Những vấn đề triết học trong tác phẩm cndv và cnknpp của lênin

Đồng thời vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX khoa học tự nhiên đã cósự phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong vật lý học, dẫn đến nhiều khái niệm cũ của khoa học tự nhiên bị bác bỏ, những

Sau khi nghiên cứu tác phẩm “chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinhnghiệm phê phán của Lênin” với khả năng nhận thức của bản thân tôi xin đềcập phân tích một số vấn đề triết học trong tác phẩm này từ đó vận dụng vàothực tiễn công cuộc đổi mới xây dựng đất nước ta hiện nay như sau.

Như chúng ta đã biết Lê nin viết tác phẩm chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa kinh nghiệm phê phán, trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 10năm 1908 Đây là tác phẩm bút chiến nhằm vạch trần tính chất phản động,phản khoa học của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, đấu tranh và phát triểnchủ nghĩa Mác trong phong trào công nhân

1 Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.

Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX là thời kỳ phát triển tương đốihoà bình của chủ nghĩa tư bản, vì cách mạng tư sản mới hoàn thành, các mạng

vô sản chưa chín muồi Nhưng chủ nghĩa tư bản đã bộc lộ bản chất phảnđộng, bóc lột hiếu chiến, xâm lược Nước Anh, nước Pháp đã trở thành chủnghĩa Đế quốc Giai cấp vô sản đã bước lên vũ đài chính trị, các chính đảngMác-xít được thành lập ở một số nước Chủ nghĩa Mác phát triển cả bề rộng

và chiều sâu, đấu tranh chống các quan điểm xét lại, cải lương trong phongtrào công nhân

Sau khi ănghen mất diễn biến trong phong trào công nhân rất phức tạp

vì những người lãnh đạo Quốc tế II như Béc-xtanh, Cauxky, Bacunin đòi xétlại chủ nghĩa Mác, kết hợp chủ nghĩa Mác với chủ nghĩa Kant mới hoặc vớichủ nghĩa Makhơ Thực chất là chúng muốn phủ nhận đòi từ bỏ chủ nghĩaMác

Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán do Makhơ (1838 – 1916) người áo vàAvênariuytxơ (1843-1896), người Đức sáng lập, họ lấy kinh nghiệm làm cơ

sở cho triết học và làm công cụ để phê phán chủ nghĩa duy vật, hy vọng tìmcon đường thứ 3 cho triết học Kinh nghiệm của họ là cảm xúc, tinh thần, tâm

lý, nó có trước, sinh ra thế giới hiện thực Do vậy, thực chất triết học của họ làduy tâm, chỉ là sự lặp lại chủ nghĩa duy tâm của Béccơly và Hi um để chốnglại chủ nghĩa duy vât biện chứng Trong phong trào công nhân đã xuất hiệnkhuynh hướng tư tưởng tin vào chủ nghĩa Makhơ, hoài nghi, đòi xét lại lạichủ nghĩa Mác Chính vì vậy, những người Mác-xít cần phải vạch trần tínhchất duy tâm , phản khoa học của chủ nghĩa Makhơ, bảo vệ và phát triển chủnghĩa Mác, Lênin đã đáp ứng được yêu cầu bức thiết đó

Tình hình nước Nga, sau cuộc cách mạng dân chủ tư sản (1905 – 1907)thất bại, nhiều tổ chức cách mạng bị tan rã, phong trào công nhân gặp nhiềukhó khăn, nội bộ phân hoá, Nhiều phần tử giao động thoái hoá biến chất, sasút về tinh thần chạy về phía kẻ thù chống lại cách mạng Đảng của giai cấpcông nhân phải rút vào hoạt động bí mật

