Với nguồn gốc lịch sử và nền văn hóa lâu đời, những công trình kiến trúc cổ được xây dựng dầy đặc, những công trình này tập trung những kiệt tác điêu khắc bao gồm phù điêu, chạm trổ… trê
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Tình hình nghiên cứu ngoài nước
Nghiên cứu về kiến trúc cổ và kiến trúc gỗ từ nước ngoài rất phong phú, với những đóng góp đáng kể từ tác giả Dalia Shebl Said tại Viện Công nghiệp trường đại học Kfar-Elshiekh.
Ai Cập đã tiến hành nghiên cứu về kiến trúc gỗ cổ trong các nhà thờ Hồi giáo, tập trung vào đặc điểm loại gỗ, tuổi lịch sử và hoa văn trang trí của các công trình này Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn di sản văn hóa quý giá này.
Tác giả K Larsen và N Marstein nghiên cứu về bảo tồn công trình kiến trúc gỗ cổ trên toàn cầu Họ nêu rõ nguyên tắc bảo tồn, các loại gỗ sử dụng trong kiến trúc gỗ cổ, và phân tích sự xuống cấp của gỗ theo thời gian Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến những đặc điểm và hoa văn của một số công trình kiến trúc gỗ cổ nổi bật trên thế giới.
Tác giả R Kliger từ Thụy Điển đã nghiên cứu ảnh hưởng của độ ẩm đến các công trình kiến trúc gỗ Nghiên cứu này nêu rõ đặc điểm của loại gỗ được sử dụng, cũng như những thiệt hại mà độ ẩm gây ra cho gỗ và cấu trúc của công trình.
Tác giả Dongping Fang từ Trung Quốc đã nghiên cứu về kiến trúc gỗ cổ, tập trung vào các đặc điểm kiến trúc và hoa văn trên các công trình gỗ Ông chỉ ra rằng mối liên kết đặc biệt trong kiến trúc gỗ có khả năng giảm chấn động và chống lại động đất, giúp các công trình gỗ bền vững theo thời gian.
Tác giả Heba-Talla Hamdy Mahmoud từ Ai Cập nghiên cứu họa tiết hoa văn và trang trí nội thất trong kiến trúc cổ Ai Cập, nhấn mạnh rằng kiến trúc và nghệ thuật Ai Cập chú trọng đến hình học Việc trang trí hoa văn hình học sử dụng nhiều vật liệu như gỗ, đá cẩm thạch, đất sét, thủy tinh, đá, kim loại và dệt may, với kích cỡ và quy mô đa dạng, từ đồ trang sức thủ công nhỏ đến bề mặt lớn của kim tự tháp và mái vòm nhà thờ Hồi giáo Các mô hình hình học này phổ biến khắp cả nước.
Mô típ hình học trang trí trong kiến trúc và nội thất đã tồn tại từ Ai Cập cổ đại đến hiện đại, phản ánh di sản của các giai đoạn lịch sử trước đó, đặc biệt là thời kỳ Coplic và Hồi giáo Các tác phẩm kiến trúc và nghệ thuật trong thời kỳ này thường chứa đựng các thiết kế mô hình hình học thuần túy, kết hợp hài hòa với thư pháp, arabesque và các yếu tố tự nhiên Vai trò của công nhân và kỹ năng thợ thủ công Ai Cập đóng góp đáng kể vào giá trị của các trang trí này.
Hình 1.1: Hoa văn gỗ trang trí nhà thờ hồi giáo
Hình 1.2: Một số hoa văn bằng gỗ trên công trình kiến trúc Ai cập
(Trích ảnh từ tài liệu)
Tác giả Behnam G, Atefeh F, và Ali đã nghiên cứu họa văn trang trí trên kiến trúc Hồi giáo ở Châu Âu, tập trung vào mẫu mã, chủng loại và cách thức trang trí của hoa văn Họ cũng phân tích mối quan hệ giữa văn hóa và hoa văn trang trí trong các công trình kiến trúc này.
Hình 1.3: Một số hoa văn trong kiến trúc nhà thờ hồi giáo Châu Âu
(trích ảnh từ tài liệu)
Liang Sicheng, một nhà nghiên cứu nổi tiếng về lịch sử kiến trúc Trung Quốc, đã chỉ ra rằng kiến trúc gỗ là một trong những đặc trưng độc đáo của đất nước này Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của kiến trúc gỗ trong văn hóa Trung Quốc, đồng thời khám phá các hoa văn và đặc điểm của nhiều công trình kiến trúc gỗ cổ truyền.
