Giáo trình mô đun: Chuẩn đoán nhanh và trị bệnh do ký sinh trùng ở động vật thủy sinh nuôi nước lợ mặn - Phần 2

Giáo trình mô đun: Chuẩn đoán nhanh và trị bệnh do ký sinh trùng ở động vật thủy sinh nuôi nước lợ mặn - Phần 2

Bài 3: Ch!n oán nhanh và tr" bnh trùng m( neo  cá nuôi n$c l% m&n M'c tiêu:

- Trình bày  c các bc chn oán nhanh bnh trùng m' neo " cá nuôi nc l mn;

- Thu  c m$u; quan sát ánh giá  c trng thái c th ca cá; xác nh

 c bnh trùng m' neo " cá nuôi nc l mn

A Ni dung:

1 Tác nhân gây bnh:

1.1 Gii thiu:

Trùng m' neo (Therodamas sp) là ký sinh trùng rt ph bin, th&ng gp

gây bnh cho VTS nuôi nc l mn Trùng m' neo ch yu ký sinh " da hút trong c th

1.2 Quan sát nhn dng:

Hình dng ngoài ca trùng m' neo gm 3 ph!n: !u, ng%c, b ng

C th trùng kéo dài, các #t h p li thành #ng hi vn mình, ph!n !u kéo dài thành sng gi#ng m' neo âm thng bám ch(c vào t chc vt ch nên còn có tên là trùng m' neo

Hình dng và s# l ng ca sng lng, sng b ng có s% sai khác gi)a các loài

Ph!n !u do #t !u và #t ng%c th 1 h p li thành chính gi)a, có lá !u hình na vòng tròn, bên trên có m(t do 3 m(t nh' to thành

Hình 8-16: Trùng m' neo Therodamas sp

2 Du hiu bnh lý:

2.1 Hot ng ca cá bnh trong ao:

Trùng m' neo ly dinh dzng nên cá b g!y yu và bi li chm chp

2.2 Du hiu bnh " thân, vây, m(t, ming, mang:

- Lúc ký sinh, ph!n !u ca trùng m' neo c(m sâu vào trong t chc ký ch, ph!n sau l lng trong nc nên th&ng b mt s# gi#ng nguyên sinh ng

- Trùng ký sinh mt s# l ng ln trong xoang ming làm cho ming không óng kín  c, cá không b(t  c thc n và cht

', viêm loét, t bào hng c!u b thm thu ra ngoài, t bào bch c!u " trong t chc tng, s(c t# da bin nht

- Khi t chc b viêm loét, m" &ng cho vi khun, các ký sinh trùng khác xâm nhp cá

Hình 8-17: Trùng m' neo Therodamas sp ký sinh " xoang ming cá b#ng

bp (m$u thu Ngh{a Hng, Nam nh, 6/2006)

Trùng m' neo th&ng ký sinh " cá bin và cá nc l " nc ta l!n !u

tiên phát hin " cá b#ng bp nuôi " Ngh{a Hng, Nam nh (6/2006), t€ l

nhi*m trong ao nuôi cá b#ng bp t 30-50%, c&ng  nhi*m khá cao

20-40trùng/con cá và ã gây cho cá cht trong ao nuôi

Nhit  phát trin thích h p cho trùng m' neo phát trin là 18-300C T€

4.1.2 Quan sát trng thái cá b bnh trong ao

+ Quan sát biu hin bt th&ng ca cá bnh

phút nhm hn ch ký sinh trùng bên ngoài cá

nc thay

5.2.2 Ngâm lá xoan trong ao

+ Dùng lá xoan 0,4-0,5 Kg/m3 nc bón vào ao nuôi cá b bnh có th tiêu

dit  c ký sinh trùng Therodamas sp Do lá xoan phân hy nhanh tiêu hao

nc kp th&i khi thit

5.2.3 T(m cá trong dung dch thu#c tím

+ Dùng thu#c tím KMnO4 nng  10 -12 ppm t(m t 1-2 gi&, " nhit  20-30oC

B Câu h(i và bài t#p th)c hành:

- Tác nhân gây bnh trùng m' neo " cá nuôi nc l mn là Therodamas

sp, c th gm 3 ph!n: !u, ng%c, b ng C th trùng kéo dài, các #t h p li

thành #ng hi vn mình, ph!n !u kéo dài thành sng gi#ng m' neo âm thng bám ch(c vào t chc vt ch

- Trùng m' neo ký sinh trên thân, vây và xoang mang, xoang ming ca

là #i vi cá hng, cá gi#ng

-  phòng tr bnh: c!n lc k~ và kh trùng ngun nc, nh k+ bón vôi, ngâm lá xoan, t(m hoc phun thu#c tím KMnO4 vào ao theo úng tiêu chun k~

thut

Bài 4: Ch!n oán và tr" bnh r#n cá  cá nuôi n$c l% m&n

- Trùng gây bnh bao gm các gi#ng:

B Copepoda (B chân chèo)

Hình 8-19: Rn cá (Caligus) ký sinh trên cá nc l và nc mn

Hình 8-20: Rn cá (Parapetalus) ký sinh trên cá bin (cá giò)

2 Du hiu bnh lý:

2.1 Hot ng ca cá bnh trong ao:

2.2 Du hiu bnh " thân, vây, m(t, ming, mang:

- Trùng ký sinh trên da, vây, n(p mang cá nuôi, có th gây thành bnh làm

4.1.2 Quan sát trng thái cá b bnh trong ao

- Quan sát biu hin bt th&ng ca cá bnh

4.1.3 Thu m$u cá bnh

- Thu m$u cá nghi nhi*m rn cá

4.2 Quan sát c th cá:

- Chn oán rn cá Caligus, Parapetalus ký sinh gây bnh cho cá có th

quan sát bng m(t th&ng hoc dùng kính lúp

- Rn cá bám trên da, vây, m(t, trên mang, xoang ming

5 Phòng và tr bnh:

5.1 Phòng bnh:

- Lc k~ và kh trùng ngun nc

- Kh trùng áy ao: 10 - 15kg/100m2; kh trùng nc 1,5 – 2 kg/100m3(mt tháng kh trùng 2 - 4 l!n) và treo túi vôi: 2 – 4 kg/10m3

phút nhm hn ch ký sinh trùng bên ngoài cá

-

- Th&ng xuyên theo dõi môi tr&ng nuôi, cho n theo "4 nh: nh cht,

nh l ng, nh a im và nh th&i gian"

5.2 Tr bnh:

5.2.1 Thay nc

nc thay

5.2.2 T(m cá trong dung dch thu#c tím

- Dùng thu#c tím (KMnO4) t(m cho cá bnh nng  10 ppm th&i gian 30 phút

3

lng, m;i tu!n treo 2 l!n

B Câu h(i và bài t#p th)c hành:

- Câu h'i:

+ Anh ch hãy k tên các loi thu#c, hóa cht và bin pháp phòng, x lý

bnh rn cá " cá nuôi nc l mn?

- Bài tp th%c hành:

+ Bài tp 1: Hãy tin hành thu và phân tích bnh rn cá " cá nuôi nc l

mn " mt ao, lng nuôi c th ti a phng

+ Bài tp 2: Th%c hin các bin pháp phòng và tr bnh rn cá " cá nuôi nc l mn

C Ghi nh:

- Tác nhân gây bnh là các gi#ng rn cá Caligus, Parapetalus

 cao có th gây cht cá

-  phòng tr bnh: c!n lc k~ và kh trùng ngun nc, nh k+ bón vôi, ngâm lá xoan, t(m hoc phun mt s# hoá cht nh thu#c tím (KMnO4), formol, vào ao theo úng nng 

Bài 5: Ch!n oán nhanh và tr" bnh trùng qu+ d$a  cá nuôi n$c l% m&n M'c tiêu:

ng " trong nc, u trùng bi li nhanh hn trùng tr"ng thành

- Trùng phát trin " nhit  20-260C (nc m), hin nay có chng phát trin " nhit  12-140C (nc lnh) gây bnh " cá bn (Paralichthyss olivaceus)- Hàn Qu#c

ký sinh trn cá bin và giai on bào nang (giai on s#ng t% do) bám vào rong

0

C là

13-15 ngày, " nhit  240C là 7-12 ngày

1.2 Quan sát nhn dng:

phân ôi; C- nhân th bào phân 3 và 4; E- bào nang)