Trong Đảng, một số uỷ viên Trung ương đã từng tuyên truyền tích cựcchủ nghĩa Mác trong phong trào công nhân Nga như: Ba-ra-dốp; Bô-gơ-đa-nốp, nay đã thoả hiệp quay lưng lại cách mạng, tin vào chủ nghĩa Makhơ, phủnhận chủ nghĩa Mác Một số khác công khai chống lại phong trào công nhân,lái phong trào công nhân đi theo một hướng khác mà họ cho là hướng thứ 3,phủ nhận chủ nghĩa xã hội, biến nó thành tín ngưỡng tôn giáo, chống lại chủnghĩa Mác Cũng có một số người phê phán chủ nghĩa Makhơ như Plê-kha-nốp nhưng không triệt để Chỉ có Lênin thông qua tác phẩm này đã đấutranh không khoan nhượng chống lại các trào lưu cơ hội, xét lại, vạch trần bảnchất của chủ nghĩa Makhơ chỉ là biến tướng của chủ nghĩa duy tâm mà thôi.Đồng thời tác phẩm này đã bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trên nhữngnguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử,chuẩn bị về tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng cộng sản Nga

Đồng thời vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX khoa học tự nhiên đã có

sự phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong vật lý học, dẫn đến nhiều khái niệm

cũ của khoa học tự nhiên bị bác bỏ, những phát minh trong vật lý đã phá vỡquan điểm siêu hình về vật chất và các hình thức tồn tại của nó Nhiều nhàkhoa học tự nhiên đã vượt từ chủ nghĩa duy vật máy móc, siêu hình đến chủnghĩa tương đối, hoài nghi, rồi đến chủ nghĩa duy tâm Chủ nghĩa Makhơ đãlợi dụng những thành tựu của khoa học tự nhiên để chống lại chủ nghĩa duyvật biện chứng Từ thực tiễn phát triển của khoa học tự nhiên đòi hỏi phải có

sự khái quát mới về triết học, vạch ra bản chất phản động, phản khoa học củachủ nghĩa Makhơ, lý giải nguyên nhân và chỉ ra biện pháp cuộc khủng hoảngtrong vật lý học và mở đường cho khoa học tự nhiên phát triển Lênin đã đápứng được yêu cầu đó bằng tác phẩm chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinhnghiệm phê phán

2 Kết cấu của tác phẩm.

Gồm 2 lời tựa, phần thay lời mở đầu, 6 chương và phần kết luận.

Hai lời tựa và phần thay lời mở đầu, Lênin nói lý do viết tác phẩm và

chỉ ra một số nhà Mác-xít (1908) và chủ nghĩa duy tâm đã bác bỏ chủ nghĩaduy vật như thế nào? Chủ nghĩa Makhơ bắt nguồn từ đâu? Khẳng định chủnghĩa Makhơ thực chất là chủ nghĩa duy tâm chủ quan, kế tục Hi- um và Béc-cơ-li

Chương I: Lê nin trình bày mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản của triết

học trên lập trường duy vật biện chứng và chứng minh vật chất là cái cótrước, cái quyết định, còn ý thức là cái có sau, cái phản ánh

Chương II: Lê nin trình bày mặt thứ 2 của vấn đề cơ bản triết học Con

người có khả năng nhận thức được thế giới vật chất hay không? Phê phánthuyết bất khả tri của Cantơ Trong chương này Lê nin đã đưa ra 3 kết luận cơbản của nhận thức luận Mác-xít; đưa ra định nghĩa vật chất trên lập trườngcủa chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chương III: Lê nin phê phán Makhơ xuất phát từ tiền đề duy tâm chủ

quan coi vật chất chẳng qua chỉ là sự liên hệ nhất định giữa các yếu tố (cảmgiác), từ đó phát sinh các tiền đề khác: tính tất yếu, tính nhân quả, tính quyluật tất cả được gọi là những phạm trù chủ quan do ý thức, lý tính, lôgícsinh ra; còn không gian và thời gian cũng chỉ là những hệ thống sắp đặt có trật

tự của hàng loạt cảm giác

Chủ nghĩa duy vật do thừa nhận sự tồn tại khách quan của sự vật, của

tự nhiên, nên có những nguyên lý về tính khách quan của mối quan hệ nhânquả, của các quy luật của thế giới vật chất; về không gian và thời gian của thếgiới

vật chất

Chương IV: Lê nin tập trung xem xét chủ nghĩa Makhơ, quá trình phát

triển lịch sử của nó, mối quan hệ của nó với các khuynh hướng triết học khác,phê phán biến tướng của chủ nghĩa Makhơ

