Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
Cơ sở lý luận về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
2.1.1 Khái niệm 2.1.1.1 Khái niệm hướng nghiệp
Thuật ngữ hướng nghiệp đã xuất hiện trên thế giới hàng trăm năm, nhưng vẫn còn nhiều người chưa hiểu đúng hoặc chưa nắm bắt đầy đủ ý nghĩa của nó.
Hướng nghiệp không chỉ đơn thuần là việc hướng dẫn và quyết định ngành nghề cho học sinh chuẩn bị tốt nghiệp phổ thông, mà còn là quá trình giúp các em lựa chọn những ngành nghề có giá trị trong xã hội.
Hướng nghiệp không chỉ là trách nhiệm của nhà trường mà còn là một quá trình cần sự tham gia của nhiều bên Vậy, hướng nghiệp bắt nguồn từ đâu và chúng ta cần hiểu đúng về nó như thế nào?
Hướng nghiệp là một hệ thống các biện pháp tâm lý, giáo dục và y học, giúp con người lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với nhu cầu xã hội, đồng thời đáp ứng hứng thú và năng lực cá nhân.
Hướng nghiệp có nhiều cách hiểu khác nhau tùy thuộc vào lĩnh vực, với các nhà tâm lý học coi đó là hệ thống biện pháp giúp thế hệ trẻ chọn nghề phù hợp với nhu cầu xã hội và năng lực bản thân Trong khi đó, các nhà kinh tế học nhấn mạnh mối quan hệ kinh tế giúp phát triển năng lực lao động và định hướng vào lĩnh vực hoạt động cụ thể Theo quan điểm của các nhà giáo dục học, hướng nghiệp là hoạt động của các tập thể sư phạm nhằm giúp học sinh chọn nghề đúng đắn, phù hợp với năng lực, thể lực và tâm lý cá nhân, đồng thời đáp ứng nhu cầu kinh tế - xã hội Hướng nghiệp là một phần quan trọng trong quá trình giáo dục - học tập tại trường.
Khái niệm hướng nghiệp có thể được xem xét từ hai góc độ chính: xã hội và giáo dục phổ thông Việc định hướng nghề nghiệp không chỉ giúp cá nhân xác định con đường sự nghiệp mà còn góp phần vào sự phát triển chung của xã hội.
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là trách nhiệm chung của toàn xã hội, cần được thực hiện liên tục và đa dạng cho trẻ em Nếu xã hội khai thác hiệu quả các cơ sở như câu lạc bộ, nhà văn hóa, và thư viện, sẽ tạo ra tác động lớn trong việc hướng dẫn trẻ em chọn nghề Các tổ chức này cần giúp thế hệ trẻ hiểu rõ về các nghề nghiệp và điều kiện làm việc, từ đó hỗ trợ họ trong việc lựa chọn nghề nghiệp phù hợp Đồng thời, các cơ sở sản xuất cũng cần tuyển chọn nhân lực dựa trên nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp của các em Mục tiêu là giúp trẻ em chọn nghề theo sở thích và nhận thức rõ về nghĩa vụ lao động cũng như nhu cầu nhân lực của xã hội Hướng nghiệp cần được chú trọng để tránh việc trẻ em chọn nghề một cách ngẫu nhiên, nhằm dẫn dắt họ vào thế giới nghề nghiệp và phát huy tối đa năng lực lao động, từ đó có cuộc sống thỏa mãn với công việc.
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp trong trường phổ thông là hoạt động dạy của giáo viên và học của học sinh, nhằm giúp học sinh tự quyết định nghề nghiệp tương lai dựa trên năng lực, hứng thú và nhu cầu nhân lực xã hội Hướng nghiệp được xem là sự tác động của hệ thống biện pháp từ nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó nhà trường giữ vai trò chủ đạo, chuẩn bị cho thế hệ trẻ tham gia lao động tại các ngành nghề cần thiết Nhiều quan điểm khác nhau về hướng nghiệp cũng đã được đưa ra, như định nghĩa trong Từ điển Giáo dục học (2001) cho rằng hướng nghiệp là hệ thống biện pháp giúp học sinh tìm hiểu và lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với nguyện vọng, năng lực và điều kiện thực tế của xã hội.
Hướng nghiệp là quá trình giúp cá nhân hiểu biết về thế giới nghề nghiệp và thị trường lao động, đồng thời nhận diện đặc điểm bản thân Qua đó, họ có thể lựa chọn nghề nghiệp và tìm việc làm phù hợp với nguyện vọng, hoàn cảnh và năng lực của mình.