Hình 1.4: Một số hoa văn trên cánh cửa gỗ, nhà gỗ cổ Trung Quốc
Hình 1.5: Hoa văn trên nhà gỗ cổ Trung Quốc
Nghiên cứu của TuYuanyua [8] về kiến trúc nhà gỗ Trung Quốc chỉ ra rằng ngôi nhà có cấu trúc gỗ có khả năng bền vững với động đất Tác giả cũng phân tích hoa văn, đặc điểm kiến trúc và vật liệu sử dụng trong xây dựng ngôi nhà.
Tình hình nghiên cứu trong nước
1.2.1 Nghiên cứu về kiến trúc gỗ Việt Nam
Nghiên cứu về kiến trúc gỗViệt Nam đã được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu
GS Trần Lâm Biền trong nghiên cứu về Đình làng đã chỉ ra rằng mỗi làng quê Việt Nam đều có một ngôi đình, đóng vai trò như một nhà công cộng Đình là nơi thờ Thành Hoàng làng và tổ chức các cuộc họp làng Công trình này thường được xây dựng với cột lim tròn, to và thẳng, đặt trên những hòn đá tảng lớn, cùng với kèo, xà ngang, xà dọc cũng làm bằng gỗ lim Tường đình được xây bằng gạch và mái lợp ngói mũi hài, với bốn góc có bốn đầu đao cong.
GS Trần Lâm Biền trong nghiên cứu về mỹ thuật cổ Việt Nam đã chỉ ra hoa văn trang trí và phương pháp trang trí của người Việt cổ trên các chất liệu như đá và đồng Ông cũng nhấn mạnh rằng hoa văn trang trí ở đình làng chịu ảnh hưởng từ văn hóa Champa.
GS Trần Lâm Biền trong nghiên cứu về diễn biến kiến trúc truyền thống Việt Nam đã chỉ ra sự phát triển của quy hoạch kiến trúc, thống số kiến trúc và hoa văn qua các thời kỳ Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, và triều Nguyễn cũng như thời kỳ Pháp Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm của các công trình kiến trúc như chùa, đình làng và nhà ở của người dân Bắc bộ.
PGS.TS Hoàng Văn Khoán trong nghiên cứu về Mỹ thuật và kiến trúc Việt Nam truyền thống đã phân tích kiến trúc đình, chùa, đền và nhà ở tại Đồng bằng Bắc Bộ Tác giả nhấn mạnh vai trò của vật liệu và hoa văn trang trí trong các công trình kiến trúc, với các hoa văn đặc trưng như Tứ linh (Long, Li, Quy, Phượng), hoa văn tứ quý, tích truyện, và tranh phong cảnh phản ánh đời sống sinh hoạt của người dân Vật liệu chủ yếu được sử dụng trong kiến trúc bao gồm gỗ, đá và các vật liệu thực vật tự nhiên.
PGS TS Trịnh Cao Tưởng nghiên cứu kiến trúc cổ Việt Nam từ góc độ khảo cổ học, tập trung vào các thời kỳ kiến trúc, đặc điểm của chùa chiền, đình làng, và nhà cổ Việt Nam Ông cũng phân tích vật liệu xây dựng và các thông số cơ bản của kiến trúc cổ.
TS Hoàng Đạo Cương và TS Nguyễn Hồng Kiên từ Viện Bảo tồn di tích đã nghiên cứu về kiến trúc Chùa Việt Nam, nhấn mạnh đặc điểm kiến trúc và hoa văn trang trí của các ngôi chùa nổi tiếng Bắc bộ từ thời Lý, Trần Những ngôi chùa cổ như Chùa Dâu, Chùa Phật Tích và Chùa Một Cột vẫn giữ được nét kiến trúc truyền thống đặc sắc.
TS Hoàng Đạo Cương và TS Nguyễn Hồng Kiên từ Viện Bảo tồn di tích đã nghiên cứu kiến trúc Đình Làng Việt Nam, nhấn mạnh các đặc điểm kiến trúc, hình ảnh và hoa văn trang trí của những đình làng nổi tiếng từ thời kỳ Lý, Trần cho đến hiện tại.
