Cơ sở pháp lý của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển (luật hàng hải quốc tế)

MỞ ĐẦU 4 CHƯƠNG I. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 7 1. Công trình nghiên cứu trong nước 7 2. Công trình nghiên cứu nước ngoài 10 CHƯƠNG II. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 13 1. Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về hợp đồng vận chuyển quốc tế 13 1.1. Trên thế giới 13 1.2. Tại Việt Nam 14 2. Khái niệm Hợp đồng vận chuyển hàng hóa 16 2.1. Khái niệm vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 16 2.2. Khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 16 3. Đặc điểm của Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 18 4. Vai trò của hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 18 5. Nguồn luật của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 19 5.1. Điều ước quốc tế 19 5.2. Luật quốc gia 20 5.3. Tập quán hàng hải 20 CHƯƠNG III: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 21 1. Quy tắc Hamburg 1978 21 2. Công ước Rotterdam 2009 27 CHƯƠNG IV: QUY ĐỊNH VÀ THỰC TRẠNG CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 36 1. Quy định của pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 36 1.1. Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) 36 1.2. Bộ luật Hàng hải năm 2015 37 2. Thực trạng của pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 41 3. Một số kiến nghị góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 45 3.1. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực về hàng hải nói chung và về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển nói riêng 45 3.2. Xây dựng hệ thống pháp luật trong nước về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 46 3.3. Tăng cường nâng cao kiến thức pháp lý cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền và các doanh nghiệp trong lĩnh vực ký kết và thực hiện hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 47 KẾT LUẬN 47 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT

BÀI TẬP NHÓM MÔN: LUẬT HÀNG HẢI QUỐC TẾ

ĐỀ TÀI: CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HOÁ BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

Giảng viên: TS GVC Mai Hải Đăng Lớp học phần: INL3003 1

Hà Nội, 2023

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

CHƯƠNG I TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 7

1 Công trình nghiên cứu trong nước 7

2 Công trình nghiên cứu nước ngoài 10

CHƯƠNG II MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 13

1 Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về hợp đồng vận chuyển quốc tế 13

1.1 Trên thế giới 13

1.2 Tại Việt Nam 14

2 Khái niệm Hợp đồng vận chuyển hàng hóa 16

2.1 Khái niệm vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 16

2.2 Khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 16

3 Đặc điểm của Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 18

4 Vai trò của hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 18

5 Nguồn luật của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 19

5.1 Điều ước quốc tế 19

5.2 Luật quốc gia 20

5.3 Tập quán hàng hải 20

CHƯƠNG III: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 21

1 Quy tắc Hamburg 1978 21

2 Công ước Rotterdam 2009 27 CHƯƠNG IV: QUY ĐỊNH VÀ THỰC TRẠNG CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 36

1 Quy định của pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 36 1.1 Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) 36 1.2 Bộ luật Hàng hải năm 2015 37

2 Thực trạng của pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 41

3 Một số kiến nghị góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về hợp đồng vận

chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển 45 3.1 Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực về hàng hải nói chung và về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển nói riêng 45 3.2 Xây dựng hệ thống pháp luật trong nước về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 46 3.3 Tăng cường nâng cao kiến thức pháp lý cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền và các doanh nghiệp trong lĩnh vực ký kết và thực hiện hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển 47 KẾT LUẬN 47 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

So với nhiều quốc gia, lãnh thổ trong khu vực, vùng biển của Việt Nam có nhiều lợi thế

về vị trí địa kinh tế, chính trị đặc biệt quan trọng, chẳng hạn như vị trí thuận lợi ngay trênmột số tuyến hàng hải chính của quốc tế qua Biển Đông Bờ biển Việt Nam cũng rất gần cáctuyến hàng hải nên rất thuận lợi trong việc phát triển giao thương quốc tế Chính vì vậyngành Hàng hải đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế biển nói riêng vànền kinh tế Việt Nam nói chung Điều này đòi hỏi phải có một cơ sở pháp lý vững chắc đểquản lý, điều chỉnh và giải quyết các tranh chấp có thể xảy ra liên quan đến hợp đồng vậnchuyển hàng hóa đường biển

