Dạy học lấy học sinh làm trung tâm, dạy học tích cực

Dạy học lấy học sinh làm trung tâm là gì? Khái niệm các PP dạy học tích cực trong môn Toán hiện nay, các quy trình của PP dạy học tích cực, ví dụ, ưu nhược điểm đầy đủ, chi tiết. Thực hành vận dụng Toán trong Tiểu học

CƯƠNG ÔN TẬP THVD TOÁN

1 Dạy học lấy HS làm trung tâm: khái niệm, đặc điểm, vai trò của GV?

a Khái niệm: “Dạy học lấy HS làm trung tâm” là đặt người học vào trung tâm của

quá trình dạy học, tạo cơ hội tới mức tối đa để HS tham gia tích cực vào quá trìnhhọc tập thông qua các hoạt động Khi đó, HS dưới sự hướng dẫn của GV có thểkhám phá ra những tri thức mới mà bản thân chưa biết; hình thành thói quen tư duyđộc lập, sáng tạo Đồng thời phát triển toàn diện các kĩ năng sống và những phẩmchất đạo đức phù hợp với chuẩn mực xã hội

b Đặc điểm

- Về mục tiêu dạy học:

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm, người ta hướng vào việc chuẩn bị cho ngườihọc sớm thích ứng với đời sống xã hội, hòa nhập và phát triển cộng đồng, tôn trọngnhu cầu, lợi ích, tiềm năng của người học Lợi ích và nhu cầu cơ bản nhất của HS

là sự phát triển toàn diện nhân cách Mọi nỗ lực GD của nhà trường đều phảihướng tới tạo điều kiện thuận lợi để mỗi HS hình thành và phát triển bản thân

- Về nội dung dạy học:

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm, hệ thống kiến thức lí thuyết chưa đủ để đápứng mục tiêu chuẩn bị cho cuộc sống Cần chú trọng kĩ năng thực hành, vận dụngcác kiến thức lí thuyết, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong thực tiễn Dạy học không chỉ đơn thuần là cung cấp tri thức mà quan trọng hơn là phải hướngdẫn người học con đường để chiếm lĩnh tri thức đó

- Về phương pháp dạy học:

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm, coi việc trọng việc tổ chức cho HS hoạt độngđộc lập hoặc theo nhóm (để thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tíchbảng số liệu,…) thông qua đó, HS vừa tự lực nắm các kiến thức, kĩ năng mới, đồngthời rèn luyện về PP tự học, được tập dượt PP nghiên cứu

GV quan tâm khai thác vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân và của tậpthể để xây dựng bài học KHBD phải được thiết kế tập trung chủ yếu vào hoạtđộng của HS và cách tổ chức các hoạt động đó, cùng với khả năng diễn biến cáchoạt động của HS để khi lên lớp có thể linh hoạt điều chỉnh theo tiến trình tiết học,tạo điều liện thuận lợi cho sự bộc lộ và phát triển tiềm năng của mỗi HS

- Về hình thức tổ chức dạy học

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm, có thể bố trí thay đổi linh hoạt hình thức họctập sao cho phù hợp hoạt động học tập trong tiết học, thậm chí theo yêu cầu sưphạm từng phần trong tiết học Có thể tiến hành ở trong phòng thí nghiệm, ngoàitrời hay tại các cơ sở sản xuất,…

- Về đánh giá:

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm, HS tự giác chịu trách nhiệm về kết quả họctập của mình, được tham gia tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau về mức độ đạt cácmục tiêu học tập, chú trọng bổ khuyết những mặt chưa đạt so với mục tiêu trướckhi bước vào phần mới của chương trình

c Vai trò của GV

Vai trò của GV trong quá trình dạy học theo quan điểm lấy người học là trung tâmkhông hề bị mờ nhạt mà trái lại còn rõ nét hơn, người GV vẫn là “linh hồn” của tiếthọc sinh động và sáng tạo

- GV đóng vai trò là người gợi mở, xúc tác, trợ giúp, hướng dẫn, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động độc lập của HS, đánh thức năng lực tiềm năng

trong mỗi em, chuẩn bị tốt cho các em tham gia phát triển cộng đồng

- Vị trí chủ đạo, vai trò quyết định của GV đối với chất lượng, hiệu quả dạy học không hề thay đổi Để có thể làm người hướng dẫn, cung cấp thông tin, trọng tài,

cố vấn… người GV phải hiểu biết sâu sắc những kiến thức cơ bản của môn họcmình đảm nhiệm, đồng thời phải tự bổ sung vốn kiến thức của mình thường xuyên

và có định hướng rõ ràng qua tài liệu, sách báo… GV phải nắm vững bản chất vàcác quy luật của quá trình dạy học để có thể tìm ra hoặc ứng dụng những phươngpháp dạy học phù hợp với đối tượng của mình nhất