Hướng nghiệp, theo Phạm Tất Dong (2004), là hệ thống tác động của xã hội liên quan đến giáo dục, y học và kinh tế, nhằm hỗ trợ thế hệ trẻ trong việc lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với sở thích, năng lực và nguyện vọng cá nhân, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực trong các lĩnh vực sản xuất của nền kinh tế quốc dân.
Hướng nghiệp, theo Nguyễn Văn Hộ (2006), là sự tác động của nhiều lực lượng xã hội, với sự chỉ đạo của hệ thống sư phạm, nhằm giúp thế hệ trẻ làm quen với các ngành nghề phổ biến Điều này giúp các em có thể lựa chọn nghề nghiệp tương lai một cách có ý thức khi tốt nghiệp.
Về văn bản quy phạm pháp luật thì theo Điều 3- Nghị định 75/2006/NĐ-
CP Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều Luật Giáo dục thì
Hướng nghiệp trong giáo dục là hệ thống biện pháp giúp học sinh hiểu biết về nghề nghiệp và lựa chọn nghề phù hợp với nguyện vọng, sở trường cá nhân và nhu cầu lao động xã hội Thực chất của hướng nghiệp không phải là quyết định nghề mà là cung cấp kiến thức cần thiết về bản thân và thế giới nghề nghiệp, từ đó giúp học sinh lựa chọn nghề phù hợp Hướng nghiệp nhằm đảm bảo hạnh phúc trong lao động và hiệu suất cao, đồng thời cống hiến cho xã hội Quá trình này không chỉ diễn ra trong nhà trường mà còn cần sự hỗ trợ từ gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội, đặc biệt là cha mẹ học sinh.
Hiện nay, hướng nghiệp được hiểu là một quá trình liên tục, hỗ trợ mọi người trong suốt cuộc đời để thực hiện dự án cá nhân và nghề nghiệp của họ Mục tiêu của hướng nghiệp không chỉ là giúp lựa chọn nghề nghiệp phù hợp mà còn hỗ trợ vượt qua khó khăn, thích ứng với xã hội đang phát triển và phát huy tối đa năng lực cá nhân Hướng nghiệp hiện đại không chỉ tập trung vào một nghề mà mở rộng ra nhiều nhóm nghề, yêu cầu con người phải linh hoạt, đa dạng và có khả năng thích ứng cao để dễ dàng chuyển đổi công việc.
Hướng nghiệp là một hoạt động giáo dục quan trọng trong và ngoài nhà trường, giúp học sinh tìm hiểu về nghề nghiệp và lựa chọn nghề phù hợp Hoạt động này không chỉ phát huy tối đa năng lực cá nhân mà còn đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội Sự tham gia đồng bộ của nhiều bộ phận trong xã hội là cần thiết để giải quyết hợp lý lực lượng lao động dự trữ của đất nước.
Giáo dục hướng nghiệp trong trường phổ thông, theo Phạm Tất Dong (2004), là hoạt động giữa thầy và trò nhằm giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp tương lai Hoạt động này dựa trên việc phân tích khoa học về năng lực, sở thích cá nhân và nhu cầu nhân lực của các ngành sản xuất trong xã hội Trong bối cảnh giáo dục toàn diện, giáo dục hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng và được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau, với mục tiêu chính là hỗ trợ học sinh trong việc tự quyết định nghề nghiệp.
Cơ sở thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
2.2.1 Giải pháp cho công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông của các nước trên thế giới
Tư tưởng về định hướng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ đã xuất hiện từ thời cổ đại, nhưng chỉ ở dạng sơ khai, thể hiện qua sự phân chia lao động dựa trên địa vị và nguồn gốc xã hội Điều này phản ánh sự áp đặt của giai cấp thống trị và sự bất bình đẳng trong phân công lao động Đến thế kỷ XIX, với sự phát triển của nền sản xuất xã hội và những tư tưởng tích cực về giải phóng con người, khoa học hướng nghiệp mới thực sự trở thành một lĩnh vực độc lập.