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu cơ sở pháp lý của hợp đồng vận chuyển hàng hóa đườngbiển giúp các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân trong lĩnh vực vận tải biển nắm vững kiếnthức về quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình ký kết và thực hiện hợp đồng, đồng thờiđóng góp vào việc tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, đảm bảo quyền lợi của cácbên liên quan, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất nhập khẩu

Trong thực tế, Bộ luật Hàng hải Việt Nam số 95/2015/QH13 của Quốc hội, có hiệu lực

từ ngày 01/07/2017 đã đề cập một số quy định cụ thể liên quan tới hợp đồng vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển, bao gồm quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia, các điều kiện

để hợp đồng có hiệu lực, và quy trình giải quyết tranh chấp liên quan đến hợp đồng Bêncạnh đó bộ luật cũng đã tham khảo và tiếp nhận những quy định quốc tế phổ biến trong lĩnhvực vận chuyển hàng hóa đường biển, từ đó tạo ra một cơ sở pháp lý rõ ràng, minh bạch chohoạt động vận chuyển hàng hóa đường biển, tạo điều kiện thuận lợi cho các bên tham giagiao dịch và đầu tư Tuy nhiên pháp luật Việt Nam trong điều chỉnh hoạt động vận tải hànghóa quốc tế bằng đường biển còn cứng nhắc và tồn tại bất cập, một số quy định chưa rõ ràng,thống nhất, chưa phù hợp với tình hình thực tiễn phức tạp và đa dạng trong lĩnh vực vậnchuyển hàng hóa đường biển

Với mong muốn nghiên cứu sơ bộ, cũng như mong muốn đưa ra những phân tích cơbản về một số vấn đề xoay quanh cơ sở pháp lý của hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằngđường đường biển, sau đó liên hệ tới pháp luật luật quốc tế và Việt Nam, Nhóm 8 đã lựachọn đề tài " Cơ sở pháp lý của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển"

2 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Cơ sở pháp lý về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là các điềuước quốc tế, các điều kiện thương mại quốc tế

- Quy định pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đườngbiển

- Các vấn đề pháp lý về hợp đồng vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển nhưcách giải quyết khi xảy ra tranh chấp; các loại hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằng đườngbiển

- Trên cơ sở đánh giá thực tiễn áp dụng quy định về hợp đồng vận chuyển hàng hóaquốc tế bằng đường biển đưa ra quan điểm và đề xuất những giải pháp cụ thể hoàn thiệnpháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

- Làm rõ những vấn đề lý luận; các quy định của pháp luật quốc tế và Việt Nam về hợpđồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháphoàn thiện pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

- Tìm hiểu các tranh chấp phát sinh trong hoạt động vận chuyển hàng hóa quốc tế vàđưa đến một vài giải pháp để hạn chế tình trạng này cả về phía các bên trong việc ký kếthợp đồng cũng như các quy định pháp luật có liên quan

- Đúc rút những kiến nghị nhằm hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật điều chỉnh hợpđồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

2.3 Phạm vi nghiên cứu

Bài nghiên cứu chú trọng đến các vấn đề, nội dung cơ bản liên quan đến hợp đồng vậnchuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển Ngoài ra, nhóm còn tìm hiểu thông qua các điềuước quốc tế; giáo trình; những bài nghiên cứu khoa học có liên quan

3 Phương pháp nghiên cứu

- Các phương pháp được sử dụng trong bài nghiên cứu dựa trên nền tảng chủ nghĩa duyvật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin Các phương pháp đóbao gồm: phương pháp thống kê, tổng hợp, phân tích, tổng hợp, đối chiếu các số liệu, và cáctình tiết thực tiễn, phương pháp phân tích quy phạm và phân tích vụ việc,…