- GV là người cố vấn giúp HS tự hành động, tự kiểm tra, tự điều chỉnh bản thân,

qua đó HS sẽ biết được năng khiếu, điểm mạnh của bản thân để phát huy và nhữngđiểm chưa đạt để cố gắng phấn đấu hơn

Tóm lại, dạy học lấy HS làm trung tâm vừa phát huy được sự chủ động, tích cực ởngười học, vừa đề cao vai trò của người GV Đòi hỏi GV phải có trình độ chuyênmôn sâu, có trình độ sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảm mới cóthể giúp đỡ HS tiến bộ nhanh chóng trên con đường chiếm lĩnh tri thức

2 PPDH tích cực: khái niệm, đặc điểm, những yếu tố tích cực của PP truyền thống, minh hoạ thực tiễn dạy học toán ở tiểu học?

a Khái niệm PPDH tích cực:

Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, dùng để chỉ những phươngpháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo ởngười học

Nói cách khác, PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạtđộng nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực củangười học chứ không phải tập trung phát huy tính tích cực của người dạy

b Đặc điểm phương pháp dạy học tích cực

- Kích thích hứng thú và nhu cầu học tập của HS

+ Hứng thú là động cơ quan trọng của quá trình nhận thức và thường biểu lộ dướidạng tính tò mò, lòng khao khát cái mới,…Dưới ảnh hưởng của hứng thú nhậnthức, HS tích cực tri giác hơn, trí nhớ cảm xúc, trí nhớ hình ảnh diễn ra tích cựchơn, trí tưởng tượng trở nên sáng tạo và có hiệu quả hơn Như vậy, nhờ có hứngthú mà hoạt động học tập diễn ra thuận lợi hơn, lâu dài hơn và có hiệu quả hơn, từ

đó tạo ra hứng thú học tập của HS

+ Kích thích hứng thú nhận thức và nhu cầu học tập của HS chủ yếu dựa vào nộidung dạy học Nếu nội dung học tập chứa đựng các yếu tố mới, hấp dẫn thì sẽ kíchthích trí tò mò, ham hiểu biết của HS và thúc đẩy hoạt động nhận thức phát triển

- Chú trọng rèn luyện, nâng cao phương pháp tự học

+ Phương pháp dạy học tích cực ở tiểu học quan tâm và rèn luyện cho học sinhphương pháp tự học Bởi chỉ cần rèn luyện cho các em thói quen và phương pháp

tự học sẽ giúp khơi dậy niềm đam mê và nội lực bên trong của các em, giúp các em

cố gắng học tập và đạt được kết quả tốt hơn

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

+ Lớp học là nơi tương tác giữa giáo viên – học sinh, học sinh – học sinh Trongphương pháp học tập tích cực, bên cạnh cá nhân chủ động tiếp thu kiến thức cũngnên có sự phối hợp học tập hợp tác giữa các em thông qua các cuộc thảo luậnnhóm, để các em tích cực thảo luận, trình bày ý kiến của bản thân, phát triển khảnăng giao tiếp, hỗ trợ lẫn nhau

- Kết hợp đánh giá và tự đánh giá

+ Với phương pháp dạy học tích cực, giáo viên sẽ là người trực tiếp hướng dẫn các

em học sinh kỹ năng tự đánh giá để có sự điều chỉnh phù hợp với cách học củamình Bên cạnh đó cũng cần phải tạo điều kiện cho các em học sinh tự đánh giá lẫnnhau

+ Việc đánh giá và kiểm tra không chỉ ở phạm vi kiến thức, kỹ năng đã đượctruyền dạy mà cần phải khuyến khích được các em phát huy tính thông minh, ócsáng tạo nhằm giải quyết các tình huống xảy ra ở trong thực tế

KL: Có thể nói, dạy học tích cực là phương pháp dạy học mới mẻ và lấy học sinh

làm trọng tâm Điều này sẽ giúp học sinh trở nên chủ động, tự tin và có trách nhiệm với bản thân mình hơn.

