Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận
2.1.1.1 Các khái niệm liên quan a Khái niệm quản lý
Quản lý là một lĩnh vực có nhiều quan điểm khác nhau, chủ yếu liên quan đến cách tổ chức, điều khiển và theo dõi công việc Theo Đặng Thị Hồng Vân (2010), quản lý chủ yếu là tác động đến con người để họ hoàn thành nhiệm vụ và thực hiện những điều có lợi Để làm được điều này, cần phải hiểu rõ về con người, bao gồm cấu tạo thể chất, nhu cầu, năng lực và các quy luật tham gia hoạt động, cả tích cực lẫn tiêu cực.
Quản lý là quá trình định hướng và điều tiết các hoạt động của cấp dưới thông qua lập kế hoạch, tổ chức, điều phối, kiểm tra và kiểm soát Nó tập trung vào việc hướng sự chú ý của con người vào các hoạt động cụ thể, điều tiết nguồn nhân lực và phối hợp các hoạt động giữa các bộ phận Theo quan điểm này, quản lý được hiểu là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý, cả trực tiếp và gián tiếp, nhằm đạt được những thay đổi tích cực.
Ngân sách nhà nước là tổng hợp các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định, nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước Theo Quốc hội (2015), ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó ngân sách địa phương là ngân sách của các đơn vị hành chính có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân.
Theo Quốc hội (2015) xã, thị trấn (dưới đây gọi chung là cấp xã) là cấp hành chính có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân
Ngân sách xã được hiểu là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước, theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước và Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Quản lý ngân sách xã đóng vai trò quan trọng trong việc điều hành và phát triển kinh tế địa phương.
Quản lý NSX là quá trình mà Nhà nước áp dụng các phương pháp và công cụ để hướng dẫn và điều khiển hoạt động tài chính, nhằm phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo các quy luật khách quan Quản lý không chỉ đơn thuần là tổ chức và theo dõi công việc, mà còn là tác động đến con người để họ hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả Điều này yêu cầu sự hiểu biết sâu sắc về con người, bao gồm cấu tạo thể chất, nhu cầu, năng lực và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của họ.
Quản lý là quá trình định hướng và điều tiết các hoạt động của cấp dưới thông qua lập kế hoạch, tổ chức, điều phối, kiểm tra và kiểm soát Quản lý ngân sách (NSX) cần được thực hiện ở tất cả các giai đoạn của chu trình ngân sách, bao gồm lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách Điều này đảm bảo tính thống nhất trong quản lý thu chi ngân sách, tính cân đối của ngân sách, và sự minh bạch trong toàn bộ chu trình ngân sách Tất cả các cơ quan tham gia vào chu trình ngân sách, bao gồm cả cơ quan quản lý và đối tượng thụ hưởng, cần phải áp dụng các quy định này để đánh giá hiệu quả các chương trình hành động của chính quyền địa phương dựa trên chính sách tài chính quốc gia.
2.1.1.2 Tổ chức bộ máy quản lý chi ngân sách
Hệ thống ngân sách Nhà nước bao gồm các cấp ngân sách liên kết chặt chẽ với nhau, có mối quan hệ gắn bó trong việc phân phối và sử dụng nguồn thu để thực hiện nhiệm vụ chi của từng cấp ngân sách.
Tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước luôn gắn liền với tổ chức bộ máy
NN đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội, với bộ máy hoạt động theo hiến pháp và pháp luật Hệ thống ngân sách nhà nước (NSNN) hiện nay bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, được thể hiện rõ qua sơ đồ 1.1 (Chính phủ, 2015).
Sơ đồ 2.1 Hệ thống ngân sách Nhà nước
Ngân sách Trung ương đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống ngân sách Nhà nước, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia và hỗ trợ các địa phương chưa cân đối ngân sách Nó đảm bảo 100% cho nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đối ngoại, và đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu, giúp các địa phương chủ động thực hiện nhiệm vụ chi được giao và tăng cường nguồn lực cho ngân sách xã Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách địa phương, phù hợp với quản lý kinh tế - xã hội và trình độ quản lý của từng cấp.