- Trong bài nghiên cứu các phương pháp này được sử dụng đan xen nhau để thực hiệnmục đích nghiên cứu mà bài nghiên cứu đã đặt ra Đặc biệt trong bài nghiên cứu nhấn mạnhtới phương pháp phân tích quy phạm bởi thông qua đó các quy phạm pháp luật, các quy tắcluật định được phân tích và tìm hiểu một cách rõ ràng trên nhiều phương diện

- Nguồn số liệu được sử dụng: nguồn được sử dụng là những văn bản quy phạm phápluật, giáo trình, những bài luận văn, luận án và những bài khoa học được đăng trên tạp chí

4 Kết cấu của đề tài

Nội dung của bài gồm các chương:

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

CHƯƠNG II: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

CHƯƠNG III: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

CHƯƠNG IV: QUY ĐỊNH VÀ THỰC TRẠNG CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

1 Công trình nghiên cứu trong nước

Nghiên cứu hệ thống về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Namtrong thực tiễn cũng đã có nhiều công trình khoa học đã nghiên cứu và đánh giá liên quanđến hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển Các công trình nghiên cứukhoa học bao gồm: sách tham khảo, luận án, bài viết đăng trên các tạp chí khoa học và cáchội thảo khoa học…

GS.TS Hoàng Văn Châu, Công ước quốc tế về chuyên chở hàng hóa bằng đường biển

và vấn đề gia nhập của Việt Nam, Nhà xuất bản Lao Động, Hà Nội 2015 Tác giả đã giới

thiệu tổng quan về Các công ước quốc tế và vận tải biển; Nội dung chính các công ước quốc

tế về vận tải biển hiện hành; Những điểm khác biệt của quy tắc Rotterdam so với quy tắcHague, Quy tắc Hague - Visby và quy tắc Hamburg 1978 Tác giả cũng phân tích tình hìnhphê chuẩn gia nhập các công ước quốc tế về vận tải biển trên thế giới và tình hình tham giacông ước quốc tế về vận tải biển ở Việt Nam; giới thiệu hệ thống pháp luật điều chỉnh vậntải biển ở Việt Nam; Quan điểm và sự cần thiết tham gia công ước quốc tế về vận tải biểncủa Việt Nam; Ảnh hưởng của việc Việt Nam tham gia công ước quốc tế về vận tải biển đếncác doanh nghiệp và đề xuất phương án tham gia công ước quốc tế về vận tải biển của ViệtNam

Bùi Gia Anh, ThS Phan Thế Nguyên và một số tác giả khác, Phân tích một số bộ luật,

đạo luật, điều ước liên quan đến vận tải và bảo hiểm hàng hải, Nhà xuất bản Chính trị quốc

gia, Hà Nội 2007 Theo các tác giả, trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia thì pháp Luậthàng hải là một ngành luật có mối liên quan trực tiếp và chịu ảnh hưởng sâu sắc của phápluật quốc tế đồng thời là ngành luật có ảnh hưởng đến quá trình hội nhập và phát triển Nộidung cuốn sách đi sâu nghiên cứu các quy định, các khái niệm, các thuật ngữ có trong cácquy tắc Hague - Visby và quy tắc Hamburg 1978 Cuốn sách đi sâu nghiên cứu giải thích cácquy định và các tập quán pháp luật theo cách thức nó đã được giải thích và áp dụng để giảiquyết các tranh chấp giữa các bên trong thực tiễn hàng hải quốc tế