Tác giả Vũ Tam Lang nghiên cứu kiến trúc cổ Việt Nam, giải thích hoàn cảnh và lược trình phát triển của nền kiến trúc truyền thống Ông phân tích các loại hình, vật liệu, phương thức xây dựng, nghệ thuật trang trí, điêu khắc và màu sắc trong kiến trúc cổ và dân gian Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến nghệ thuật bố cục tạo hình và những đặc trưng cơ bản của kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Nhiều tác giả trong và ngoài nước đã nghiên cứu về kiến trúc Phố cổ Hội An, tập trung vào lịch sử và các công trình kiến trúc đặc trưng Các nghiên cứu này tổng kết thực địa từ 264 ngôi nhà cổ, nhà thờ họ, đình làng, hội quán, đền thờ và miếu mạo Tác giả đã chỉ ra các đặc điểm về kết cấu, vật liệu và hoa văn trang trí của những công trình này.
Nhìn chung, các nghiên cứu chỉ ra kiến trúc cổ Việt nam Chùa chiền, Đình làng đặc điểm kiến trúc như sau:
- Theo cấu trúc chùa, người ta chia ra thành 04 kiểu cấu trúc: Chùa chữ Đinh, chùa chữ Công, chùa chữ Tam, chùa kiểu Nội công ngoại quốc
Kiến trúc chủ yếu sử dụng gỗ, thể hiện tính hợp lý và đơn giản trong kết cấu Bộ khung gỗ chịu lực của công trình mang lại sự thống nhất, điển hình và tiêu chuẩn rõ rệt.
Kết cấu kiến trúc gỗ có các thành phần sau:
Cột là kết cấu đứng chịu nén, thường có các loại cột:
Cột cái: cột chính của nhà đặt ở hai đầu nhịp chính tạo chiều sâu cho gian giữa Nối hai cột cái là câu đầu
Cột quân, hay còn gọi là cột con, là cột phụ ngắn hơn cột cái và được đặt ở đầu nhịp phụ hai bên nhịp chính Sự khác biệt về chiều cao giữa cột cái và cột con tạo ra độ dốc cho mái nhà Xà nách có vai trò kết nối cột con với cột cái.
Cột hiên: nằm ở hiên nhà, phía trước, ngắn hơn cột con Kẻ bảy nối cột con và cột hiên
Xà là các giằng ngang chịu kéo, có chức năng liên kết các cột với nhau Chúng bao gồm xà nằm trong khung và xà nằm ngoài khung vuông góc với khung Xà nằm trong khung thường được đặt ở độ cao đỉnh các cột quân, giúp liên kết cả cột cái và cột quân.
Xà lòng, tức câu đầu hay chếnh: liên kết các cột cái của khung;
Xà nách hay thuận là phần liên kết giữa cột quân và cột cái trong khung Đấu củng bao gồm hai bộ phận: "đấu" làm bệ đỡ và "củng" có hình dạng giống khủy tay, đóng vai trò là tay đỡ cho kết cấu mái hiên bên trên.
Kẻlà các dầm đơn đặt theo phương chéo của mái nhà, gác lên các cột bằng liên kết mộng, thường có các loại kẻ sau:
Kẻ ngồi loại kẻ gác từ cột cái sang cột quân, trong khung;
Kẻ hiên gác từ cột quân sang cột hiên, trong khung Một phần kẻ hiên được kéo dài đâm xuyên qua cột hiên để đỡ phần chân mái
Bảy hay bảy hậu, hoặc bảy hiên, là dầm nằm trong khung liên kết vào cột quân phía sau nhà, có chức năng đỡ phần mái vẩy phía sau Trong nhà ở, thường sử dụng tiền kẻ và hậu bảy, trong khi các công trình công cộng như đình làng thường có bốn mặt xung quanh thoáng đãng mà không có cột hiên, do đó thường áp dụng bảy hiên.
Câu đầu là dầm ngang chính đặt trên cùng, khoá các đầu trên của các cột cái trong khung (gác lên các cột cái)
Con rường, hay còn gọi là chồng rường, là các đoạn gối đỡ mái dạng dầm gỗ hộp, được xếp chồng lên nhau để hỗ trợ hoành mái Chiều dài của các con rường thu ngắn dần theo chiều vát của mái, với các con rường ở trên cùng ngắn hơn Tại vì nóc, các con rường nằm chồng lên câu đầu, tạo nên cấu trúc vững chắc cho mái.