2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu, nguyên tắcquản lý chi ngân sách xã
2.1.2.1 Đặc điểm, vai trò quản lý chi ngân sách cấp xã a Đặc điểm ngân sách cấp xã
Ngân sách xã là một phần của hệ thống ngân sách nhà nước, mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương.
Ngân sách TW Ngân sách ĐP
Ngân sách cấp huyện Ngân sách cấp xã
Ngân sách cấp tỉnh được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài chính.
Ngân sách xã được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định;
Hoạt động thu chi ngân sách xã liên quan chặt chẽ đến chức năng và nhiệm vụ của chính quyền xã theo phân cấp Đồng thời, hoạt động này cũng phải chịu sự kiểm tra và giám sát từ HĐND cấp xã, cơ quan quyền lực Nhà nước tại địa phương.
Ngân sách xã là nguồn tài chính quan trọng, gắn liền với việc thực hiện chức năng và nhiệm vụ của chính quyền cấp xã Nó đóng vai trò trong việc giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước và nhân dân, đồng thời đảm bảo pháp luật được thực hiện nghiêm túc Hoạt động thu chi ngân sách xã không chỉ phản ánh mối quan hệ lợi ích này mà còn giúp chính quyền cấp xã thực hiện hiệu quả các chức năng và nhiệm vụ của mình.
Ngân sách xã không chỉ là một cấp ngân sách mà còn là đơn vị sử dụng ngân sách, tạo nên những đặc điểm riêng biệt Điều này khiến ngân sách xã trở thành một đơn vị dự toán đặc biệt, không có đơn vị dự toán trực thuộc nào Ngân sách xã phải thực hiện việc duyệt cấp, chi trực tiếp và tổng hợp các khoản chi vào ngân sách xã Quản lý chi ngân sách xã đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch trong sử dụng nguồn lực tài chính.
Có thể nói ngân sách xã có vai trò đặc biệt quan trong trong hệ thống NSNN, vai trò của NSX được thể hiện ở các điểm như sau:
Ngân sách xã là một công cụ tài chính thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn kinh phí cho hoạt động của bộ máy Nhà nước tại cơ sở (Phương Thị Hồng Hà, 2006).
Cơ sở thực tiễn
2.2.1 Kinh nghiệm quản lý ngân sách xã tại huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang
Huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, nổi bật trong công tác quản lý ngân sách, với nguồn thu chủ yếu từ phí, lệ phí và đấu thầu theo mùa vụ từ quỹ đất công ích HĐND xã quyết định các khoản đóng góp để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, nhờ vào việc xây dựng dự toán ngân sách sát thực tế và công khai, minh bạch trong quá trình thực hiện Điều này đã tạo điều kiện cho xã đầu tư vào các công trình phúc lợi, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Hàng năm, thu từ tiền sử dụng đất chiếm tỷ lệ lớn trong tổng thu ngân sách, với quy trình thực hiện đúng đắn Các khoản thu phí, lệ phí và quỹ đất công ích đều được tận dụng hiệu quả để đáp ứng nhu cầu chi ngân sách Đặc biệt, huyện Lạng Giang chú trọng đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi, góp phần nâng cao đời sống người dân.
Việc triển khai hướng dẫn thực hiện Luật NSNN và các văn bản quy định của Bộ Tài chính cùng UBND thành phố là rất quan trọng, nhằm nâng cao nhận thức của người dân và hộ kinh doanh Điều này giúp giảm thiểu sự nghi ngờ về các khoản thu - chi tại địa phương, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB).
Việc lập dự toán ngân sách sản xuất cần bám sát tình hình thực tế, tận dụng triệt để các nguồn thu trên địa bàn và phân bổ kinh phí hợp lý Hiện tổng thu ngân sách tại Lạng Giang đạt khoảng 40 tỷ đồng/năm, chủ yếu từ tiền sử dụng đất Nguồn vốn này được đầu tư vào các công trình phúc lợi như hệ thống điện, đường giao thông, trường học và trạm y tế, đảm bảo tính công khai, minh bạch và hạn chế tình trạng lãng phí, sử dụng không đúng mục đích.