Kỷ yếu hội thảo khoa học

Dự án EU- Việt Nam Mutrap III tổ chức, Hội thảo đánh giá tác động của việc Việt

tại Hà

Nội Kỷ yếu hội thảo đã giới thiệu các công ước quốc tế liên quan đến vận chuyển hàng hoábằng đường biển đó là công ước Brussels1924; công ước Hamburg 1978 và công ướcRoterdam 2009 Các tác giả cũng đã giới thiệu các quy định của pháp luật Việt Nam về vậnchuyển hàng hoá bằng đường biển và tác động về mặt pháp lý của các công ước quốc tế cóliên quan Trên cơ sở so sánh các công ước quốc tế tìm ra những điểm tương đồng, khác biệtvới các quy định của pháp luật Việt Nam Các tác giả cho rằng Việt Nam nên nghiên cứucân nhắc kỹ tham gia một trong các công ước quốc tế nêu trên đồng thời sửa đổi bổ sungpháp Luật hàng hải Việt Nam trên cơ sở tham khảo những ưu điểm của các công ước Tàiliệu đã gợi mở cho tác giả kiến nghị về việc gia nhập công ước quốc tế về vận tải biển vàhoàn thiện Bộ Luật hàng hải Việt Nam.

Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam tổ chức Hội thảo Báo cáo rà soát Bộ Luật

hàng hải Việt Nam 2005, tháng 8/ 2011 tại Hà Nội Kỷ yếu hội thảo đã nhận xét việc xây

dựng và ban hành Bộ Luật hàng hải Việt Nam năm 1990 là một trong những thành tựu pháp

lý sớm nhất và lớn nhất của hệ thống pháp Luật hàng hải Việt Nam so với nhiều quốc giahàng hải khác trong khu vực Bộ luật HHVN năm 2005 đánh dấu tiếp một bước trưởngthành hơn và toàn diện hơn trong việc tiếp cận và chuẩn hóa các điều ước quốc tế về hànghải vào hệ thống pháp Luật hàng hải quốc gia Cả hai Bộ luật HHVN năm 1990 và năm 2005đều có tác động rất lớn, mạnh mẽ và tích cực đến sự phát triển của ngành công nghiệp hànghải của Việt Nam, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về hàng hải; Tạo được hànhlang pháp lý chuyên ngành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh từ các hoạt độnghàng hải, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của của đất nước và bảo vệ chủquyền của quốc gia Tuy nhiên, việc Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Tổ chứcThương mại thế giới WTO đặt ra yêu cầu tất yếu cho mục tiêu hoàn thiện và chuẩn hóa cácquy phạm pháp luật quốc gia phù hợp với các điều ước quốc tế, đặc biệt là pháp Luật hànghải - một trong những lĩnh vực thường xuyên và trực tiếp chịu sự tác động và ràng buộc củacác quy định pháp luật quốc tế Kết quả rà soát, tổng hợp sẽ là cơ sở pháp lý thực tiễn choviệc tiếp tục chỉnh sửa, hoàn thiện Bộ Luật hàng hải Việt Nam, nhằm mục tiêu hoàn thiện vàchuẩn hóa hệ thống pháp Luật hàng hải quốc gia, đảm bảo năng lực hội nhập sâu rộng vàtoàn diện của Việt Nam vào nền kinh tế thế giới cũng như vị thế của Việt Nam trên trườngquốc tế

Thực tế hiện nay trong lĩnh vực vận chuyển hàng hóa bằng đường biển quốc tế đã cóthêm công ước Rotterdam Rules 2009 là công ước tiến bộ nhất hiện nay giải quyết hài hòamối quan hệ lợi ích giữa các bên liên quan trong hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đườngbiển Việt Nam có thể tham khảo công ước mới này cho mục tiêu sửa đổi và hoàn thiện BộLuật hàng hải Việt Nam Các tác giả cùng có quan điểm thống nhất là rà soát sửa đổi bổsung Bộ Luật hàng hải Việt Nam 2005 càng cụ thể chi tiết càng tốt nhằm bảo vệ quyền vàlợi ích chính đáng của các bên trong hoạt động hàng hải.