Đối tượng nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu tổng quát:
Nghiên cứu hoa văn trang trí trên công trình gỗ cổ Việt Nam là cơ sở quan trọng cho việc bảo tồn kiến trúc gỗ cổ, đồng thời phát huy giá trị cho các công trình kiến trúc mới, góp phần gìn giữ văn hóa và nghệ thuật truyền thống.
Mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
Nghiên cứu được loại motip hoa văn, hình thức trang trí hoa văn trên công trình kiến trúc gỗ cổ Việt Nam
Nghiên cứu được ý nghĩa một số motip hoa văn trên công trình kiến trúc gỗ cổ
2.2 Đối tƣợng nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu trên đối tượng là họa tiết hoa văn trang trí trên gỗ của công trình kiến trúc gỗ cổ có tuổi đời lớn hơn 100 năm
Công trình kiến trúc bao gồm đình làng, đền thờ, chùa chiền đang tồn tại, có tuổi đời trên 100 năm.
Phạm vi nghiên cứu
Trong đề tài này, giới hạn nghiên cứu như sau:
- Loại hình công trình kiến trúc là công trình gỗ, bao gồm Đình làng, chùa chiền, Đền thờ, nhà gỗ trong dân
- Công trình kiến trúc gỗ có tuổi đời lớn hơn 100 năm, chủ yếu từ thời kỳ Nhà Trần và một số nhà Gỗ cổ truyền thống triều Nguyễn
- Những công trình nghiên cứu chủ yếu khu vực Đồng bằng bắc bộ
Nghiên cứu họa tiết hoa văn trên công trình kiến trúc gỗ bao gồm việc phân loại và phân bố các hoa văn, tìm hiểu ý nghĩa của chúng trong trang trí, cũng như các phương thức trang trí được sử dụng.
Nội dung nghiên cứu
- Nghiên cứu đề tài hoa văn trang trí trên công trình công cộng (Đình, chùa, miếu)
- Nghiên cứu đề tài hoa văn trang trí trên công trình gỗ cổ nhà ở
- Nghiên cứu phương pháp trang trí hoa văn trên công trình kiến trúc gỗ cổ
Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện nội dung trên, những phương pháp sau được sử dụng để nghiên cứu:
Kế thừa tài liệu nghiên cứu về kiến trúc nhà gỗ, kiến trúc đình làng và chùa chiền Việt Nam, cùng với văn hóa truyền thống Việt Nam, cũng như mỹ thuật Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt là thời kỳ Lý và Trần.
Từ tài liệu bổ sung kiến thúc về họa tiết hoa văn, ý nghĩa của các hoa văn trang trí
Phương pháp điều tra khảo sát công trình kiến trúc gỗ tập trung vào Đồng bằng Bắc bộ, nghiên cứu họa tiết hoa văn, phân bố, chủng loại và phương thức trang trí tại chùa, đình làng và nhà cổ Nghiên cứu được chia thành hai loại: công trình công cộng (đình làng, chùa chiền, đền thờ) và công trình nhà gỗ cổ trong dân gian Mỗi loại kiến trúc sẽ điều tra từ 8 đến 9 công trình tiêu biểu, với số liệu tổng hợp được ghi chép và hình ảnh hoa văn tiêu biểu.
Phương pháp phân tích tổng hợp:
Dựa trên số liệu thu thập từ khảo sát thực tế và tài liệu nghiên cứu trước đó, bài viết phân tích và trình bày các số liệu đặc trưng liên quan đến nội dung nghiên cứu.
Phương pháp phân tích xử lý số liệu: Dùng phần mềm excel để xử lý kết quả vẽ đồ thị phân tích.
CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Cở sở lý luận
3.1.1 Cơ sở lý luận văn hóa Việt Nam
Tiến trình văn hóa Việt Nam được chia thành 6 giai đoạn chính: văn hóa tiền sử, văn hóa Văn Lang – Âu Lạc, văn hóa thời chống Bắc thuộc, văn hóa Đại Việt, văn hóa Đại Nam và văn hóa hiện đại Những giai đoạn này tạo thành ba lớp văn hóa: lớp văn hóa bản địa, lớp văn hóa giao lưu với Trung Hoa và khu vực, và lớp văn hóa giao lưu với phương Tây.