Hình 8-23: Chu k+ phát trin ca Cryptocaryon irritans: A- phôi có 4

các phôi mi; D- bào nang cha !y phôi; E- phôi non có 4 nhân

2 Du hiu bnh lý:

2.1 Hot ng ca cá bnh trong ao:

- Cá bnh ni tng àn lên mt nc, bi l& & yu t Lúc !u cá qu$y

- Khi cá yu quá ch còn ngoi !u lên  th", uôi bt ng c(m xu#ng nc Sau cùng cá ln nhào my vòng ri lt b ng chìm xu#ng áy mà cht

2.2 Du hiu bnh " da, vây, mang:

lm tm rt nh', màu hi tr(ng  c (#m tr(ng), có th thy rõ bng m(t

(Epinephelus spp), cá v c (Lates calcarifer), cá mú (Cromileptes sp), cá mú (Plectropomus spp), cá hang (Lutjanus spp), cá cam (Seriola spp) và cá giò

mùa xuân, !u hè và mùa ông

4.1.2 Quan sát trng thái cá b bnh trong ao

- Quan sát biu hin bt th&ng ca cá bnh

phút nhm hn ch ký sinh trùng bên ngoài cá

-

- Th&ng xuyên theo dõi môi tr&ng nuôi, cho n theo "4 nh", hn ch thc n d tha

Bài 6: Ch!n oán nhanh và tr" bnh trùng bánh xe  cá nuôi n$c l% m&n

l mn nu không phát hin sm và không bit cách phòng tr bnh

- Tác nhân gây bnh trùng bánh xe là các gi#ng: Gi#ng Trichodina;

1.2 Quan sát nhn dng ký sinh trùng:

1.2.2 Quan sát ký sinh trùng di kính hin vi

- Nhìn mt bên, trùng gi#ng nh cái chuông, mt b ng gi#ng cái {a Lúc vn ng trùng bánh xe quay tròn lt qua lt li gi#ng nh bánh xe nên có tên là trùng bánh xe

- Nhìn chính din mt b ng có 1 {a bám ln có cu to phc tp, trên {a

Hình 8-25: Trùng bánh xe th&ng gp ký sinh trên cá nuôi " Vit Nam:

1- Trichodina acuta; 2- T domerguei domerguei; 3- T nigra; 4- T

rectangle rectangli; 5- T nigra; 6- Trichodinella subtilis ; 7- Trichodina

mutabilis; 8- Tripartiella obtusa; 9- Trichodina mutabilis; 10- T heterodentata;

11- Trichodinella epizootica ; 12- Tripartiella bulbosa;13- Trichodina

orientalis; 14- T rectangle perforata; 15- T siluri; 16- T nobilis; 17- T

centrostrigata; 18- Paratrichodina incisa; 19- Trichodina gasterostei; 20-

2 Du hiu bnh lý:

2.1 Hot ng ca cá bnh trong ao:

- Cá nga ngáy, th&ng ni tng àn lên mt nc

- Mt s# con tách àn bi quanh b& ao

- àn cá b bnh nh thì g!y yu, bnh nng thì cá lt b ng my vòng, chìm xu#ng áy ao và cht

2.2 Du hiu bnh " da, vây, mang:

da cá chuyn màu xám;

- Khi bnh nng trùng ký sinh " mang, phá hu€ các t mang khin cá b ngt th", nh)ng con bnh nng mang !y nht và bc tr(ng