Nguyễn Tiến Vinh (2011), Pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường

biển trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học 27/201112 Bàiviết trong tạp chí phân tích hiện trạng và xu hướng vận động của pháp luật về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.Tác giả đã phân tích thực trạng về các công ước quốc tế quan trọng điều chỉnh hợp đồng vận tải hàng hóa bằng đường biển; Pháp luật Việt Nam về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển trong mối tương quan với quy định của pháp luật quốc tế

Luận án Tiến sĩ của Tác giả Nguyễn Thị Như Mai (2004), Những vấn đề lý luận và

thực tiễn của việc hoàn thiện pháp Luật hàng hải Việt Nam Tác giả đã phân tích tầm quan

trọng của pháp Luật hàng hải trong việc phát triển kinh tế xã hội của đất nước Mối quan hệcủa pháp Luật hàng hải Việt Nam với các ngành luật khác như Luật dân sự, Công pháp quốc

tế, Tư pháp quốc tế, Luật tố tụng dân sự ,thực trạng của pháp Luật hàng hải Việt Nam đặcbiệt là các quy định của Bộ Luật hàng hải Việt Nam 1990 đã bộc lộ những điểm chưa phùhợp cần phải sửa đổi bổ sung kịp thời đó là những nội dung không còn phù hợp; những nộidung chưa rõ cần quy định cụ thế và những nội dung cần bổ sung để phù hợp với hệ thốngpháp luật Việt Nam và pháp Luật hàng hải quốc tế Trên cơ sở thực tiễn tác giả đã đưa ra cácgiải pháp kiến nghị hoàn thiện pháp Luật hàng hải Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu pháttriển, hội nhập và nâng cao khả năng cạnh tranh của ngành Hàng hải Việt Nam và phù hợpvới thông lệ quốc tế

Ngoài ra, Hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển đã được đề cậptrong một số giáo trình Luật Thương mại quốc tế Nội dung chủ yếu các giáo trình cung cấpcác kiến thức lý luận cơ bản về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển Ví

dụ một số công trình tiêu biểu sau: Giáo trình Luật Thương mại quốc tế, Đại học Luật Hà

Nội (2022), PGS TS Nông Quốc Bình (chủ biên); Giáo trình Luật Thương mại quốc tế, Đại

học quốc gia Hà Nội (2013), PGS TS Nguyễn Bá Diến (chủ biên); Giáo trình Luật Thương mại quốc tế, ĐH Kinh tế quốc dân (2013), TS Nguyễn Văn Nam (chủ biên); Giáo trình Luật Thương mại quốc tế (Text book on international and Business Law), năm 2011, thuộc

dự án MUTRAP (song ngữ), TS Nguyễn Thanh Tâm (chủ biên)

2 Công trình nghiên cứu nước ngoài

Các công trình nghiên cứu nổi tiếng về vấn đề pháp lý trong hoạt động vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển quốc tế thường xoay quanh các vấn đề chính như trách nhiệmpháp lý của các bên, pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường, bảo hiểm hàng hải và quyềnlợi của các bên trong hợp đồng vận tải

"The Rotterdam Rules: A Practical Annotation" (Các quy tắc Rotterdam: Một chú thích

thực tế) của Yvonne Baatz, Charles Debattista và Filippo Lorenzon (2010): Tài liệu nàyphân tích và giải thích chi tiết các quy tắc Rotterdam - một bộ quy tắc quốc tế được thiết kế

để thống nhất và hiện đại hóa pháp luật về vận tải hàng hóa bằng đường biển "The Law of

International Carriage by Sea" (Luật vận chuyển quốc tế bằng đường biển) của John F.

