Một số nội dung về sự hình thành phép biện chứng, quan niệm về phép biện chứng duy vật và các quy luật của nó được đề cập trong tác phẩm “chống đuyrinh” của ph ăngghen

Đây là tác phẩm bút chiến nổi tiếng của Ăngghen chống lại Đuyrinh, nhà tư tưởng tiểu tư sản Đức, đồng thời đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất đánh dấu sự phát triển của triế

được đề cập trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” của

Ph.Ăngghen

Tác phẩm Chống Đuyrinh hay Ông ễ Đuyrinh đảo lộn khoa học được Ph Ăngghen viết vào mùa thu năm 1876 đến giữa

năm 1878 Khi đọc bản thảo của tác phẩm này, Mác đã trực tiếp viết chương X của phần II Từ năm 1877 đến năm 1878 tác

phẩm được công bố dưới hàng loạt bài báo trên tờ Tiến lên.

Năm 1878 cuốn sách được xuất bản toàn bộ Đây là tác phẩm bút chiến nổi tiếng của Ăngghen chống lại Đuyrinh, nhà tư tưởng tiểu tư sản Đức, đồng thời đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất đánh dấu sự phát triển của triết học Mác nói riêng và chủ nghĩa Mác nói chung Kết cấu nội dung của tác phẩm gồm:

- Lời tựa cho ba lần xuất bản

- Phần mở đầu (2 chương): Ăngghen nêu tóm tắt sự phát triển của triết học và chỉ ra tính tất yếu sự hình thành chủ nghĩa Mác Ông đã chứng minh tính quy luật của quá trình thay thế các thời kỳ cơ bản của lịch sử triết học, đồng thời chỉ ra rằng chính sự mở rộng chủ nghĩa duy vật để tìm hiểu lịch sử xã hội

đã tạo ra cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và nghiên cứu học thuyết về giá trị thặng

dư Ngoài ra, ở phần này, Ăng-ghen cũng cho rằng sự phát triển của khoa học tự nhiên và thực tiễn của cuộc đấu tranh giai cấp

là điều kiện của sự phát triển triết học

- Phần thứ nhất - Triết học: Ăngghen trình bày những vấn

đề cơ bản của chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng Mà trước hết, ông giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng Trên cơ sở nghiên cứu các quy luật cơ bản của phép biện chứng: quy luật mâu thuẫn, quy luật lượng chất, quy luật phủ định của phủ định, ông đã xem xét một loạt vấn đề khác nhau của khoa học tự nhiên và khoa học

xã hội

- Phần thứ hai - Kinh tế chính trị học: Ăngghen đưa ra định nghĩa về đối tượng của kinh tế chính trị học, bóc trần quan điểm duy tâm coi bạo lực là yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội, xem xét vai trò quyết định của kinh tế đối với sự phát triển của quân đội và chính quyền, chỉ ra hai con đường hình thành giai cấp,

- Phần thứ ba - Chủ nghĩa xã hội: Ăngghen tóm tắt lịch sử

và lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học, đồng thời chỉ ra chủ nghĩa xã hội khoa học là sự biểu hiện về lý luận của phong trào

vô sản, đồng thời ông cũng phác họa những đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa cộng sản tương lai

Trong tác phẩm Chống Đuyrinh, Ăngghen đã trình bày

những vấn đề quan trọng nhất của triết học, của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Việc viết tác phẩm này là một đòi hỏi tất yếu không chỉ về mặt lý luận, mà còn về mặt chính trị Đó là, vào năm 1875, Đuyrinh đã viết một loạt bài công kích gay gắt chủ nghĩa Mác, những quan điểm triết học của Đuyrinh là sự trộn lẫn một cách chiết trung cả chủ nghĩa duy vật tầm thường,

cả chủ nghĩa duy vật thực chứng và chủ nghĩa duy tâm Điều rất nguy hiểm là sự công kích chủ nghĩa Mác mà Đuyrinh thực hiện

lại được một số thành viên của đảng xã hội - dân chủ Đức vừa mới thành lập đồng tình ủng hộ Thậm chí còn có những người