Theo UNESCO, hướng nghiệp là quá trình giúp người học đưa ra quyết định đúng đắn về nghề nghiệp Hiện nay, việc chỉ cung cấp thông tin là không đủ; cần chú trọng đến sự phát triển cá nhân, xã hội, giáo dục và nghề nghiệp của học sinh Hướng nghiệp cần được xem như một quá trình phát triển liên tục, yêu cầu một cách tiếp cận toàn diện thay vì chỉ dựa vào các cuộc phỏng vấn cá nhân vào những thời điểm quan trọng.
Vào năm 1937, Keller và Viteles đã giới thiệu tầm nhìn toàn cầu về tư vấn và hướng nghiệp, so sánh các quốc gia ở Châu Âu và Châu Á Tại một số quốc gia, các thuật ngữ như “hướng dẫn nghề”, “tư vấn nghề” và “thông tin, tư vấn và hướng dẫn” đều chỉ các hoạt động liên quan đến tư vấn và hướng nghiệp Trong suốt thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, lĩnh vực này đã phát triển mạnh mẽ trong môi trường giáo dục Mặc dù mỗi quốc gia có bối cảnh riêng, nhưng giáo dục hướng nghiệp ở các nước đều gặp phải những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn, cần được làm rõ để tìm ra những giải pháp khả thi và hiệu quả cho hoạt động giáo dục hướng nghiệp (Dẫn theo Lê Thị Thu Trà, 2016).
2.2.1.1 Ở các nước Châu Âu Ở các nước Châu Âu đều chú trọng đến giáo dục “tiền nghề nghiệp” cho học sinh ngay ở bậc học phổ thông; PLHS sớm ngay từ lớp 9 hoặc lớp 10, chủ yếu 2 nhánh học nghề và lên THPT (như Ba Lan, Cộng hòa Pháp); ở Đức hướng nghiệp cho học sinh phổ thông sớm hơn ngay ở bậc tiểu học Trong giáo dục phổ thông và giáo dục hướng nghiệp, các nước đều giảm thời lượng hàn lâm mà chú trọng tính thực tiễn nhiều hơn
Giáo dục hướng nghiệp tại Úc nhằm phát triển kỹ năng, kiến thức và thái độ cho học sinh thông qua chương trình học tập có kế hoạch Hoạt động này giúp học sinh đưa ra quyết định đúng đắn về lựa chọn nghề nghiệp trong và sau thời gian học, đồng thời tham gia hiệu quả vào thị trường lao động.
Nhiệm vụ của chúng ta là tìm hiểu về bản thân trong mối quan hệ với công việc, khám phá thế giới nghề nghiệp, và học cách lập kế hoạch cũng như ra quyết định trong sự nghiệp Điều này bao gồm việc phát triển khả năng thực hiện các quyết định nghề nghiệp và tiến hành thay đổi công việc một cách hiệu quả.
Tại Mỹ, mỗi trường trung học thường có từ 3 đến 5 giáo viên chuyên trách công tác hướng nghiệp, con số này phụ thuộc vào từng bang và số lượng học sinh Các counselor là những người hỗ trợ học sinh trong việc tìm hiểu và nộp hồ sơ vào các trường đại học, tổ chức tham quan trường, hướng dẫn chuẩn bị các bài thi chuẩn hóa như SAT, TOEFL, ACT, và tư vấn cách tạo dựng hồ sơ ấn tượng Họ không tham gia giảng dạy môn học nào khác và thường có một tiết học mỗi tuần để hướng dẫn học sinh lớp 11 và 12 Công tác hướng nghiệp diễn ra từ đầu năm lớp 11 đến cuối năm lớp 12, với các buổi tọa đàm mời diễn giả nổi tiếng trong nhiều lĩnh vực, giúp học sinh có cơ hội giao lưu và học hỏi Các giáo viên cũng liên hệ với các trường đại học và tổ chức để tạo cơ hội cho học sinh tham gia các sự kiện, giúp họ có thêm trải nghiệm thực tế.
Nội dung giáo dục hướng nghiệp tại các trường trung học ở Cộng hòa Pháp được phân hóa thành nhiều phân ban, chủ yếu là các ban kỹ thuật – công nghệ nhằm đào tạo kỹ thuật viên Kế hoạch dạy học tại các trường chuyên ban này bao gồm sự kết hợp giữa các môn văn hóa phổ thông và kỹ thuật nghề nghiệp với tỷ lệ khoảng 50/50 Cải cách chương trình giáo dục kỹ thuật công nghệ ở tất cả các bậc học giúp nội dung giáo dục công nghệ phù hợp với từng giai đoạn giáo dục và trình độ phát triển khoa học kỹ thuật.
Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” xuất bản năm 1949 tại Pháp được coi là tác phẩm đầu tiên về hướng nghiệp Nội dung sách nhấn mạnh sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội, nhờ vào sự tiến bộ của công nghiệp Từ đó, tác giả khẳng định giáo dục hướng nghiệp là vấn đề quan trọng không thể thiếu trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, đồng thời là yếu tố thúc đẩy sự phát triển của xã hội.
Tại Liên bang Nga, giáo dục hướng nghiệp được thực hiện với mục tiêu đảm bảo quyền tự chọn nghề của học sinh, giúp các em thể hiện nhân cách trong bối cảnh thị trường Đồng thời, giáo dục này tôn trọng hứng thú nghề nghiệp của học sinh và phản ánh nhu cầu của thị trường lao động Việc nâng cao trình độ thạo nghề của cá nhân được coi là điều kiện quan trọng để đáp ứng yêu cầu phát triển trong lao động Ngoài ra, Liên bang Nga còn đưa nội dung đào tạo miễn phí sơ cấp nghề vào giáo dục trung học kéo dài 3 năm, đồng thời chú trọng đến việc liên thông trong giáo dục nghề nghiệp từ sơ cấp đến đại học, đặc biệt là giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp.
Tại Đức, các nhà sư phạm chú trọng đến cơ sở khoa học trong việc dạy nghề, kết hợp giữa trường phổ thông và các trung tâm kỹ thuật để xây dựng kế hoạch thực tập cho học sinh Họ xác lập mối quan hệ giữa giáo dục phổ thông và nghề nghiệp, đồng thời hướng nghiệp và phân loại học sinh ngay sau bậc tiểu học Sau lớp 10, học sinh được chia thành hai nhánh: một nhóm học để trở thành công nhân lành nghề và nhóm còn lại học hết lớp 12 phổ thông Sau lớp 12, học sinh tiếp tục được phân loại để vào đại học hoặc trung cấp nghề.
Các nước Châu Á chú trọng tổ chức giáo dục nghề sau trung học cơ sở, với hai hướng chính: một phần học lên THPT và một phần chuyển sang học nghề, như trung cấp chuyên nghiệp và trung cấp nghề (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc) Họ tích hợp các môn hướng nghiệp và giáo dục phổ thông, chú trọng năng lực thực hành và nghiên cứu thực tiễn trong giáo dục nghề (Philippine, Malaysia) Ngoài ra, các nước như Nhật Bản và Hàn Quốc quan tâm đến môn học tự chọn sau bậc THCS Giáo dục nghề thông qua chương trình kỹ năng sống và giáo dục hướng nghiệp bao gồm các chủ đề như kế hoạch nghề, tìm việc và thiết lập mục tiêu nghề (Hồng Kông) Giảng dạy tích hợp các môn khoa học công nghệ vào THPT, với nhánh giáo dục nghề nghiệp kéo dài 2 năm học nghề.
Sau khi hoàn thành THCS, học sinh tại Philippines sẽ được phân chia thành ba hướng chính: nhóm giáo dục kỹ thuật công nghệ cơ khí dân dụng, nhóm giáo dục phổ thông các môn văn hóa, và nhóm giáo dục nghề nghiệp, nơi giảng dạy lý thuyết và thực hành các nghề như cơ khí, ô tô, hàn, điện, điện tử tại Malaysia.
Tại Nhật Bản, giáo dục hướng nghiệp được chú trọng nhằm kết nối chặt chẽ giữa kiến thức văn hóa phổ thông và kỹ năng lao động, nghề nghiệp ở mọi cấp học.
Ở Hàn Quốc, giảng dạy kỹ thuật – lao động là một phần quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông Sau khi tốt nghiệp cấp II, học sinh sẽ được phân luồng vào hai hướng: phổ thông và chuyên nghiệp, với các trường kỹ thuật nghề nghiệp tuyển sinh trước Giáo dục nghề nghiệp được chú trọng ngay từ cấp trung học, giúp học sinh định hướng nghề nghiệp sớm và phân luồng đào tạo hiệu quả Điều này đã cải thiện cơ cấu nhân lực và đáp ứng nhu cầu thị trường lao động theo từng ngành nghề Một trong những thành công của Hàn Quốc trong đào tạo nhân lực là khả năng dự báo nhu cầu thông qua chiến lược phát triển của các tập đoàn lớn.