thời gian , thời gian đ đã cuốn ã cuốn trôi

trôi đ đi những ngôi làng lợp lá của ng i những ngôi làng lợp lá của ngư ười dân ời dân

Đô thị Hy lạp (

Đô thị Hy lạp (5 5 8 8 BC) BC)

 Thành phố nhThành phố nhưư một mê một mê

cung gồm những con

cung gồm những con đưđường ờng

ngoằn ngoèo không

ngoằn ngoèo không đưđược lát ợc lát

đ

đá, á,

 NNưước sinh hoạt ớc sinh hoạt đưđược lấy từ ợc lấy từ

giếng n

giếng nưước ớc đđịa phịa phươương, ng,

 NNưước thải ớc thải đưđược ợc đđổ trực tiếp ổ trực tiếp

 Mạng ô cờ tạo những con Mạng ô cờ tạo những con đư đường quá dốc cho xe cộ ờng quá dốc cho xe cộ đ đi i lại

 Hệ thống n Hệ thống nư ước thải ớc thải đư được cải thiện bằng các hố xí ợc cải thiện bằng các hố xí

công cộng và t

công cộng và tư ư nhân nhân

 Có sự lựa chọn h Có sự lựa chọn hư ướng nhà với cách bố trí cho l ớng nhà với cách bố trí cho lư ượng ợng ánh nắng tốt

ánh nắng tốt đ đa rọi vào trong những tháng mùa a rọi vào trong những tháng mùa đ đông ông

 Những c Những căăn phòng quan trọng n phòng quan trọng đư được bố trí quay về ợc bố trí quay về

Bắc kinh (Beijing Bắc kinh (Beijing 8 8BC) BC)

 Chung quanh khu dân c Chung quanh khu dân cư ư

là vùng nông nghiệp với

những nông trại rộng lớn

và những nhà máy nhỏ

Đô thị La mã (

Đô thị La mã (4 4 BC) BC)

 Nhấn mạnh việc cai trị lên hàng Nhấn mạnh việc cai trị lên hàng đ đầu ầu

 Ng Ngư ười La mã có ời La mã có đ đầu óc tổ chức kinh tế, có n ầu óc tổ chức kinh tế, có năăng khiếu kỹ ng khiếu kỹ thuật

 Với l Với lư ượng dân c ợng dân cư ư tập trung tập trung đ đông trong ông trong đ đô thị, ng ô thị, ngư ười ời

Lamã

Lamã đ đã giải quyết ã giải quyết đư được các vấn ợc các vấn đ đề kỹ thuật trong cung ề kỹ thuật trong cung cấp và phân phối n

cấp và phân phối nư ước, và mạng l ớc, và mạng lư ưới thoát n ới thoát nư ước ớc

 Những Những đư đường ống n ờng ống nư ước vĩ ớc vĩ đ đại dẫn n ại dẫn nư ước ớc đ đi với khoảng i với khoảng cách rất xa và hệ thống cống ngầm

 Những xa lộ rộng lớn Những xa lộ rộng lớn đư được lát ợc lát đ đá tiêu biểu cho những nỗ á tiêu biểu cho những nỗ lực không mệt mỏi của các nhà xây dựng

 Các Các đ đế v ế vươ ương thay nhau lên ngôi và xây dựng cho mình ng thay nhau lên ngôi và xây dựng cho mình những dinh thự khổng lồ h

những dinh thự khổng lồ hơ ơn các triều n các triều đ đại tr ại trư ước ớc.

 Đất Đất đ đai ai đư được ợc đ đầu c ầu cơ ơ và xây dựng những dinh thự khổng và xây dựng những dinh thự khổng

lồ cho riêng mình

 Đất Đất đ đai thành phố trở nên hạn hẹp dần ai thành phố trở nên hạn hẹp dần

 Thành phố xuất hiện nhiều khu nhà ổ chuột với những vật liệu dễ cháy, chiều cao của các công trình

vật liệu dễ cháy, chiều cao của các công trình đ đạt ạt đ đến ến 6

6 8

8 tầng tầng

 Đô thị Lamã r Đô thị Lamã rơ ơi vào sự suy tàn i vào sự suy tàn

Sau thời

Sau thời đ đại Lamã (thế kỷ ại Lamã (thế kỷ 5 5))