Chương V: Lê nin đã phân tích cuộc cách mạng trong khoa học tự

nhiên và phê phán chủ nghĩa duy tâm vật lý; vạch ra nguyên nhân của cuộc

“khủng hoảng vật lý” và con đường khắc phục cuộc khủng hoảng này

Chương VI: Lê nin đã phê phán chủ nghĩa duy tâm chủ quan của

Makhơ trên lĩnh vực xã hội, phát triển và làm giàu thêm quan điểm của ănghen về chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong chương này, Lê nin đã nêu rõ tínhđảng trong triết học và phê phán các triết gia tư sản muốn đứng “lên trên” cácđảng phái triết học

Mác-Phần kết luận: Lê nin nêu lên bốn luận điểm cơ bản làm cơ sở trong

việc nghiên cứu, đánh giá chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

3 Những vấn đề triết học trong tác phẩm

a Lê nin giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường duy vật Mác-xít.

Bằng phương pháp lôgíc và lịch sử, Lê nin đã vạch trần thực chất quanđiểm và tư tưởng của những người “Mác-xít” ở Nga đi theo đường lối duytâm chủ quan của Makhơ, mà nguồn gốc là chủ nghĩa Cantơ làm vũ khínhưng đã tước bỏ “làm sạch” những yếu tố duy vật trong triết học của Cantơ

là thừa nhận “vật tự nó”, để đi đến chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa

“bất khả tri” của Béc-cơ-li và Hi um

Chống lại thế giới quan khoa học và chủ nghĩa duy vật, những ngườitheo chủ nghĩa Makhơ đã lảng tránh vấn đề cơ bản của triết học lảng tránh sựphân chia của các nhà triết học thành hai phái đối lập nhau chủ nghĩa duy vật

và chủ nghĩa duy tâm Nhưng họ lại luôn tìm cách che dấu chủ nghĩa duy tâmchủ quan của mình Nếu Béc-cơ-li gọi sự vật là phức hợp của cảm giác, thìbọn Makhơ coi sự vật là “tổ hợp của các yếu tố” Nhưng cái gọi là “yếu tố”thực chất cũng là kinh nghiệm, là cảm giác mà thôi

Theo Makhơ, nhận thức của con người không xuất phát từ sự tồn tạikhách quan của sự vật hiện tượng, mà xuất phát từ cái gọi là “tài liệu trựctiếp”, nghĩa là từ những cảm giác về âm thanh, màu sắc, mùi vị nhưngMakhơ không gọi những cái đó là cảm giác mà gọi là “những yếu tố của kinhnghiệm chúng ta” Theo Makhơ coi thuật ngữ mới này đã khắc phục được sựtranh cãi lâu nay giữa các nhà duy vật và các nhà duy tâm Vì theo Makhơ,các “yếu tố” không phải là vật chất cũng không phải là tinh thần; không phải

là vật lý cũng không phải là tâm lý, mà là “cái trung gian” Những người theochủ nghĩa Makhơ ở Nga đã nắm lấy học thuyết “yếu tố” để hết lời ca ngọi nó

Họ coi đó là “phát minh vĩ đại” là cơ sở để thống nhất chủ nghĩa Makhơ vàchủ nghĩa Mác

Lê nin viết: “thật là trẻ con nếu nghĩ rằng bịa ra một từ mới là có thểtránh được những trào lưu triết học cơ bản, triết học của các ngài chỉ là chủnghĩa duy tâm đã uổng công cho sự trần trụi của chủ nghĩa duy ngã của mìnhbằng một thuật ngữ “khách quan” hơn Hoặc giả “yếu tố” không phải là cảm

giác, và như vậy từ mới “của” các ngài tuyệt đối không có một chút ý nghĩa gì

cả, và các ngài chỉ làm ồn lên và vô ích mà thôi"1

Cũng như Makhơ, Avi-na-ri-út đã giải quyết vấn đề cơ bản của triếthọc trên lập trường duy tâm chủ quan, Ông ta khẳng định, không có chủ thểthì không có khách thể; không có gì lại không tồn tại cùng với sự suy nghĩ,cùng với ý thức cả Ông ta đã coi thường một sự thật là thế giới tự nhiên đã cótrước con người, tồn tại khách quan, độc lập với ý thức con người