Lớp văn hóa bản địa đƣợc hình thành qua hai giai đoạn: giai đoạn văn hóa tiền sử và giai đoạn văn hóa Văn Lang – Âu Lạc
Thành tựu nổi bật nhất trong giai đoạn văn hóa tiền sử của cư dân Nam-Á là sự phát triển của nghề nông nghiệp lúa nước, với Đông Nam Á được công nhận là trung tâm nông nghiệp cổ xưa nhất Các tài liệu cổ thực vật học cho thấy cây lúa có nguồn gốc từ khu vực này.
Lúa và kỹ thuật trồng lúa đã được truyền bá từ Đông Nam Á cổ đại đến bờ Địa Trung Hải vào nửa đầu thiên niên kỷ I trước Công nguyên, trong khi ở các hòn đảo Nhật Bản, lúa chỉ được đưa đến qua con đường Hoa Bắc từ trước Công nguyên.
Ngoài cây lúa và kĩ thuật trồng lúa, còn phải kể đến một số thành tựu đặc biệt khác của Đông Nam Á cổ đại:
(a) Việc trồng dâu nuôi tằm để làm đồ mặc và tục uống chè;
Việc thuần dưỡng các loài gia súc đặc thù như trâu và gà đã được nghiên cứu kỹ lưỡng Theo E Darwin trong cuốn "Nguồn gốc các loài", gà nuôi có nguồn gốc từ gà rừng Đông Nam Á.
Việc xây dựng nhà sàn để ở và sử dụng cây thuốc chữa bệnh là một phần quan trọng trong văn hóa truyền thống Truyền thuyết phương Nam đã ghi dấu ấn giai đoạn văn hóa này thông qua hình ảnh Thần Nông, một nhân vật thần thoại được bổ sung vào kho tàng văn hóa Trung Hoa.
Giai đoạn văn hóa Văn Lang – Âu Lạc kế thừa các thành tựu của giai đoạn tiền sử về không gian, thời gian và văn hóa Dựa vào thư tịch cổ và truyền thuyết, giai đoạn này được cho là bắt đầu từ giữa thiên niên kỷ III trước Công nguyên.
Thành tựu văn hóa nổi bật của giai đoạn Văn Lang – Âu Lạc là nghề luyện kim đồng, bên cạnh nghề nông nghiệp lúa nước Vùng văn hóa Nam-Á đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nghề này, với đồ đồng Đông Sơn có ảnh hưởng rộng rãi, từ nam Trung Hoa, Thái Lan đến toàn bộ khu vực Đông Nam Á hải đảo.
Giai đoạn từ 3-2 nghìn năm trước Công nguyên đến vài trăm năm trước Công nguyên đánh dấu một thời kỳ rực rỡ trong lịch sử văn hóa dân tộc, có ảnh hưởng sâu rộng đến toàn khu vực.
Ja.V Chesnov nhận xét rằng Đông Nam Á đã có ảnh hưởng lớn đến nhiều phương diện văn hóa, từ nông nghiệp đến thần thoại, vượt ra ngoài ranh giới các nước láng giềng Những thành tựu như cây lúa trồng, nghề luyện kim đồng và các giá trị văn hóa khác là kết quả của sự sáng tạo từ nhiều dân tộc trong suốt lịch sử hàng nghìn năm Những đóng góp của tổ tiên các dân tộc Việt Nam đã tạo nên nền tảng vững chắc cho sự phát triển văn hóa Việt Nam sau này.
Lớp văn hóa giao lưu với Trung Hoa và khu vực
Lớp văn hóa giao lưu với Trung Hoa và khu vực còn lại được hình thành qua
Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, có hai giai đoạn chính: giai đoạn văn hóa chống Bắc thuộc và giai đoạn văn hóa Đại Việt Đặc trưng nổi bật của giai đoạn này là sự song song tồn tại của hai xu hướng trái ngược: một bên là xu hướng Hán hóa về mặt văn hóa, trong khi bên kia là xu hướng chống Hán hóa và Việt Nam hóa các ảnh hưởng từ Trung Hoa.