- Trùng ký sinh " các c quan bên ngoài nh mang, da, vây

tác hi ch yu cho cá gi#ng

- Bnh phát trin quanh nm nhng ph bin nht vào mùa xuân, !u h và

4.1.2 Quan sát trng thái cá b bnh trong ao

- Quan sát biu hin bt th&ng ca cá bnh

4.1.3 Thu m$u cá bnh

- Thu m$u cá nghi nhi*m trùng bánh xe

4.2 Quan sát c th cá:

- Trùng bánh xe bám trên da, vây, mang, t mang cá bnh

- D%a theo các du hiu bnh lý quan sát bng m(t th&ng và kim tra nht cá trên kính hin vi

tr&ng 9 x 10 là cá b nguy him

5 Phòng và x lý bnh:

5.1 Phòng bnh:

- Lc k~ và kh trùng ngun nc

- Kh trùng áy ao: 10 - 15kg/100m2; kh trùng nc 1,5 – 2 kg/100m3(mt tháng kh trùng 2 - 4 l!n) và treo túi vôi: 2 – 4 kg/10m3

phút nhm hn ch ký sinh trùng bên ngoài cá

+ Bài tp 1: Hãy tin hành thu và phân tích trùng bánh xe " cá nuôi nc

l mn " mt ao, lng nuôi c th ti a phng

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 5-6 nhóm, m;i nhóm 5 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 5 gi&

+ Xác nh  c nguyên nhân cá b bnh là trùng m' neo

+ Xô : 03 cái

+ Gáo múc: 03 cái

+ Cân 30kg: 01 cái

+ Cân 1g: 01 cái

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 3 nhóm, m;i nhóm 10 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

vic ca th%c hin các bin pháp phòng và tr bnh trùng m' neo " cá nuôi nc l mn

ao

4.4 Bài 4: Ch!n oán và tr" bnh r#n cá  cá nuôi n$c l% m&n

4.4.1 Bài tp 1: Hãy tin hành thu và phân tích bnh rn cá " cá nuôi nc l mn " mt ao, lng nuôi c th ti a phng

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 5-6 nhóm, m;i nhóm 5 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

+ Xác nh  c nguyên nhân cá b bnh là trùng m' neo

+ Xô : 03 cái

+ Gáo múc: 03 cái

+ Cân 30kg: 01 cái

+ Cân 1g: 01 cái

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 3 nhóm, m;i nhóm 10 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

vic ca th%c hin các bin pháp phòng và tr bnh rn cá " cá nuôi nc l

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 5-6 nhóm, m;i nhóm 5 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

+ Cân 30kg: 01 cái

+ Cân 1g: 01 cái

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 3 nhóm, m;i nhóm 10 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 5-6 nhóm, m;i nhóm 5 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

- Cách thc th%c hin: chia lp thành 3 nhóm, m;i nhóm 10 hc viên

- Th&i gian th%c hin: 4 gi&

nc l mn

V Yêu cu v ánh giá k@t qu+ hFc t#p

5.1 Bài 1: Ch!n oán nhanh và tr" bnh sinh v#t bám  tôm , cua nuôi n$c l% m&n

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

h'i

xác nh trùng m' neo gây bnh " cá th%c hành

- Mc  nhanh nhy trong công vic Theo dõi quá th%c hin công

vic

5.4 Bài 4: Ch!n oán và tr" bnh r#n cá  cá nuôi n$c l% m&n

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

Tiêu chí ánh giá Cách thJc ánh giá

- Kin thc c im môi tr&ng, Kim tra bng cách t câu

VI Tài liu tham kh+o

NXB Nông nghip Hà Ni, 2007 102 trang

Hà Ni,1998 192 trang

Bùi Quang T Bnh ca tôm nuôi và bin pháp phòng tr NXB Nông

nghip, Hà Ni, 2003 200 trang

Z Th" Hòa, Bùi Quang T, NguyWn H[u D\ng, NguyWn Th" Mui

Hình 8 -2 5: Trùng bánh xe th&ng gp ký sinh cá nuôi " Vit Nam:

1- Trichodina acuta; 2- T domerguei domerguei; 3- T nigra; 4- T

rectangle... nhân gây bnh trùng bánh xe gi#ng: Gi#ng Trichodina;

1 .2 Quan sát nhn dng ký sinh trùng:

1 .2. 2 Quan sát ký sinh trùng di kính hin vi

- Nhìn mt bên, trùng gi#ng nh... ming, mang:

- Lúc ký sinh, ph!n !u ca trùng m'' neo c(m sâu vào t chc ký ch, ph!n sau l lng nc nên th&ng b mt s# gi#ng nguyên sinh ng

- Trùng ký sinh mt s# l ng