đã chuẩn bị truyền bá học thuyết ấy trong công nhân, dưới một hình thức phổ cập Trước tình hình đó, một số người bạn của Ăngghen đã đề nghị ông tiến hành phê phán học thuyết của Đuyrinh Để ngăn chặn khuynh hướng chia rẽ trong đảng và bảo

vệ chủ nghĩa Mác, Ăng-ghen đã nhận và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ này Ông đã phê phán tất cả các lĩnh vực mà Đuyrinh

đã đặt ra, đồng thời trình bày và phát triển những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác Thông qua các nội dung được đề cập trong tác phẩm, có thể khẳng định: lần đầu tiên Ph Ăngghen đã trình bày một cách hoàn chỉnh thế giới quan mác-xít về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kinh tế chính trị học, lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học và chỉ ra mối liên hệ hữu cơ giữa ba bộ phận hợp thành chủ nghiã Mác

Chống Đuyrinh là tác phẩm gối đầu gường của những

người cộng sản Với ý nghĩa và giá trị to lớn ấy khẳng định:

Chống Đuyrinh là một trong những tác phẩm quan trọng nhất

của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác Đồng thời đó là tác phẩm tiêu biểu, đặc sắc về hình thức luận chiến và bách khoa về các nội dung của học thuyết Mác

Trong tác phẩm này, Ăngghen đã đấu tranh chống lại các quan điểm của Đuy-rinh, một nhà triết học tiểu tư sản cùng những trào lưu tư tưởng sai trái, xuyên tạc chủ nghĩa Mác Đồng thời phát triển chủ nghĩa Mác trên các bộ phận cấu thành nó Một trong những vấn đề có vị trí quan trọng trong tác phẩm đó

là phép biện chứng duy vật với tư cách là một hệ thống thể hiện

bước phát triển cao trong lịch sử tư tưởng triết học của nhân loại

Sự ra đời của tác phẩm Chống Đuyrinh nhằm đáp ứng nhu

cầu ổn định tình hình xã hội Đức lúc đó đang rối loạn, nhiều trào lưu tư tưởng “Mọc ra như nấm sau một trận mưa”1 và đang thả sức truyền bá ảnh hưởng của trường phái mình Như Ăngghen

đã nhận xét : “Một vị tiến sĩ triết học xoàng nhất, thậm chí cả một sinh viên, cũng bắt tay vào việc sáng tạo ra một “hệ thống” hoàn chỉnh chứ không kém hơn”2 và trong đó Đuyrinh, một nhà

cải cách xã hội chủ nghĩa, một nhà triết học tiểu tư sản đã “đột

nhiên khiêu chiến với thời đại”, đưa ra nhiều quan điểm tư tưởng sai trái nhằm xuyên tạc chủ nghĩa Mác, đảo lộn những nguyên lý cơ bản của triết học mác-xít, truyền bá trong phong trào công nhân Đức lúc đó cái lí luận xã hội chủ nghĩa của ông

ta Chống Đuyrinh ra đời một mặt định hướng đúng cho phong

trào công nhân, làm trong sạch đảng dân chủ - xã hội Đức, đồng thời bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác nói chung và triết học Mác nói riêng

Mặc dù các quan điểm tư tưởng mà Ăng ghen trình bày đôi khi không thành hệ thống, nội dung các nguyên lý triết học có thể nằm rải rác trong từng chương, từng phần Tuy nhiên khi đi vào nghiên cứu toàn bộ tác phẩm chúng ta sẽ thấy tính lô-gích,

hệ thống, nhất quán trong các nội dung mà ông trình bày Đặc biệt, các nguyên lý, quy luật của phép biện chứng đã được Ăngghen làm sáng tỏ cùng với những minh chứng thực tiễn sôi động, cùng những vấn đề về chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận nhận thức,…đã đáp được yêu cầu đấu tranh của giai cấp công nhân Đức về lí luận chính trị, giải phóng tư tưởng khỏi ảnh

hưởng của lý luận tiểu tư sản, tiếp tục đưa phong trào đấu tranh phát triển một cách đúng hướng