Giai đoạn văn hóa thời chống Bắc thuộc bắt đầu từ trước Công nguyên và kéo dài đến khi Ngô Quyền giành lại độc lập cho đất nước Đặc điểm nổi bật của giai đoạn này là ý thức kháng chiến kiên cường trước nguy cơ xâm lăng từ phong kiến phương Bắc Sự ra đời của quốc hiệu “Nam Việt” trước Công nguyên, với yếu tố chỉ phương hướng “nam”, đánh dấu bước ngoặt trong nhận thức của dân tộc về mối đe dọa xâm lăng từ đế quốc Tần-Hán, một trong những đế quốc hùng mạnh nhất khu vực.
Tinh thần đối kháng bất khuất của người Việt Nam đã thể hiện rõ qua các cuộc khởi nghĩa như Hai Bà Trưng (40-43), Triệu Thị Trinh (246), Lí Bôn (544-548), Triệu Quang Phục (548-571), Mai Thúc Loan (722), Phùng Hưng (791), cha con họ Khúc (906-923), Dương Diên Nghệ (931-937), và đạt đỉnh cao với cuộc khởi nghĩa của Ngô Quyền (938) Giai đoạn văn hóa chống Bắc thuộc cũng chứng kiến sự suy tàn của nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc, điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
(1) sự suy thoái tự nhiên có tính quy luật của một nền văn hóa sau khi đạt đến đỉnh cao;
Giai đoạn văn hóa chống Bắc thuộc đánh dấu sự tàn phá cố tình của kẻ xâm lược phương Bắc với âm mưu đồng hóa thâm độc Mặc dù có sự tiếp xúc thường xuyên với văn hóa Trung Hoa, Việt Nam trong giai đoạn này chưa tiếp nhận nhiều ảnh hưởng từ Nho giáo, do văn hóa Trung Hoa được áp đặt qua vó ngựa xâm lăng Ngược lại, Phật giáo đến Việt Nam một cách hòa bình từ Ấn Độ và Trung Hoa, nên được người Việt tự giác tiếp nhận Do đó, bên cạnh việc chống lại sự xâm lược chính trị, giai đoạn này còn thể hiện xu hướng chống Hán hóa và Việt Nam hóa các ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa.
Xu hướng chống Hán hóa mạnh mẽ đã dẫn đến việc các thái thú như Tích Quang và Nhâm Diên, ngay từ đầu Công nguyên, cố gắng truyền bá điển lễ hôn nhân và gia đình theo lối Trung Hoa Đồng thời, Sĩ Nhiếp vào thế kỉ II cũng nỗ lực mở trường dạy học nhằm phổ biến văn hóa Trung Hoa và xóa bỏ văn tự ngôn ngữ Việt.
Tô Định và Mã Viện đã cố gắng thiết lập một nền pháp chế hà khắc tại Việt Nam, nhưng văn hóa Trung Hoa, đặc biệt là Nho giáo, không thể ăn sâu vào làng xã Việt Nam Trong lịch sử Trung Hoa thời kỳ này, có nhiều tài liệu đề cập đến Phật giáo Giao Châu, nhưng rất ít về Nho giáo Những người Mã lưu do Mã Viện đưa sang không chỉ thất bại trong việc đồng hóa người Việt mà còn bị Việt hóa hoàn toàn.
Nội dungvà kết quả nghiên cứu
3.2.1 Nghiên cứu hoa văn trên công trình công cộng Để nghiên cứu hoa văn trên công trình công cộng, nghiên cứu sử dụng phương pháp kế thừa, khảo sát và phân tích
Dựa trên đặc điểm văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, chúng tôi phân loại các công trình công cộng thành hai nhóm Nhóm đầu tiên bao gồm Chùa và Đền, những công trình kiến trúc chủ yếu mang tính linh thiêng và tâm linh.
Nhóm thứ 2 là Đình làng, nhóm công trình kiến trúc chủ yếu mang tính sinh hoạt tập thể hàng ngày của nhân dân
Các công trình khảo sát chùa chiền bao gồm: Chùa Bối Khê, Chùa Dâu, Chùa Thái Lạc, Chùa Phổ Minh, Chùa Keo, Chùa Tây Phương, Chùa Mía, Chùa Bút Tháp và Điện Lam Kinh, với tổng số 09 công trình nghiên cứu.
Các công trình khảo sát Đình làng bao gồm: Đình làng Chu Quyến, Đình Đình Bảng, Đình Thổ Tang, Đình Hương Canh, Đình Tây Đằng, Đình Ngọc Canh, Đình thổ Hà, và Đình Mông Phụ Tổng cộng có 08 công trình được nghiên cứu.