Wilson (2010): Các chương trong cuốn sách bao gồm các chủ đề như trách nhiệm của cácbên trong hợp đồng, điều kiện vận chuyển hàng hóa, các quy định về tàu và các vấn đề pháp

lý khác liên quan đến hoạt động vận tải biển; cuốn sách này cung cấp một cái nhìn tổng quan

về các nguyên tắc pháp lý chủ yếu trong lĩnh vực vận chuyển hàng hóa bằng đường biển,bao gồm cả các quy định trong Công ước quốc tế về Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằngđường biển (Hague-Visby Rules) và Công ước quốc tế về Hợp đồng vận chuyển hàng hóa

bằng đường biển (Hamburg Rules) "Marine Insurance: Law and Practice" (Bảo hiểm hàng

hải: Luật và thực hành) của Francis Rose (2012): Tác phẩm này đề cập đến các vấn đề pháp

lý trong bảo hiểm hàng hải, bao gồm các hợp đồng bảo hiểm, trách nhiệm và quyền lợi của

các bên, cũng như các vấn đề liên quan đến khiếu nại và giải quyết tranh chấp "The Law of

Ship Mortgages" (Luật thế chấp tàu) của Graeme Bowtle và Kevin McGuinness (2017):

Cuốn sách này phân tích chi tiết các vấn đề pháp lý liên quan đến thế chấp tàu, bao gồm cảcác quy định trong Công ước Liên hợp quốc về thế chấp tàu và cách thức giải quyết tranh

chấp trong lĩnh vực này "International Maritime Conventions: The Carriage of Goods and

Passengers by Sea" (Các Công ước quốc

tế về hàng hải: Vận chuyển hàng hóa và hành khách bằng đường biển) của FrancescoBerlingieri (2014): Cuốn sách này đánh giá và phân tích các Công ước quốc tế liên quan đếnvận tải hàng hóa và hành khách bằng đường biển, bao gồm Công ước Hague-Visby, Côngước Hamburg, Công ước Athens về vận chuyển hành khách và hành lý bằng đường biển, vàcác quy tắc Rotterdam.

"Maritime Law and Practice in China" (Luật hàng hải và thực hành tại Trung Quốc)

của Liang Zhao và Lixin Han (2017): Tài liệu này nghiên cứu và phân tích các vấn đề pháp

lý trong lĩnh vực hàng hải tại Trung Quốc, bao gồm cả vận tải hàng hóa bằng đường biển

quốc tế "Marine Pollution Control: Legal and Managerial Frameworks" (Kiểm soát ô

nhiễm biển: Khung pháp lý và quản lý) của Daud Hassan và Saiful Karim (2018): Cuốn sáchnày nghiên cứu về các khung pháp lý và quản lý trong việc kiểm soát ô nhiễm biển, nhấnmạnh vào vai trò của các Công ước quốc tế như Công ước MARPOL, Công ước London vềviệc ngăn chặn ô nhiễm biển từ việc đổ rác, và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển

(UNCLOS) "Maritime Liens and Claims" (Quyền thế chấp và yêu sách hàng hải) của

William Tetley (1998): Tác phẩm này đề cập đến các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền thếchấp và yêu sách hàng hải trong vận tải hàng hóa bằng đường biển, bao gồm các quy địnhtrong Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển và các Công ước quốc tế khác

Nhiều nghiên cứu về lĩnh vực này cũng đã được thực hiện như các nghiên cứu củaGiáo sư William Tettley, một chuyên gia nổi tiếng về Luật hàng hải với rất nhiều bài viếtđược đăng trên trang web của cá nhân ông, tập trung vào các lĩnh vực như hợp đồng, bảohiểm, vận đơn đường biển, tổn thất chung…

Những nội dung cơ bản liên quan đến Luật hàng hải Hoa Kỳ được xây dựng trên nềntảng của hệ thống dân luật đó là các vấn đề liên quan đến quy chế pháp lý của tàu biển, hợpđồng vận chuyển hàng hoá bằng đường biển, trách nhiệm của chủ tàu, cứu hộ, bảo hiểmhàng hải, vấn đề tổn thất chung Bài viết cũng phân tích sự ảnh hưởng của hệ thống luật Án

lệ và hệ thống Luật Châu Âu lục địa đến việc xây dựng các điều ước quốc tế liên quan đếnvận chuyển hàng hóa bằng đường biển quốc tế và giá trị ưu tiên áp dụng các quy định củađiều ước quốc tế so với pháp luật quốc gia khi cùng điều chỉnh một vấn đề Bài viết cónhiều thông tin quan trọng liên quan đến việc nghiên cứu về sự hình thành và phát triển củapháp luật vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