c Những yếu tố tích cực của PPDH truyền thống

Đối mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh không cónghĩa là gạt bỏ, loại trừ, thay thế hoàn toàn các PPDH truyền thống Vấn đề là ởchỗ cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của phương pháp dạy học hiện có,đồng thời phải học hỏi, vận dụng một số phương pháp dạy học mới một cách linhhoạt nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập,phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy và học cụ thể

- PP giảng giải-minh họa trong dạy học Toán ở Tiểu học là PP dùng lời nói để giải

thích tài liệu toán kết hợp với việc minh hoạt bằng các phương tiện trực quan (Đồdùng học tập, sơ đồ, hình vẽ,…) để hỗ trợ cho việc giải thích đó GV nên hạn chếgiảng giải minh hoạt vì PP này đặt HS ở trạng thái thụ động, ít phát huy được tínhtích cực trong học tập môn Toán Tuy nhiên, khi HS gặp một vấn đề khó, trừutượng thì GV vẫn có thể sử dụng nhưng nên nói gọn, rõ, kết hợp giảng giải minhhọa với gợi mở-vấn đáp

- PP trực quan là PP GV tổ chức, hướng dẫn HS hoạt động trực tiếp trên các hiện

tượng, sự vật cụ thể để nắm được kiến thức môn Toán Sử dụng PP trực quan giúp

HS nắm bắt kiến thức trừu tượng dựa trên cái cụ thể, gần gũi với HS, sau đó vậndụng để giải quyết vấn đề Sử dụng PP trực quan sẽ giúp HS có chỗ dựa cho hoạtđộng tư suy, bổ sung vốn hiểu biết , phát triển năng lực tư duy và trí tưởng tượngcủa HS.

- PP gợi mở-vấn đáp là PPDH GV không trực tiếp đưa ra những kiến thức hoàn

chỉnh mà sử dụng một hệ thống các câu hỏi có tính gợi mở để hướng dẫn HS suynghĩ vằ lần lượt trả lời các câu hỏi, tiến dần đến kết luận cần thiết, giúp HS tuejmình tìm ra kiến thức mới Sử dụng PP này góp phần giúp giờ học thêm sôi nổi,gây hứng thú học tập, rèn cho HS cách suy nghĩ và diễn đạt bằng lời

- PP thực hành-luyện tập là PPDH mà GV tổ chức, hướng dẫn HS tiến hành các

hoạt động thực hành luyện tập để lĩnh hội kiến thức môn học PP này giúp HSđược học tập trong hoạt động và bằng hoạt động, nhờ đó mà góp phần phát huytính tích cực, sáng tạo của bản thân, tuy nhiên tránh trường hợp làm thay hoặc ápđặt

d Minh họa thực tiễn vào hoạt động dạy học

Bài học hình thành biểu tượng Hình vuông (Toán 1)

Biểu tượng hình vuông là một khái niệm về đối tượng hình học Với trình độ của

HS lớp 1, các em chủ yếu tiếp thu tri thức mới bằng tri giác và thông qua hoạt động thực hành Do đó, để hình thành biểu tượng Hình vuông, GV nên sử dụng PPDH trực quan kết hợp với PPDH khác (vấn đáp, quan sát) để tổ chức hoạt động dạy học.

3 Các xu hướng dạy học tích cực:

a) Dạy học kiến tạo

Khái niệm: Dạy học kiến tạo là một trong những PPDH tích cực Phương pháp này

coi trọng vai trò chủ động của người học trong quá trình học tập, người học chủđộng tự xây dựng hiểu biết cho bản thân; tự kết nối thông tin mới với thông tinhiện tại để kiến thức mới có ý nghĩa hơn và tạo nên các thông tin mới khác

Đặc điểm:

1) - HS là chủ thể tích cực kiến thức nên tri thức cho bản thân mình trên cơ sở những kiến thức đã có từ trước:

+ HS phải tự tạo kiến thức cho mình thông qua các hoạt động tìm tòi, khám phá,trao đổi,

+ Huy động những kiến thức đã có để giải quyết kiến thức mới

+ HS góng góp vào hoạt động nhóm để có thể cùng kiểm tra, phản ánh, đánh giálẫn nhau, điều chỉnh được kiến thức đã thu nhận

+ Phát huy hết khả năng để tìm cách giải quyết vấn đề, từ đó phát hiện ra tri thứcmới

+ HS sử dụng ngôn ngữ của mình để diễn đạt, mô tả lại kiến thức mà mình xâydựng được

2) - GV là người tổ chức hoạt động và hướng dẫn, hỗ trợ khi cần thiết

+ Tạo ra tình huống có vấn đề, khuyến khích HS tự giải quyết cá nhân hoặc theonhóm nhỏ