Thông số khảo sát Vị trí địa điểm, tuổi công trình, chủng loại hoa văn trang trí, phương pháp trang trí, ý nghĩa của hoa văn trang trí
Kết quả nghiên cứu mô tả bằng lời, lập bảng phân tích đánh giá, dùng phần mềm excel để xử lý kết quả vẽ đồ thị phân tích
3.2.1.1 Nghiên cứu hoa văn trên công trình Chùa chiền
Nghiên cứu trên 09 ngôi chùa và đền cổ Các ngôi chùa và đền này chủ yếu được xây dựng thời nhà Trần, thế kỷ XVII
Kết quả khảo sát công trình như sau:
(1) Chùa Bối Khê: Chùa nằm tại địa chỉ thôn Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện
Thanh Oai, thành phố Hà Nội
Chùa Bối Khê, được xây dựng vào khoảng năm 1338 dưới triều đại vua Trần Hiến Tông, đã trải qua 8 lần trùng tu và mở rộng trong các triều Lê Sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và Nguyễn Kiến trúc và hiện vật tại chùa mang dấu ấn của nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau Năm 1979, chùa được công nhận là Di tích lịch sử - cách mạng quốc gia.
Một số hình ảnh về chùa Bối khê
Hình 3.1: Hình ảnh chùa Bối Khê và hoa văn trên bức tường gạch xây nhà
Hình 3.2: Hình ảnh một số hoa văn trang trí trên ván bƣng và xà ngang Chùa
Chùa Dâu, tọa lạc tại xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, là ngôi chùa lâu đời nhất của Việt Nam, gắn liền với lịch sử văn hóa và Phật giáo Được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử vào ngày 28 tháng 4 năm 1962, chùa được khởi công xây dựng vào năm 187 và hoàn thành vào năm 226 Hiện nay, Chùa Dâu mang kiến trúc tu sửa từ thời Hậu Lê (thế kỷ 17-18).
Hình 3.3: Hình ảnh chùa Dâu
Hình 3.4: Hoa văn Rồng trang trí trên ván bƣng Chùa Dâu
Chùa Phổ Minh (普明寺), còn được gọi là chùa Tháp, tọa lạc tại thôn Tức Mạc, cách thành phố Nam Định khoảng 5 km về phía bắc Năm 2012, di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật của đền Trần và chùa Phổ Minh đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.
Chùa Phổ Minh có kiến trúc độc đáo với 9 gian tiền đường, 3 gian thiêu hương và toà thượng điện rộng hơn, được sắp xếp theo hình chữ "công" Bộ cửa giữa nhà tiền đường gồm 4 cánh gỗ lim dày, chạm khắc tinh xảo với hình rồng, sóng nước, hoa lá và văn hoa hình học Đặc biệt, hai cánh giữa chạm đôi rồng lớn chầu Mặt Trời trong khuôn lá đề, thể hiện nghệ thuật điêu khắc hoàn mỹ Chùa còn có 3 gian tam quan bằng khung gỗ, tường gạch và mái ngói cổ kính, nổi bật với bức hoành phong "Đại hùng bảo điện" và bậc thềm giữa có chạm đôi sấu đá sống động, cùng hai hồ sen đối xứng hai bên lối vào.
Hình 3.5: Hình ảnh cổ chùa Phổ Minh
Hình 3.6: Chạm khắc gỗ hoa văn Rồng trên hai cánh cửa chùa Phổ Minh
(nay lưu trữ ở Hà Nội)
Chùa Keo, nằm tại xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình, là một trong những ngôi chùa cổ được bảo tồn gần như nguyên vẹn kiến trúc tại Việt Nam.
Chùa Keo, với tuổi đời 400 năm, nổi bật với kiến trúc chủ yếu bằng gỗ Cánh cửa tam quan nội cao 2 m của chùa được xem là cánh cửa đẹp nhất trong các kiến trúc cổ Việt Nam Mặc dù chủ đề chính chỉ xoay quanh hai con rồng, nhưng những họa tiết lửa hóa long, sóng nước và vân mây sinh động đã tạo nên vẻ đẹp như gấm cho tấm gỗ.