Xuất phát từ quan điểm sự vật là phức hợp của những thuộc tính đãđược gắn liền với những cảm giác và được “các yếu tố”, Makhơ đã đặt chokhoa học nhiệm vụ cơ bản là không phải nghiên cứu hiện thực khách quan,

mà là nghiên cứu “phức hợp các yếu tố”, nghĩa là nghiên cứu phức hợp cảmgiác Vì cái vật lý và cái tâm lý đã hoà lẫn vào nhau trong cái gọi là “các yếutố”, và do đó, phức hợp cảm giác là siêu hình Makhơ chỉ ra nhiệm vụ củakhoa học “1 Nghiên cứu những quy luật về mối liên hệ giữa các biểu tượng(tâm lý học); 2 Tìm ra những quy luật về mối liên hệ giữa các cảm giác (vật

lý học)’ 3 Giải thích những quy luật về mối liên hệ giữa cảm giác và biểutượng (tâm lý học, vật lý học)”

Phủ nhận thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác, Makhơ coi nhiệm

vụ của khoa học chỉ là nghiên cứu, mô tả những tri thức có tính chất kinhnghiệm, đó là thực chất của chủ nghĩa thực chứng Makhơ; và điều đó thể hiệntính đảng duy tâm trong triết học Makhơ

Lê nin chỉ rõ, triết học bao giờ cũng mang tính đảng và tính đảng đó thểhiện ở chỗ phục vụ cho lợi ích của giai cấp nào, cho chính trị của giai cấp nào

và thuộc về trường phái triết học nào, duy vật hay duy tâm Những người theophái Makhơ đã có tham vọng “muốn” vượt lên “trên” chủ nghĩa duy vật vàchủ nghĩa duy tâm, muốn khắc phục sự đối lập “cũ kỹ ấy”, nhưng “kỳ thật, thì

1 Lênin, toàn tập, tập 18, Nxb tiến bộ, Mát xcơ va, 1980, tr 56.

cả đám người đó cứ mỗi lúc sa vào chủ nghĩa duy tâm và kiên quyết tiến hànhđến cùng một cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa duy vật”.

Lê nin cho rằng triết học hiện đại cũng như triết học hai nghìn nămtrước đây đều có tính đảng Chủ nghĩa Mác đòi hỏi một nguyên tắc tính đảngcông khai rõ ràng và triệt để của triết học Lê nin viết: “về mặt triết học, Mác

và Ănghen, thuỷ chung là những người có tính đảng”.1

Vạch trần sự đầu hàng, thoả hiệp của những người theo phái Makhơ ởNga, Lê nin viết: “Điều bất hạnh của những người theo phái Makhơ ở Nga làmuốn “điều hoà” học thuyết Makhơ với chủ nghĩa Mác Các mưu toan đủ loạicủa họ để phát triển và bổ sung chủ nghĩa Mác đều dựa trên những phươngpháp cực kỳ ngây thơ”. 2

“Dựa vào tất cả những học thuyết dường như là tối tân đó, những kẻphá hoại chủ nghĩa duy vật biện chứng ở nước ta đã không ngại ngùng đi đếnchỗ thừa nhận ngay thuyết tín ngưỡng nhưng khi cần phải tỏ rõ thái độ của

họ đối với Mác và Ăngghen thì họ làm mất hết cả dũng khí mất hết cả sự tôntrọng đối với niềm tin của bản thân họ Trên thực tế, như thế là hoàn toàn rời

bỏ chủ nghĩa duy vật biện chứng, tức chủ nghĩa Mác” 3

Thông qua giải quyết vấn đề cơ bản của triết học Lê nin khẳng địnhthực chất chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là chủ nghĩa duy tâm chủ quan, chỉ

là sự lặp lại chủ nghĩa duy tâm của Béc-cơ-li và Hi-um mà thôi Trên cơ sở đó

Lê nin khẳng định lại vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường chủ nghĩaduy vật biện chứng Vật chất có trước quyết định ý thức, ý thức là cái có sautác động trở lại vật chất đồng thời con người có khả năng nhận thức và cải tạothế giới

b.Lê nin bảo vệ và phát triển chủ nghĩa duy vật biện chứng.