+ Theo dõi, giúp đỡ HS hình thành kiến thức chính xác

+ Tìm nhiều cách để thu hút HS tham gia kiến tạo nên kiến thức, giải quyết nhiệm

vụ học tập

+ Giúp HS nhận ra, học vừa để biết, vừa để làm

3) - Môi trường học tập tích cực, kích thích nhận thức học tập

+ Tạo nên những tình huống học tập tích cực

+ Khuyến khích sự phản ánh khả năng học Toán của HS

+ Tạo nên sự tương tác trong lớp học

4) Tạo điều kiện tới mức tối đa để mỗi HS đều có cơ hội phát huy tối đa năng lực,

sở trường của mình

+ Coi trọng kinh nghiệm của người học trong quá trình người học hình thành thếgian quan khoa học cho mình

+ Người học hòa mình vào các hoạt động trí tuệ của những người xung quanh

5) Mục đích của dạy học không chỉ là truyền thụ những kiến thức, kĩ năng cụ thể

mà chủ yếu là giúp HS nắm được con đường cách thức kiến tạo tri thức mới, từ đó góp phần phát triển trí tuệ và nhân cách của HS

+ Người học phải chủ động, tích cực huy động những kiến thức đã có vào tìnhhuống học tập mới.

+ Người học phải chủ động , tích cực trong việc thảo luận, trao đổi thông tin, xuấtphát từ nhu cầu tìm giải pháp được thể hiện trong việc thảo luận, trao đổi với bạn

bè và GV

+ Người học phải tự điều chỉnh lại kiến thức sau khi giải quyết được nhiệm vụ họctập

Quy trình: 5 bước

Bước 1: Ôn tập, củng cố, tái hiện

- Trong bước này GV giúp HS hệ thống, ôn lại các kiến thức cũ có liên quan tớikiến thức mới bằng cách sử dụng các câu hỏi, bài tập

- Sau đó GV hoặc HS sẽ nêu vấn đề (bài tập, thí nghiệm, câu hỏi,…) từ đó tạo cơhội cho HS bộc lộ quan niệm của mình về vấn đề học tập

Bước 2: Tạo tình huống có vấn đề

- GV sử dụng bài toán hay tình huống có vấn đề, làm cho HS phải suy nghĩ vàtham gia tìm kiếm tri thức

- Cần tìm những tình huống phù hợp với khả năng của HS

Bước 3: Tiếp cận vấn đề, dự đoán và đề xuất giả thuyết

- Yêu cầu HS tìm ý tưởng giải quyết, GV có nhiệm vụ tập hợp ý tưởng

- Tổ chức cho HS đề xuất các giả thuyết (có thể đúng hoặc chưa đúng)

Bước 4: Kiểm nghiệm, phân tích

- Tổ chức cho HS tự kiểm tra giả thuyết bằng cách thử-sai Nếu chưa chính xác,

GV sẽ giúp HS đề xuất lại giả thuyết

- Thảo luận đi đến thống nhất để lựa chọn câu trả lời thích hợp Xác lập ra tri thứcmới

Bước 5: Kết luận, rút ra tri thức mới

- GV bổ sung để tri thức hoàn chỉnh hơn

- Tổ chức cho HS vận dụng kiến thức mới nhằm kiểm tra mức độ nắm vững trithức

Ví dụ minh họa: Bài “Làm tròn số đến chữ số hàng nghìn, hàng chục nghìn” (Toán 3)

Bước 1: Ôn tập, củng cố, tái hiện

- Yêu cầu HS nhắc lại nguyên tắc làm tròn số đến hàng chục, hàng trăm và thực hiện một số bài tập vào phiếu bài tập

- Đề xuất giả thuyết: So sánh chữ số liền kề sau với 5 Ví dụ khi làm tròn số đến hàng chục, ta so sánh chữ số hàng đơn vị với 5; khi làm tròn số đến hàng trăm, ta

so sánh chữ số hàng chục với 5 Tương tự, khi làm tròn đến chữ số hàng nghìn, ta

so sánh chữ số hàng trăm với 5,….