 Tôn giáo phát triển, nổi bật là C Tôn giáo phát triển, nổi bật là Cơ ơ Đốc giáo Đốc giáo

 Quyền lực của nhà thờ trong giai Quyền lực của nhà thờ trong giai đ đoạn này chiếm oạn này chiếm ư ưu thế u thế

 Thoát khỏi những giới hạn của hình thức cổ, những bức ttư ường nặng nề của các vòm cuốn kiểu La Mã ờng nặng nề của các vòm cuốn kiểu La Mã   các các

hình khối

hình khối đư được biến thể thành những cửa vòm có chóp ợc biến thể thành những cửa vòm có chóp nhọn

nhọn đ đâm thẳng lên trời âm thẳng lên trời

 Trong không gian mở, các hình khối Trong không gian mở, các hình khối đ đồ sộ của nhà thờ ồ sộ của nhà thờ

 Sự khác biệt giữa Sự khác biệt giữa đ đô thị và nông thôn thật rõ nét, ô thị và nông thôn thật rõ nét,

 Những con Những con đư đường dài trống trải ờng dài trống trải đư được mở ra ợc mở ra đ để nối liền vùng ngoại ô ể nối liền vùng ngoại ô

 Để phòng vệ, các Để phòng vệ, các đ đô thị th ô thị thư ường ờng đư được ợc đ đặc trên những ặc trên những đ địa hình nhấp nhô, ịa hình nhấp nhô, chiếm lĩnh các

chiếm lĩnh các đ đỉnh ỉnh đ đồi hoặc các quần ồi hoặc các quần đ đảo ảo

 Những con Những con đư đường ờng đư được tỏa ra từ quảng tr ợc tỏa ra từ quảng trư ường nhà thờ với các cổng ờng nhà thờ với các cổng

thành và có các con

thành và có các con đư đường nhánh rẽ phụ trợ (hình 27) ờng nhánh rẽ phụ trợ (hình 27)

 Nhà ở Nhà ở đư được xây dựng thành từng dãy liền nhau dọc theo những ợc xây dựng thành từng dãy liền nhau dọc theo những đư đường ờng phố hẹp do diện tích

phố hẹp do diện tích đ đô thị hạn hẹp và một phần ô thị hạn hẹp và một phần đ để giữ nhiệt vào mùa ể giữ nhiệt vào mùa lạnh

Vào thế kỷ

Vào thế kỷ 14 14::

 Xuất hiện du lịch và giao th Xuất hiện du lịch và giao thươ ương trên thế giới ng trên thế giới   tập trung tập trung đ đông dân c ông dân cư ư

ở các khu trung tâm và trên các ngã giao l

ở các khu trung tâm và trên các ngã giao lư ưu chính u chính

 Những ngôi nhà Những ngôi nhà đ đã ã đư được t ợc tăăng lên ng lên 3 3 4 4 tầng, tầng trên nhô ra khỏi tầng tầng, tầng trên nhô ra khỏi tầng trệt và mái th

trệt và mái thư ường ờng đư được nhô ra ngoài lề ợc nhô ra ngoài lề đư đường ờng

 Các không gian mở Các không gian mở đư được bố trí bên trong khối nhà ợc bố trí bên trong khối nhà

 Dân số t Dân số tăăng nh ng như ưng hệ thống cấp thoát n ng hệ thống cấp thoát nư ước không hề ớc không hề đư được cải thiện ợc cải thiện

 Ph Phươ ương tiện giao thông bánh xe t ng tiện giao thông bánh xe tăăng lên, ng lên, đư đường phố trở nên nhỏ hẹp ờng phố trở nên nhỏ hẹp

 Rác r Rác rư ưởi ởi đư được ném qua cửa sổ các ngôi nhà ợc ném qua cửa sổ các ngôi nhà

 Ng Ngư ười ta bắt ời ta bắt đ đầu làm quen với các hố ga chứa chất thải ầu làm quen với các hố ga chứa chất thải đư được ợc đ đặt d ặt dư ưới ới sàn nhà.