11 Sđd, tr 420.

22 Sđd, tr 25.

33 Sđd, tr 10.

Lê nin bảo vệ và phát triển quan điểm của Mác – Ăngghen về vật chất

và các hình thức tồn tại của vật chất

Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khoa học tự nhiên đã phát triểnmạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực vật lý học, có nhiều phát minh quan trọngđem lại cho con người những hiểu biết mới, sâu sắc về nguyên tử Cụ thể:

Năm 1895 Rơn ghen đã phát hiện ra tia X

Năm 1896 Béc-cơ-ren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ, chứng tỏ rằngnguyên tử không phải là không phân chia được và không thể chuyển hoá sangnguyên tử khác

Năm 1897 Tôm-xơn đã phát hiện ra điện tử Phát minh này chính tỏrằng: Nguyên tử không phải là đơn vị cuối cùng tạo nên thế giới vật chất

Năm 1901 KauF-Man phát hiện ra khối lượng của điện tử tăng khi vậntốc của nó tăng Phát minh này phủ nhận hoàn toàn quan điểm siêu hình coikhối lượng là bất biến và đồng nhất vật chất với khối lượng

Năm 1905 thuyết tương đối hẹp của Anh-stanh ra đời

Như vậy những phát minh trong vật lý học đã xoá bỏ quan điểm đồngnhất vật chất với những dạng cụ thể của vật chất với những thuộc tính của nócủa chủ nghĩa duy vật trước Mác Chủ nghĩa duy tâm đã lợi dụng tình hìnhtrên để biện hộ cho những quan điểm của mình, chống lại chủ nghĩa duy vật.Các nhà triết học duy tâm cho rằng: “vật chất tiêu tan mất”, nên toàn bộ nềntảng của chủ nghĩa duy vật bị sụp đổ

Lênin đã bác bỏ quan điểm trên và chỉ ra thực chất cuộc khủng hoảngtrong vật lý là cuộc khủng hoảng về thế giới quan, biện pháp khắc phục cuộckhủng hoảng đó là thay thế giới quan duy tâm, siêu hình bằng thế quan duyvật biện chứng Đồng thời Lênin khẳng định, không phải “vật chất tiêu tan”

mà chỉ có giới hạn hiểu biết của con người về vật chất là tiêu tan, nghĩa là cái

mất đi không phải là vật chất mà chỉ là giới hạn nhận thức của con người vềvật chất.

Trên cơ sở phân tích một cách sâu sắc cuộc cách mạng trong khoa học

tự nhiên và kế thừa quan điểm của Mác và Ăngghen về vật chất, Lênin đã đưa

ra một định nghĩa về vật chất thực sự cách mạng và khoa học “Vật chất làmột phạm trù của triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại chocon người trong cảm giác được cảm giác của chúng ta chụp lại, chép lại, phảnánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác.” 1

Vật chất là một phạm trù của triết học là kết quả của sự trừu tượng kháiquát của tư duy Nhưng nó không phải là sự trừu tượng thuần tuý, mà nó làkết quả của sự khái quát từ vô số các sự vật, hiện tượng cụ thể có thuộc tính

cơ bản, thuộc tính chung là tồn tại khách quan, bên ngoài ý thức Con người

có thể nhận thức được thế giới vật chất bằng các giác quan vì vật chất tồn tạithực thông qua vô số các sự vật, hiện tượng cụ thể mà các sự vật hiện tượngnày khi tác động vào giác quan sẽ cho ta cảm giác và “được cảm giác củachúng ta chụp lại, chép lại, phản ánh” Điều đó cũng có nghĩa là vật chất làcái có trước, ý thức là cái có sau, nội dung của ý thức là do hiện thực kháchquan quy định Như vậy, định nghĩa vật chất của Lênin đã giải quyết đúngđắn hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường chủ nghĩa duy vậtbiện chứng, đã khắc phục được những hạn chế cơ bản của chủ nghĩa duy vậttrước Mác và chống lại chủ nghĩa duy tâm dưới mọi màu sắc, mở đường chokhoa học tự nhiên phát triển