Bước 4: Kiểm nghiệm, phân tích kết quả

- Yêu cầu HS thực hiện làm tròn số 24 351 và 11 735 để kiểm tra giả thuyết

Bước 5: Kết luận, rút ra tri thức mới

- Khi làm tròn số đến hàng nghìn, ta so sánh chữ số hàng trăm với 5 Nếu chữ số hàng trăm bé hơn 5 thì làm tròn xuống, còn lại làm tròn lên

- Khi làm tròn số đến hàng chục nghìn, ta so sánh chữ số hàng nghìn với 5 Nếu chữ số hàng nghìn bé hơn 5 thì làm tròn xuống, còn lại làm tròn lên

3) HS không chỉ nắm được tri thức một cách vững chắc mà còn biết cách tìm ra trithức đó

4) Là cách dạy học đón trước vùng phát triển gần nhất, dạy học gắn liền với pháttriển

5) HS được phát triển các kĩ năng giao tiếp, tìm kiếm và chia sẻ thông tin, hợp tácnhóm

6) Giúp HS được trải nghiệm, tiếp cận vấn đề, huy động nguồn tri thức, kinhnghiệm sử dụng nguồn tri thức đó một cách hữu ích

Nhược điểm:

1) Chỉ có thể học tập có ý nghĩa những gì người học thật sự quan tâm

2) Hạn chế trong thời gian tổ chức và chưa khai thác được triệt để tính chất củanhóm

b) DH phát hiện và giải quyết vấn đề

Khái niệm: Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong

đó giáo viên tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn

đề, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thôngqua đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục tiêu dạy học

Quy trình thực hiện:

Bước 1: Phát hiện hoặc thâm nhập vấn đề

- Phát hiện vấn đề từ một tình huống gợi vấn đề

- Giải thích và chính xác hoá tình huống để hiểu đúng vấn đề được đặt ra.

- Phát biểu vấn đề và đặt mục tiêu giải quyết vấn đề đó

Bước 2: Tìm giải pháp

- Phân tích vấn đề làm rõ mối liên hệ giữa cái đã biết và cái cần tìm (dựa vào

những tri thức đã học, liên tưởng tới kiến thức thích hợp)

- Đề xuất và thực hiện hướng giải quyết vấn đề, cùng với việc thu thập, huy động

tri thức để tìm đoán suy luận, quy lạ về quen, tương tự hóa, khái quát hóa,…Phương hướng đề xuất có thể được điểu chỉnh khi cần thiết

- Kết quả của việc đề xuất và thực hiện hướng giải quyết vấn đề là hình thành được một giải pháp.

- Kiểm tra tính đúng đắn của giải pháp: Nếu giải pháp đúng thì kết thúc ngay, nếu

không đúng thì lặp lại từ khâu phân tích vấn đề cho đến khi tìm được giải phápđúng

Bước 3: Trình bày giải pháp:

- Trình bày lại toàn bộ từ việc phát biểu vấn đề cho tới giải pháp

Bước 4: Nghiên cứu sâu giải pháp

- Tìm hiểu những khả năng ứng dụng kết quả

- Đề xuất những vấn đề mới có liên quan như xét tương tự, khái quát hóa, lậtngược

vấn đề, và giải quyết nếu có thể

Ví dụ minh họa: Bài “ Làm tròn số đến hàng nghìn, hàng chục nghìn” (Toán 3) Bước 1: Phát hiện/thâm nhập vấn đề

- GV gợi vấn đề qua tình huống mở đầu:

Trong một lớp học, cô giáo đã giới thiệu với các bạn HS: “Chú Hùng là phi công, chú có khoảng 12000 giờ bay đấy các em ạ!”

Chú Hùng giải thích: “Cô giáo đã làm tròn số để dễ nhớ, số giờ bay của chú là

11678 giờ”

- GV hướng dẫn HS thâm nhập vấn đề

+ Tình huống trên GV đã thực hiện hành động gì để ra con số 12000?

- GV hướng dẫn HS phát hiện vấn đề và đặt mục tiêu giải quyết vấn đề: Thực hiện làm tròn số 11678 dựa vào cách làm tròn số đến hàng chục, hàng trăm đã được học

Bước 2: Tìm giải pháp

- Tổ chức cho HS làm việc nhóm 4 trên phiếu học tập

Nhóm:… PHIẾU HỌC TẬP

1, Làm tròn số 11678 đến hàng nghìn dựa trên cách làm tròn số đến hàng chục, hàng trăm mà em đã được học

2, Giải thích cách làm ở yêu cầu 1.

Bước 3: Trình bày giải pháp

- Yêu cầu đại diện 2-3 nhóm trình bày trước lớp

- Cả lớp nhận xét, bổ sung

- GV nhận xét, kết luận: Chỉ ra nguyên tắc làm tròn số đến hàng nghìn mà HS cần ghi nhớ

Bước 4: Nghiên cứu sâu giải pháp