Các khoản thu chi của NSX được kiểm tra và phản ánh một cách rõ ràng, minh bạch dưới sự giám sát của HĐND xã, từ đó tạo dựng niềm tin trong nhân dân Hiện nay, các trường học, phòng học ở khu lẻ và trạm y tế đã được đầu tư xây dựng kiên cố đạt chuẩn quốc gia Hơn 60% đường giao thông ở các thôn, xóm đã được đổ bê tông xi măng, cùng với nhiều công trình kênh, mương được xây dựng kiên cố từ nguồn vốn này.
- Thường xuyên hướng dẫn, kiểm tra, thẩm tra báo cáo của phòng Tài chính
Đội ngũ cán bộ tài chính xã đang được kiện toàn với trang thiết bị làm việc hiện đại, đáp ứng yêu cầu kế toán máy Các văn bản về chế độ kế toán mới được cập nhật thường xuyên Kế toán, thủ quỹ và chủ tịch UBND xã được bồi dưỡng nghiệp vụ tài chính, nâng cao ý thức trách nhiệm trong công việc.
Phát huy dân chủ và công khai minh bạch trong đội ngũ cán bộ công chức xã và nhân dân là cần thiết để tăng cường kiểm tra, giám sát, từ đó kịp thời khắc phục hạn chế và ngăn chặn tiêu cực Ngành chức năng huyện cũng cần tích cực hướng dẫn và kiểm tra nghiệp vụ tài chính tại xã, giúp UBND huyện chỉ đạo và điều hành hiệu quả, góp phần quản lý tốt ngân sách.
2.2.2 Kinh nghiệm quản lý ngân sách xã tại huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương
Trong những năm qua, ngân sách xã đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Đảng và Nhà nước, dẫn đến những tiến bộ đáng kể trong tình hình ngân sách xã trên toàn quốc Ngân sách xã không chỉ thực hiện vai trò quan trọng đối với chính quyền cấp cơ sở mà còn góp phần tích cực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn.
Sau khi Luật NSNN được ban hành, Tỉnh ủy và UBND tỉnh Hải Dương đã chỉ đạo tăng cường quản lý ngân sách xã Dưới sự lãnh đạo này, các sở ban ngành đã có những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý ngân sách, cải thiện chất lượng quản lý và khai thác nguồn lực tại chỗ, đảm bảo điều kiện vật chất cho chính quyền cấp xã nhằm đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ quản lý cơ sở.
Quản lý thu ngân sách tại huyện Tứ Kỳ đã thực hiện đúng kế hoạch, chú trọng vào các chỉ tiêu thuế và nguồn thu tại xã Đồng thời, huyện cũng tích cực vận động người dân địa phương tham gia đóng góp để tạo nguồn lực cho việc xây dựng các công trình hạ tầng.
Quản lý chi đã có những cải tiến tích cực, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cho các sự nghiệp Công tác quản lý chi theo định mức và khoán chi đã thể hiện hiệu quả rõ rệt.
Mặc dù đã đạt được một số kết quả, hoạt động tài chính NSX tại Hải Dương vẫn gặp nhiều khó khăn và yếu kém Sự hiểu biết hạn chế của người dân và một số đại biểu HĐND cấp xã đã cản trở khả năng quản lý, giám sát và đóng góp ý kiến vào việc xây dựng NSX Chất lượng giám sát và kiểm tra NSX ở một số địa phương chưa đáp ứng yêu cầu của người dân Hơn nữa, do thiếu hiểu biết toàn diện về NSX, nhiều người dân đã có khiếu kiện kéo dài, gây khó khăn cho chính quyền trong việc giải thích và xử lý Để giải quyết những vấn đề này, tỉnh Hải Dương đã tập trung vào một số giải pháp cụ thể.
Tăng cường vai trò giám sát của cấp ủy Đảng, HĐND xã và các đoàn thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách Điều này giúp hạn chế sai sót và lãng phí trong việc sử dụng ngân sách, đồng thời đảm bảo sự minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính công.
Công tác quản lý nhà sản xuất (NSX) cần được chú trọng, với chế độ đãi ngộ phù hợp cho cán bộ quản lý nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm Đồng thời, cần có chính sách đào tạo đội ngũ quản lý NSX để nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng yêu cầu công việc hiện nay.