 Mùi hôi thối từ rác r Mùi hôi thối từ rác rư ưởi trên ởi trên đư đường phố ờng phố đư được ng ợc ngăăn không vào nhà qua n không vào nhà qua các cửa sổ và cửa chớp

 Ống khói sẽ giúp cho sự thông thoáng trong nhà

 Không gian cũng có trục Không gian cũng có trục đ đối xứng ối xứng

 Các cỗ pháo tầm xa Các cỗ pháo tầm xa đ đã loại bỏ những bức t ã loại bỏ những bức tư ường thành ờng thành

cổ,

cổ, đ đô thị ô thị đư được mở rộng ra ợc mở rộng ra

 Vị trí của các t Vị trí của các tư ường thành là những con ờng thành là những con đư đường ờng đ đi bộ i bộ

cho giới thư ượng l ợng lư ưu u

 Các quảng tr Các quảng trư ường không còn là kiểu kiến trúc trung tâm ờng không còn là kiểu kiến trúc trung tâm.

 Số phận của dân nghèo với những ph Số phận của dân nghèo với những phươ ương tiện kém cỏi vẫn ng tiện kém cỏi vẫn không thay

không thay đ đổi ổi đ đáng kể áng kể

 Đằng sau những công trình Đằng sau những công trình đ đẹp ẹp đ đẽ là những khu ở chật chội ẽ là những khu ở chật chội thiếu những

thiếu những đ điều kiện vệ sinh, cống rãnh, hệ thống cấp thoát iều kiện vệ sinh, cống rãnh, hệ thống cấp thoát n

nư ước ớc

 Các dịch bệnh và dịch hạch tiếp tục phổ biến tràn lan…

Sự xuất hiện của châu Mỹ vào thế kỷ

Sự xuất hiện của châu Mỹ vào thế kỷ 1818::

 Chủ nghĩa tự do xuất hiện

 Sự phân biệt giai cấp tuy có nhSự phân biệt giai cấp tuy có nhưưng không ng không đưđược rõ nét ở ợc rõ nét ở đđây ây

 Các Các đđô thị ô thị đưđược xây dựng với những trục chính và các ợc xây dựng với những trục chính và các đđại lộ ại lộ chính nối liền các khu trung tâm là tòa thị chính

 Những thảm xanh Những thảm xanh đưđược phân bố ở trung tâm và các công viên ợc phân bố ở trung tâm và các công viên dọc theo các

dọc theo các đđại lộ ại lộ

 Thành phố Thành phố đưđược phân nhỏ thành các lô với mạng lợc phân nhỏ thành các lô với mạng lưưới ới đưđường ô ờng ô

 Sau mô hình Sau mô hình đđô thị dạng ô cờ, châu Mỹ xuất hiện dạng ô thị dạng ô cờ, châu Mỹ xuất hiện dạng đưđường ờng

chéo và dạng tròn trong mạng l

chéo và dạng tròn trong mạng lưưới ới đưđường.ờng

 Giai Giai đđoạn này, oạn này, 3030% % đđất ất đđai ai đđô thị ô thị đưđược giành cho mạng lợc giành cho mạng lưưới giao ới giao thông và cây xanh

thông và cây xanh đđô thị ô thị

 Mặt tiền các ngôi nhà Mặt tiền các ngôi nhà đưđược tiếp cận nhiều hợc tiếp cận nhiều hơơn n

 Các ngôi nhà nằm trọn trong mạng lCác ngôi nhà nằm trọn trong mạng lưưới ới đưđường, bên trong ngôi nhà ờng, bên trong ngôi nhà

là những con

là những con đưđường nhỏ bờng nhỏ băăng xuyên qua ng xuyên qua

Tóm lại

1 Các hình thức thể hiện quyền lực của chính quyền

đương thời qua các thời kỳ như thế nào?

2 Sự khác biệt giữa khu vực cầm quyền và khu vực dân cư?

Hình thức thể hiện quyền bính, sức

mạnh:

 Các bức t Các bức tư ường thành kiên cố ờng thành kiên cố

 Các Các đư đường chính dẫn ờng chính dẫn đ đến các dinh thự, quảng tr ến các dinh thự, quảng trư ường, ờng, đ

đền ền đ đài ài

 Các công trình lớn với các trục cố Các công trình lớn với các trục cố đ định, ịnh, đ đối xứng ối xứng

 Mạng l Mạng lư ưới ô cờ ới ô cờ đư được hệ thống ợc hệ thống đư đường lớn ờng lớn đ đan chéo an chéo nhau h

nhau hư ướng về khu trung tâm ớng về khu trung tâm.