(1) (2) C.Mác, Ph Ăngghen, Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội,

Về chủ đề và nội dung thu hoạch:

Trong khuôn khổ của bài thu hoạch và khả năng nhận thức của bản thân, qua nghiên cứu tác phẩm, tôi xin trình bày một số

nội dung về: Sự hình thành phép biện chứng; quan niệm

về phép biện chứng duy vật và các quy luật của nó được

đề cập trong tác phẩm “Chống Đuy rinh” của Ph Ăngghen.

Thứ nhất - Về sự hình thành phép biện chứng:

Phép biện chứng thực ra chỉ là phương pháp nhìn nhận, xem xét, nhận thức về thế giới các sự vật của các các nhà triết học nói riêng và của con người nói chung Cách đây hơn 2000 năm, cùng với sự xuất hiện các trào lưu tư tưởng triết học, phép biện chứng cũng đã được ra đời và nó luôn trở thành tâm điểm của cuộc đấu tranh giữa các trường phái triết học khác nhau

Theo ngược dòng lịch sử triết học, người đầu tiên có công

đề xướng tư tưởng biện chứng là Dênôn (490-430 tr.CN), Dênôn quan niệm: vận động là một quá trình thống nhất biện chứng giữa vận động và đứng im Tư tưởng này đã được đề cập trong

Chống Đuyrinh của Ăng ghen, ông cho rằng: vận động cơ học

cũng là quá trình chứa đựng mâu thuẫn, sự vật trong cùng một

thời điểm vừa vận động lại vừa đứng im, vừa ở vị trí này đồng thời lại không phải ở vị trí đó nữa Sau Dênôn còn có Đêmôcrít, Arixtốt , đặc biệt là Hêraclít, người được Ăngghen đánh giá cao

và là người đầu tiên sáng lập ra phép biện chứng Trên lập trường duy vật, Hêraclít cho rằng: Vạn vật trong thế giới không nằm im bất động, mà nó luôn vận động, chuyển hóa không ngừng, nó vừa “Tồn tại và đồng thời lại không tồn tại, vì mọi vật đang trôi đi, mọi vật đều không ngừng thay đổi, mọi vật đều không ngừng phát sinh và tiêu vong”1 Vũ trụ không phải do lực lượng siêu nhiên, thần bí nào tạo ra, mà nó “Mãi mãi đã, đang và

sẽ là ngọn lửa vĩnh viễn đang không ngừng bừng cháy và tàn lụi”, “Chúng ta không thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông

vì nước mới không ngừng chảy trên sông” và “Ngay cả mặt trời cũng mỗi ngày một mới”2…Mặc dù đó là những tư tưởng quý giá của những nhà triết học thời cổ

(1) C.Mác, Ph Ăng ghen, Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội,

1994, t20, tr.35

(2) Các nhà duy vật Hy lạp cổ đại, Nxb Tư tưởng, Mátxcơva, 1955 (Dẫn từ : Giáo trình Triết học, Nxb CTQG, Hà Nội, 1997, t1, tr.187 và: Giáo trình Lịch sử Triết học, Nxb QĐND,

Hà Nội, 2003, tr.105)