Về các hình thức tồn tại của vật chất, Lênin đã phê phán chủ nghĩaMakhơ tách rời vận động khỏi vật chất, vân động thuần tuý không có vật chất.Theo Makhơ không gian, thời gian là những hệ thống liên kết chặt chẽ củanhững chuỗi cảm giác Quan niệm của Makhơ về không gian, thời gian là tiếptục của quan niệm vật thể là phức hợp cảm giác Cảm giác sinh ra không gian,

11 Sđd, tr 151.

thời gian sự vật, như vậy, thực chất là phủ nhận tính khách quan của khônggian, thời gian của vật chất Đấu tranh chống lại quan điểm của Makhơ, Lêninkhẳng định tính không thể tách rời không gian, thời gian của vật chất “thừanhận sự tồn tại của thực tại khách quan nghĩa là của vật chất đang vận động,không lệ thuộc vào ý thức của chúng ta, chủ nghĩa duy vật tất nhiên cũng phảithừa nhận tính thực tại khách quan của không gian, thời gian” 1 “trong thế giớikhông có gì ngoài vật chất đang vận động và vật chất đang vận động khôngthể vận động ngoài không gian, thời gian.” 2

Một trong những nội dung quan trọng của tác phẩm đó là học thuyếtphản ánh được Lênin trình bày một cách khoa học

Lý luận phản ánh của Lênin là cơ sở của nhận thức luận duy vật, nhằmxác lập quan điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng về nguồn gốc,bản chất của ý thức

Lênin khái quát “sự vật tồn tại ở ngoài chúng ta Tri giác và biểu tượngcủa chúng ta là hình ảnh của các vật đó Chúng ta dựa vào thực tiễn mà kiểmtra các hình ảnh ấy và phân biệt hình ảnh đúng với hình ảnh sai”1 Thừa nhậnthế giới khách quan tồn tại bên ngoài, độc lập với ý thức; ý thức, tư tưởng chỉ

là sự phản ánh, là hình ảnh của sự vật đó là chủ nghĩa duy vật Còn thế giớivật chất phụ thuộc vào tinh thần cảm giác là duy tâm

Lênin đã phát hiện ra thuộc tính phổ biến của vật chất là thuộc tínhphản ánh Chính điều đó đã bác bỏ thuyết “vật hoạt luận”cho rằng mọi vậtđều có ý thức Lê nin khẳng định: hết thảy mọi vật chất đều có một đặc tính

về bản chất gần giống như cảm giác, đặc tính phản ánh Trong quá trình pháttriển lâu dài của thế giới vật chất, tương ứng với sự phát triển của các hìnhthức vận động của vật chất, thì thuộc tính phản ánh của vật chất cũng pháttriển Hệ thống vật chất càng phức tạp thì năng lực phán ánh càng cao Như

11 Sđd, tr 209.

22 Sđd, tr 210.

11 Sđd, tr 126.

vậy, không phải phản ánh của mọi dạng vật chất đều sinh ra ý thức mà chỉ cóphản ánh của óc người mới sinh ra ý thức