nhọn đđâm thẳng lên trời âm thẳng lên trời

ĐĐưường lớn trải dài ờng lớn trải dài đưđược lát ợc lát

đ

đá á

Hệ thống thoát nHệ thống thoát nưước nổi và ớc nổi và

ngầm d

ngầm dưưới lòng ới lòng đđất ất

 Khu vực dân cKhu vực dân cưư::

Ngôi nhà lợp lá xNgôi nhà lợp lá xơơ xàixài

Thiếu hệ thống cấp, thoát n

Tóm lại (tt)

 Quy hoạch Quy hoạch đ đô thị cũng xuất hiện lâu ô thị cũng xuất hiện lâu đ đời nh ời như ư quá trình quá trình đ định c ịnh cư ư của của đ đô thị ô thị

 Các thành phố và thị trấn trong qúa trình phát triển luôn Các thành phố và thị trấn trong qúa trình phát triển luôn đư được quy hoạch ợc quy hoạch theo h

theo hư ướng mở rộng và không tự nó tr ớng mở rộng và không tự nó trư ưởng thành ởng thành.

 Các Các đ đô thị vùng Aán ô thị vùng Aán Aâu và Trung Quốc luôn Aâu và Trung Quốc luôn đư được quy hoạch theo trục ợc quy hoạch theo trục

đền thờ, cung ền thờ, cung đ điện và những con iện và những con đư đường ờng đư được lát ợc lát đ đá á.

 Ng Ngư ười Roma ời Roma đ đã thừa kế lại thiết kế ã thừa kế lại thiết kế đ đô thị của ng ô thị của ngư ười Hy lạp Họ giữ lại ời Hy lạp Họ giữ lại vóc dáng của

III Đô thị thế kỷ III Đô thị thế kỷ 19 19

 Cuộc cách mạng công nghiệp

 Thời Thời đđại máy móc với những phát minh quan trọng ại máy móc với những phát minh quan trọng

 Những máy móc Những máy móc đưđược vận hành thay thế cho sản xuất thủ công ợc vận hành thay thế cho sản xuất thủ công

 Các Các đđộng cộng cơơ máy móc máy móc đưđược chạy bằng nguồn nợc chạy bằng nguồn năăng lng lưượng ợng đđộc ộc lập

 Tốc Tốc đđộ sản xuất gia tộ sản xuất gia tăăng thu hút nguồn công nhân làm việc tại ng thu hút nguồn công nhân làm việc tại các nhà máy

 Nhà máy = thỏi nam châm tập hợp chung quanh mình những một vành

một vành đđai gồm các khu nhà ở công nhân, trai gồm các khu nhà ở công nhân, trưường học, cửa ờng học, cửa hiệu …

Động cơơ hhơơi ni nưước ớc  Tàu thủy, xà lan …

 Tàu hỏa h Tàu hỏa hơ ơi n i nư ước thay thế xe ngựa … ớc thay thế xe ngựa …

Công nghiệp khai

Ngành in ấn ra đđời ời  Ngành báo chí, bNgành báo chí, bưưu chính xuất hiện u chính xuất hiện 

thông tin liên lạc phát triển

Những phát minh

ra

ra đđời ời

 Nhu cầu sức khỏe Nhu cầu sức khỏe đư được quan tâm ợc quan tâm

 Máy b Máy bơ ơm n m nư ước ớc

 Hệ thống xử lý n Hệ thống xử lý nư ước thải, khí thải… ớc thải, khí thải…

Hệ quả của

Hệ quả của đ đô thị thế kỷ 19 ô thị thế kỷ 19

 Dân c Dân cư ư tập trung ngày càng nhiều trong khu vực tập trung ngày càng nhiều trong khu vực đ đô thị ô thị

 Những khu nhà lụp xụp của công nhân Những khu nhà lụp xụp của công nhân đ đã bắt ã bắt đ đầu xuất ầu xuất hiện

 Các nhà nhiều tầng ( Các nhà nhiều tầng (2 2 5 5 tầng) bắt tầng) bắt đ đầu xuất hiện thành ầu xuất hiện thành từng dãy dài với những sân sau nhỏ hẹp

 Bầu không khí Bầu không khí đ đô thị bắt ô thị bắt đ đầu bị ô nhiễm, khói và bụi ầu bị ô nhiễm, khói và bụi