Nâng cao kiến thức cho người dân về kiểm tra, giám sát và quản lý NSX là một nhiệm vụ quan trọng, phù hợp với mục tiêu của ngành tài chính và các cấp chính quyền địa phương.
Việc công khai minh bạch trong lập dự toán và quyết toán các khoản thu từ nhân dân là rất quan trọng, giúp tạo dựng niềm tin và khuyến khích sự đóng góp của người dân Nhờ đó, nguồn thu từ thuế cũng gia tăng, đáp ứng hiệu quả các nhiệm vụ chi thường xuyên và đầu tư xây dựng cơ bản Kinh tế xã hội đã có những bước phát triển đáng kể, cơ sở vật chất được cải thiện, và đời sống của người dân ngày càng tốt hơn (Lê Thị Khuyên, 2014).
2.2.3 Kinh nghiệm về công tác quản lý ngân sách xã tại huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang
Các công trình nghiên cứu có liên quan
1 Luận án tiến sỹ kinh tế: “Nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An
Giang giai đoạn 2011-2015 và tầm nhìn đến năm 2020” của Tô Thiện Hiền năm
Năm 2012 đã đóng góp quan trọng trong việc làm rõ các lý luận cơ bản về hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) và tổng quan thực trạng hiệu quả quản lý NSNN theo quy định của Luật NSNN Bài viết phân tích nguyên nhân, kết quả đạt được và những tồn tại trong quản lý NSNN, đồng thời đề xuất các giải pháp tích cực nhằm hoàn thiện quản lý NSNN tại tỉnh An Giang Từ đó, có thể áp dụng linh hoạt và sáng tạo để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách xã tại huyện Tân Yên.
2 Nghiên cứu “Quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyệnYên Khánh, tỉnh Ninh Bình” của tác giả Bùi Thị Hòa (Luận văn Thạc sĩ Quản trị kinh doanh,
Nghiên cứu năm 2013 đã mô phỏng thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Gia Lâm, Hà Nội, đồng thời đề xuất một số giải pháp khả thi để cải thiện tình hình này.
3 Luận án tiến sỹ kinh tế: “Đổi mới quản lý chi NSNN trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Minh, năm 2008 đã hệ thống hoá và làm rõ thêm được các vấn đề lý luận về NSNN, chi và quản lý chi NSNN trong nền kinh tế thị trường; mối quan hệ phân cấp quản lý kinh tế và phân cấp ngân sách, cơ chế quản lý chi NSNN, sự cần thiết phải đổi mới phương thức chi Đặc biệt, khẳng định được vai trò của chi NSNN trong nền kinh tế thị trường thông qua việc điều tiết vĩ mô nền kinh tế Luận án cũng đã trình bày một cách khái quát thực trạng quản lý chi ngân sách của nước ta về phương thức quản lý chi theo yếu tố đầu vào; theo chương trình mục tiêu, dự án; theo kết quả đầu ra và chu trình ngân sách trong khuôn khổ chi tiêu trung hạn Từ đó, rút ra những kết quả đạt được và những hạn chế cùng với những nguyên nhân của việc quản lý chi NSNN trong những năm vừa qua, nhất là từ khi có Luật Ngân sách ra đời, có hiệu lực và đánh giá được những sửa đổi bổ sung, góp phần tăng cường tiềm lực tài chính quốc gia Nghiên cứu một số vấn đề về quản lý chi NSNN ở các nước phát triển và một số nước trong khu vực, rút ra 4 bài học có thể nghiên cứu vận dụng nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý chi NSNN trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam Trên cơ sở trình bày định hướng về phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tài chính, ngân sách của Việt Nam đến
Vào năm 2010 và những năm tiếp theo, tác giả luận án đã nghiên cứu và đề xuất một hệ thống gồm 5 nhóm giải pháp nhằm đổi mới công tác quản lý chi ngân sách nhà nước (NSNN).
Các nghiên cứu hiện tại đã đóng góp cho việc cải thiện quản lý chi ngân sách sản xuất (NSX), nhưng vẫn còn thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về quản lý NSX ở cấp địa phương Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào tập trung vào việc tăng cường quản lý NSX tại huyện Gia Lâm.