Về bản chất của ý thức, Lênin khẳng định, là sự phản ánh thế giới xungquanh vào bộ não người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan ý thức

là hình ảnh chủ quan, vì nó không có tính vật chất, nó là hình ảnh tinh thần ýthức cũng tồn tại nhưng tồn tại ở trong não của con người Mác gọi ý thức làhiện thực khách quan (hay là cái vật chất) đã dược di chuyển vào bộ não củacon người và được cải biến đi ở trong đó Nhưng không phải cứ có não ngườihoạt động là có ý thức, không phải thế giới khách quan cứ tác động vào nãongười là mặc nhiên chuyển thành ý thức ở đây còn có đặc tính sáng tạo của ýthức Tính sáng tạo của ý thức được biểu hiện ở việc cải biến vật chất được dichuyển vào trong bộ não của con người thành cái tinh thần Những hình ảnhchủ quan ngày càng phản ánh đúng đắn bản chất và qui luật của sự vật Sángtạo của ý thức là sáng tạo của sự phản ánh, sáng tạo trong khuôn khổ và theotính chất, qui luật của sự phản ánh Bởi vì “ý thức bao giờ cũng là và chỉ là sựphản ánh tồn tại, đó là một nguyên lý chung của toàn bộ chủ nghĩa duy vật”1

Lênin phê phán nhận thức luận của chủ nghĩa Makhơ và phát triển nhậnthức luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng Trong tác phẩm CNDVvàCNKNPP Lênin coi lý luận nhận thức là một vấn đề trung tâm của cuộc đấutranh giữa chủ nghĩa duy vật Mác xít với chủ nghĩa duy tâm Lênin nhận xétrằng, điều kiện lịch sử của thời đại Mác và Ăngghen đòi hỏi các nhà sáng lậpchủ nghĩa Mác phải phát triển chủ nghĩa duy vật lên đỉnh cao, nghĩa là phải

mở rộng chủ nghĩa duy vật vào lĩnh vực phát triển xã hội Đầu thế kỷ X X chủnghĩa duy tâm đã lợi dụng những thành tựu của vật lý học và khoa học tựnhiên để mở rộng những thành tựu đó vào lĩnh vực nhận thức luận Họ ra sứcchứng minh rằng thế giới là không thể nhận thức được, nhận thức của conngười là hết sức hạn chế, nhằm mục đích mở đường cho tín ngưỡng Bọn theochủ nghĩa Makhơ “đã đặc biệt chú trọng làm giả mạo nhận thức luận một cách

11 Sđd tr 400.

tinh vi Bằng cách bắt chước chủ nghĩa duy vật, bằng cách sử dụng các sửdụng các thuật ngữ tựa hồ như chủ nghĩa duy vật để che đậy chủ nghĩa duytâm” (2) Chúng giải thích một cách duy tâm các thành tựu vật lý học; các vấn

đề về mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy, về tính có thể nhận thức được về thếgiới, tính biện chứng của các quá trình nhận thức, nhằm chống lại chủ nghĩaduy vật tất cả những điều đó làm cho vấn đề lý luận nhận thức trở thànhnhững vấn đề nóng bỏng trongcuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa duy tâm

Trong khi phê phán những người theo chủ nghĩa Makhơ ở Nga, Lênin

đã phát triển những luận điểm cơ bản về lý luận nhận thức của chủ nghĩa duyvật biện chứng như: nhận thức là sự phản ánh hiện thực khách quan, tínhkhách quan, tính tuyệt đối và tính tương đối của chân lý, vai trò của thực tiễnđối với quá trình nhận thức, vấn đề tiêu chuẩn của chân lý

Lênin đã đưa ra ba kết luận quan trọng về nhận thức luận Mác-xít

1 “Có những sự vật tồn tại độc lập với ý thức của chúng ta, độc lập vớicảm giác của chúng ta, ở ngoài chúng ta”

2 “Dứt khoát là không có và không thể có sự khác nhau nào về nguyêntắc giữa hiện tượng và vật tự nó Chỉ có sự khác nhau giữa cái đã được nhậnthức và cái chưa được nhận thức”

3 “Trong lý luận nhận thức cũng như trong tất cả lĩnh vực khác củakhoa học, cần suy luận một cách biện chứng, nghĩa là đừng giả định là nhậnthức của chúng ta là bất di bất dịch và có sẵn, mà phải phân tích xem sự hiểubiết nảy sinh ra từ sự không hiểu biết như thế nào, sự hiểu biết không đầy đủ

và không chính xác trở thành đầy đủ hơn và chính xác hơn như thế nào”.1

11 sách đã dẫn tr 117, 1 sách đã dẫn tr 147