Nhiều công trình nghiên cứu khác cũng có giá trị như bài viết “Risk shiftingagreements in maritime contracts” (Hartwell Law Office.LLP) Bài viết của tác giả đi sâuphân tích các hợp đồng hàng hải có chứa đựng các điều khoản chuyển dịch rủi ro từ một bêncủa hợp đồng cho bên khác Những dạng thức được đề cập như điều khoản loại trừ tráchnhiệm, giới hạn trách nhiệm, miễn trừ trách nhiệm, khước từ thế quyền, bảo hiểm tráchnhiệm Bài viết cũng đi sâu làm rõ hơn việc áp dụng quyền tài phán đối với các hợp đồngbản chất là hợp đồng hàng hải, cũng như đánh giá tính hiệu lực của các điều khoản chuyểndịch rủi ro

Bài viết “Avoiding contract disputes and litigation: Lessons learned from ship repaircontracts” của RICHARD DINAPOLI, JR và ALBERT H BOWERS, III Trên cơ sở phântích kinh nghiệm thực tiễn tranh chấp từ hợp đồng sửa chữa tàu biển, tác giả đã chỉ rõ nhữngnguyên nhân của tranh chấp hợp đồng trong lĩnh vực hàng hải Do vậy tác giả nêu ra cáchphòng tránh các tranh chấp đó là các bên phải thỏa thuận cụ thể rõ ràng, chi tiết các điềukhoản trong hợp đồng nhằm tránh các tranh chấp có thể xảy ra Mặt khác tác giả cũng phântích hai phương thức chủ yếu trong việc giải quyết tranh chấp về hợp đồng trong lĩnhvực hàng hải đó là thông qua tòa án và trọng tài Trên cơ sở phân tích từng phương thức, tácgiả đi đến nhận xét giải quyết tranh chấp hợp đồng hàng hải thông qua phương thức trọng tài

có nhiều ưu điểm như giải quyết nhanh gọn, giữ được uy tín của các bên và chi phí thường íttốn kém hơn Bài viết “A comparative analysis of the Hague-Visby Rules, the HamburgRules and the Rotterdam Rules”, của Francesco Berlingieri, CIM - Colloquyum on theRotterdam Rules, Rotterdam, September 21, 2009 Tác giả nghiên cứu so sánh các quy địnhcủa quy tắc Hague Visby, quy tắc Hamburg và quy tắc Rotterdam Nội dung chủ yếu bài viết

so sánh các công ước liên quan đến trách nhiệm của người chuyên chở, các trường hợpmiễn trách nhiệm, giới hạn trách nhiệm đối với trường hợp hàng hóa bị mất mát hư hỏng,thời hạn thông báo tổn thất, thời hiệu khởi kiện

Những công trình nghiên cứu trên giúp các nhà nghiên cứu, luật sư và các bên liênquan có cái nhìn toàn diện và hiểu biết rõ hơn về các vấn đề pháp lý trong hoạt động vận tảihàng hóa bằng đường biển quốc tế Chúng cũng giúp định hướng các chính sách pháp luật vàquy tắc quốc tế, đồng thời đưa ra giải pháp để giải quyết các tranh chấp và xây dựng mộtmôi trường kinh doanh thuận lợi cho các bên tham gia trong lĩnh vực vận tải hàng hóa bằng

đường biển.