Hình 3.7: Hình ảnh Chùa keo Thái Bình
Hình 3.8: Gác Chuông là công trình kiến trúc độc đáo của chùa Keo a b c d
Hình ảnh hoa văn trên gỗ chùa Keo thể hiện sự tinh xảo và độc đáo, bao gồm hoa văn Rồng trang trí trên cửa chính, hoa văn trên bức vách cốn, hoa văn trên cửa trước và hoa văn gác chuông.
Chùa Thái Lạc, tọa lạc tại xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, là một phần của hệ thống chùa Tứ Pháp, thờ Phật và Pháp Vân Được xây dựng từ thời Trần (1225-1400) và trải qua nhiều lần tu sửa vào các năm 1609, 1612, 1630-1636, và 1691-1703, chùa hiện có kiến trúc kiểu “nội công ngoại quốc” với tiền đường năm gian, ba gian thượng điện, hai dãy hành lang mỗi bên chín gian, và nhà tổ bảy gian.
Chùa Thái Lạc sở hữu bộ vì gỗ kiến trúc thời Trần hiếm hoi, còn khá nguyên vẹn, chỉ còn thấy ở chùa Dâu và chùa Bối Khê Kiến trúc gỗ được xây dựng trên bốn hàng chân cột, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và trang trí Bộ vì có nhiều mảng chạm khắc lớn, hiện còn 16 bức chạm nổi với các đề tài phong phú Trên ván bưng, hình ảnh tiên nữ đầu người mình chim được khắc họa, cùng với các ông phỗng giơ tay đỡ bệ sen trên thân cột Các đề tài khác như tiên nữ cưỡi phượng, người thổi tiêu, và cảnh chạm dàn nhạc ba người sử dụng nhạc cụ dân tộc cũng rất độc đáo.
Hình 3.10: Hình ảnh chùa Thái lạc
Hình 3.11: Hoa văn Rồng, Nghê trên bức ván bƣng
Hình 3.12: Hìnhảnh hoa văn Tiên nữ kéo nhị, thổi tiêu
Hình 3.13: Hình hoa văn ông Phỗng, Tiên nữ nhảy mứ trên vách bƣng
Hình 3.14: Hình hoa văn Tiên nữ đầu người mình chim trên ván bưng
Hình 3.15: Hình ảnh hoa văn đôi Rồng chầu trên ván bƣng
Chùa Tây Phương, tọa lạc trên đồi Câu Lâu ở thôn Yên, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Nội, được xây dựng vào năm 1632 dưới triều vua Lê Thần Tông với thượng điện 3 gian và hậu cung 20 gian Từ năm 1657 đến 1682, Tây Đô Vương Trịnh Tạc đã cho xây dựng lại chùa mới và tam quan Năm 1794, dưới triều đại Tây Sơn, chùa được đại tu và mang tên "Tây Phương Cổ Tự", giữ nguyên hình dáng kiến trúc như hiện nay Chùa nổi bật với những kiệt tác nghệ thuật điêu khắc tôn giáo, bao gồm chạm trổ, phù điêu và tạc tượng, với các đề tài trang trí quen thuộc của dân tộc Việt như lá dâu, hoa sen, rồng, phượng, được thực hiện bởi các nghệ nhân tài hoa từ làng mộc Chàng Sơn, nổi tiếng trong vùng.
Hình3.17: Các vị La hán chùa Tây Phương
Hình3.18: Hình ảnh hoa văn Rồng trang trí trên gỗ chùa Tây Phương
Chùa Mía, tọa lạc tại xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội, là ngôi chùa nổi bật với 287 tượng nghệ thuật, giữ kỷ lục tại Việt Nam Kiến trúc chùa đặc trưng với các cột gỗ to, gỗ mít và cửa bức bàn, phản ánh phong cách thế kỷ 17 Các vì kèo được chạm khắc tinh xảo với hình hoa lá và tứ linh (long, ly, quy, phượng) Hiện nay, chùa mang phong cách nghệ thuật kiến trúc cuối thời Lê đầu Nguyễn Sau hơn bốn trăm năm, chùa đã trải qua nhiều lần tu tạo, với lần sửa chữa lớn nhất vào đầu thiên niên kỷ thứ ba.
Hình 3.19: Hình ảnh Chùa Mía
Hình 3.20: Kiến trúc gỗ Chùa Mía
Hình 3.21: Hoa văn Vân mây, ngọn lửa và hoa văn đầu Rồng trang trí trên xà ngang Chùa Mía