đư

được phun ra từ các ống khói nhà máy ợc phun ra từ các ống khói nhà máy

 Các chất thải Các chất thải đư được ợc đ đổ thẳng ra sông, suối và chạy dọc ra ổ thẳng ra sông, suối và chạy dọc ra biển

Đơ thị của sự t

Đơ thị của sự tươ ương phản ng phản

Đô thị thời cổ điển Đô thị hiện đại Các quốc vương, lãnh chúa thể hiện quyền

lực của mình qua hình thức và quy mô

của các đền đài, dinh thự …

Sức mạnh của chính quyền hiện đại có thể nhìn thấy qua các trung tâm hành chính,

… Đô thị với dân cư thưa thớt, ít ỏi Dân cư đông đúc sống và làm việc tại

đô thị Lâu đài, đền đài, dinh thự, chùa chiền … Tòa nhà cao tầng đa chức năng, các khối

nhà cao tầng, … Vườn tược, khuôn viên săn bắn riêng Công viên, không gian mở, khu vui chơi giải

trí … Các quảng trường nơi tụ họp cho các hoạt

động cộng đồng

Các khu thương mại, dịch vụ… với nhiều chức năng khác nhau (trung tâm giao dịch, trung tâm thương mại …)

K hông gian mở được bố trí ngay sau những

khu ở riêng biệt

Vỉa hè, sân vườn, công viên,

Đô thị tĩnh lặng với những dinh thự của

giới thượng lưu

Đô thị với những hoạt động sản xuất, thương mại

Các vua chúa, lãnh chúa quản lý phần đất

riêng của mình

Một thiết chế chung được đặt ra cho mọi người dân đô thị phải tuân theo.

K hu nhà ở với hệ thống thoát nước thô

sơ (đổ thải trên đường phố), các hầm

phân trong nhà, …

K hu dân cư với hệ thống cấp, thoát nước, nhà vệ sinh …

Những vấn Những vấn đ đề cần ề cần đ đặt ra ặt ra

làm sạch trong một khuôn viên đđô thị chen chút nhà cửa mà không ô thị chen chút nhà cửa mà không

có cây xanh và không gian mở?

Những vấn Những vấn đ đề cần ề cần đ đặt ra (tt) ặt ra (tt)

6

6 Những Những đđền ền đđài, cung ài, cung đđiện còn phù hợp với vị trí trung tâm iện còn phù hợp với vị trí trung tâm đđô ô thị? Thay vì các khu vực hành chính, tòa thị chính, công trình công cộng …?

Ví dụ về sự t

Ví dụ về sự tươ ương phản: Washington DC ng phản: Washington DC

 Thành phố thThành phố thươương nghiệp và cổ ng nghiệp và cổ đđiển hoàn toàn iển hoàn toàn đđối lập nhau Tuy ối lập nhau Tuy nhiên chính quyền liên bang

nhiên chính quyền liên bang đđã cố gắng duy trì mặt bằng nguyên ã cố gắng duy trì mặt bằng nguyên thủy (L’Enfant)

 Khu nhà ở vẫn còn giữ lại mặt tiền cổ Khu nhà ở vẫn còn giữ lại mặt tiền cổ đđiển, phía sau iển, phía sau đưđược xây ợc xây dựng lên khu vực hiện

dựng lên khu vực hiện đđại nhại nhưư các các đđô thị hiện ô thị hiện đđại khác ại khác

 Các khu vực cổ Các khu vực cổ đđiển iển đưđược cô lập khỏi các khu khác, và chiều cao ợc cô lập khỏi các khu khác, và chiều cao hiện

hiện đđại phải ại phải đưđược hài hòa với khu vực cổ ợc hài hòa với khu vực cổ đđiển iển

 Những sân trong cổ Những sân trong cổ đđiển iển đưđược lát ợc lát đđá nhỏ hoặc trồng cây nay trở á nhỏ hoặc trồng cây nay trở thành những bãi

thành những bãi đđậu xe ậu xe

 Các công trình cổ Các công trình cổ đđiển hoành tráng iển hoành tráng đưđược bảo tồn trống rỗng, ợc bảo tồn trống rỗng,

g

gưượng ép trong một ợng ép trong một đđô thị thô thị thươương nghiệp ng nghiệp