đại để lại, nhưng nhìn chung những tư tưởng biện chứng

ấy mới chỉ dựa trên sự phỏng đoán, nhận thức trực quan, ước lệ

về thế giới hiện thực Theo Ăngghen: “Cách nhìn ấy, dù cho nó

có nắm đúng tính chất chung của toàn bộ bức tranh về các các hiện tượng, vẫn không đủ để giải thích những chi tiết hợp thành bức tranh toàn bộ”1 Vì lẽ đó, phép biện chứng thời cổ đại chỉ là

tự phát, ngây thơ mà thôi Do nhu cầu khám phá thế giới, đến

thế kỷ XVII, XVIII nhiều ngành khoa học ra đời và phát triển, những thành tựu của khoa học tự nhiên đã cho phép con người nhận thức thế giới rõ nét hơn, cụ thể và chi tiết hơn Tuy nhiên

nó cũng ảnh hưởng không nhỏ đến phương pháp tư duy của các nhà triết học, họ xem xét sự vật trong trạng thái cô lập, tách rời, bất động và theo đó phương pháp tư duy mới, phương pháp

tư duy siêu hình ra đời thay thế cho tư duy tự phát, ngây thơ thời cổ đại Như Bêcơn, nhà triết học người Anh thế kỷ XVII cho rằng: con người chỉ là một cỗ máy, trong đó trái tim là lò xo, thần kinh là những sợi chỉ đỏ Còn Hốpxơ thì cho rằng: thế giới này là thế giới vật chất, nhưng các sự vật hiện tượng tồn tại trong đó chỉ quan hệ với nhau thuần túy về số lượng…

Những quan niệm nêu trên cho thấy rõ các nhà triết học thời kỳ này đã mổ xẻ, phân chia và tách rời thế giới, họ không nhìn thấy tính đa dạng, phong phú, nhiều vẻ trong mối liên hệ tác động qua lại giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới mà

họ nhìn thế giới trong thể bất động, riêng biệt, tách rời, họ chỉ quen nói: “Có là có, không là không; ngoài cái đó ra chỉ là trò xảo quyệt”2 chứ không có gì lại vừa có vừa không Theo Ăng ghen: “Đối với họ thì sự vật hoặc là tồn tại hoặc là không tồn tại; một sự vật không thể vừa là bản thân nó lại vừa là một sự vật khác, cái khẳng định và cái phủ định tuyệt đối bài trừ lẫn nhau, nguyên nhân và kết quả cũng đối lập hẳn nhau”3 Họ chỉ nhìn thấy cây mà không thấy rừng Vì vậy kết cục của phương pháp tư duy này là: “Chóng hay chày nó cũng sẽ gặp phải một ranh giới mà nếu nó vượt quá thì nó trở thành phiến diện, hạn chế, trìu tượng và sa vào những mâu thuẫn không thể nào giải

quyết được” Thực sự phép siêu hình đã hoàn toàn bất lực trước những yêu cầu của đời sống hiện thực Nó không

(1) C.Mác, Ph Ăng ghen, Toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội,

1994, t20, tr.35

(2)(3)(4) Sđd, tr.37

thể lý giải nổi các hiện tượng chuyển động trong tự nhiên, không hiểu được quy luật vận động, biến đổi của các sự vật hiện tượng Vì vậy tư duy siêu hình dù có tiến bộ trong phân tích thì

nó vẫn rất hạn chế trong xem xét thế giới Tiếp theo đó, một phương tư duy mới, phép biện chứng duy tâm của triết học cổ điển Đức cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã ra đời thay thế phương pháp tư duy cũ, tư duy siêu hình

Nói đến phép biện duy tâm thời cận đại ít ai không nhớ đến Hêghen, nhà triết học xuất sắc, tác giả của học thuyết “ý niệm tuyệt đối” Khi trình bày về sự ra đời của phép biện chứng, Ăngghen đã đánh giá công lao to lớn của Hêghen là: “Trong đó lần đầu tiên - và đây là công lao to lớn của ông - toàn bộ thế giới

tự nhiên, lịch sử và tinh thần được trình bày như là một quá trình, nghĩa là luôn luôn vận động, biến đổi, biến hóa và phát triển”1 Không chỉ có thế, theo quan niệm của Hêghen: “Lịch sử loài người…nó là một quá trình phát triển của bản thân loài người, và

hiện nay là phải theo dõi bước tiến tuần tự của quá trình ấy qua tất cả những khúc quanh co của nó và chứng minh tính quy luật bên trong của nó qua tất cả những cái ngẫu nhiên bề ngoài"2 Tuy nhiên, Hêghen đã không giải quyết được nhiệm vụ do chính

mình đặt ra, bởi vì: “ Một là, bởi những giới hạn không thể tránh được của những tri thức của bản thân ông, và hai là bởi những tri thức và những quan niệm của thời đại ông, những tri thức và những quan niệm này cũng bị hạn chế hệt như vậy về bề rộng

và bề sâu Ngoài ra còn có thêm một điều thứ ba nữa Hêghen

là một nhà duy tâm”3 Với những quan niệm và lý do hạn chế

ấy, phép biện chứng của Hêghen tuy đã phản ánh đúng được mối liên hệ phổ biến của các sự vật hiện tượng, các quy trình trong tự nhiên, xã hội và tư duy nhưng nó vẫn là phép biện chứng duy tâm, coi thế giới ý niệm là bản nguyên của thế giới hiện thực và sinh ra tất cả, còn “ý niệm tuyệt đối” là cái

gì thì chính Hêghen cũng không thể giải thích được Với cách nhìn lộn ngược, Hêghen được các nhà kinh điển mác-xít gọi phép biện chứng của ông

(1) Sđd, tr 39

(2) (3) Sđd, tr 40

là phép biện chứng đi bằng đầu, như Ăngghen nhận xét:

“Tất cả đều bị đặt lộn ngược và mối liên hệ hiện thực của các hiện tượng của thế giới đều hoàn toàn bị đảo ngược”1

Mặc dù còn có những hạn chế, song Mác, Ăngghen và sau này là Lênin đã đánh giá cao sự cống hiến của Hêghen trong việc khôi phục và phát triển phép biện chứng tự phát thời cổ đại Đồng thời phép biện chứng của Hêghen là tiền đề cho phép biện chứng đối lập với nó ra đời, đó là phép biện chứng duy vật

do Mác và Ăngghen sáng lập ra

Thứ hai - Quan niệm về phép biện chứng duy vật:

Trong tác phẩm, Ăngghen đã phân biệt sự khác nhau về chất giữa phép biện chứng duy vật với tư cách là phương pháp nhận thức của những người cộng sản với các phương pháp nhận thức trước đó Nếu như phép biện chứng tự phát, ngây thơ thời

cổ đại chỉ là cách nhìn nhận thế giới bằng sự phỏng đoán, quan sát ngắm nhìn bề ngoài, cho ta một bức tranh mờ nhạt về thế giới, thì đối lập với phép siêu hình xem xét thế giới trong sự tách rời, biệt lập, phép biện chứng mác-xít luôn coi các sự vật hiện tượng, quá trình của thế giới tồn tại thống nhất trong một chỉnh thể, có mối liên hệ tác động và ảnh hưởng lẫn nhau Ngay trong thế giới hữu cơ sự vật bao giờ cũng vừa là bản thân nó, vừa không phải là bản thân nó, trong giây lát, một số tế bào trong cơ thể của nó chết đi nhưng lại có ngay các tế bào khác được hình thành Trong các mặt đối lập (khẳng định và phủ định, nguyên nhân và kết quả,…) cũng vậy, hai mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau, chúng luôn thâm nhập chuyển hóa sang nhau, quá trình đó diễn ra liên tục làm cho sự vật vận động, phát triển không ngừng

Phép biện chứng mác-xít cũng khác với phép biện chứng duy tâm của Hê ghen Phép biện chứng của Hêghen là phép biện chứng của của khái niệm, còn phép biện chứng của Mác, Ăngghen là phép biện chứng hiện thực Các nhà duy vật mác-xít

kế thừa những hạt nhân hợp lý của phép biện chứng duy tâm Đức, cảo tạo nó, dựng nó dậy để phép biện chứng ấy đứng trên đôi chân của hiện thực, loại bỏ tính duy tâm, thần bí, phản động của nó để xây dựng nên phép biện

(1) Sđd, tr.41