CHƯƠNG II MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG VẬN

CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

1 Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về hợp đồng vận chuyển quốc tế 1.1 Trên thế giới

Phương thức vận tải bằng đường biển ra đời từ rất sớm so với các phương thức vận tảiquốc tế khác Ngay từ thế kỷ V trước Công nguyên con người đã biết lợi dụng biển làmcác tuyến đường giao thông để giao lưu giữa các vùng miền, các quốc gia trên thế giới vớinhau Thương mại hàng hải đã có quá trình phát triển dài từ tận những năm 500 sau Côngnguyên

Trong suốt thời kỳ cổ đại cho đến những năm đầu của thời kỳ hiện đại, hoạt động hànghải quốc tế được điều chỉnh bởi tập quán Một số tập quán đã được pháp điển hóa như tậpquán Consolate demare của người Catalan “ hàng hóa của kẻ thù có thể bị bắt giữ trên cáctàu trung lập và hàng hóa trung lập có thể được giải phóng khỏi tàu của phe đối địch” Chếđịnh này đóng góp đáng kể vào việc pháp điển hóa pháp luật vận chuyển hàng hóa bằngđường biển và đặt nền móng cho Luật hàng hải hiện đại

Trước nhu cầu chuyên chở hàng hóa trên phạm vi quốc tế phát sinh từ yêu cầu có sựtrao đổi mua bán sản phẩm, hàng hóa giữa nước này với nước khác Đến thế kỷ thứ XIII vậnđơn đường biển đã được dùng như là bằng chứng của hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc

tế bằng đường biển Nội dung của vận đơn này thường là sự thừa nhận đã nhận hàng giữangười chuyên chở ( chủ tàu) và người gửi hàng hóa cùng với việc mô tả cụ thể các điều kiện

và điều khoản như tên hàng, loại hàng tuyến đường chuyên chở, phí vận tải, Đây là nhữngtiền đề đầu tiên của hợp đồng vận chuyển quốc tế bằng đường biển ngày nay

Với những thành tựu khoa học và công nghệ của cuộc công nghiệp cách mạng hiệnđại đã kéo theo sự phát triển về mọi mặt của quan hệ thương mại và hàng hải quốc tế Đểđáp ứng nhu cầu phát triển đó, vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX hàng loạt các đạo luật đãđược ban hành ở một số quốc gia có ngành vận tải biển phát triển nhằm cân đối quyền vànghĩa vụ của người vận chuyển và người thuê vận chuyển Năm 1893, Mỹ đã ban hành đạoluật Harter, Australia ban hành luật chuyên chở hàng hóa bằng đường biển năm 1910,Nhật bản ban hành Bộ luật thương mại từ năm 1899 trong đó dành riêng 4 quy tắc các vấn

đề về hoạt động thương mại, Tuy nhiên, các quy định pháp luật hàng hải trong thời kỳ

này đều chỉ mới

dừng lại ở khuôn khổ pháp luật của mỗi quốc gia Đến năm 1921, Ủy ban hàng hải Anh quốc

do chính phủ Anh đề cử đã nghiên cứu tình hình và khuyến cáo về việc phải có một luậtchung thống nhất trong vấn đề này [1, tr.13] Được sự hỗ trợ của Hiệp hội Luật pháp quốc tế,

Ủy ban hàng hải quốc tế đã tổ chức một hội nghị quốc tế tại Lahay đã thảo luận và xây dựngnên quy tắc Hague Lần lượt các công ước quốc tế về hàng hải ra đời: công ước Brussel

1924 ( Hague Rules- là công ước quốc tế để thống nhất một số quy tắc về vận đơn đườngbiển), Nghị định thư Visby 1968 là nghị định thư sửa đổi Công ước quốc tế về việc thốngnhất các quy tắc pháp luận đối đến vận đơn 1924, quy tắc Hamburg 1978 - quy tắc mới và cơbản về trách nhiệm của người chuyên chở đối với những rủi ro với hàng hóa cũng như sựmất mát của hàng hóa trong quá trình vận chuyển, công ước Rotterdam 2009 - cân bằng lợiích và trách nhiệm của các bên trong vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển vớinhững quy định ró ràng, đầy đủ và chi tiết dó đó sẽ góp phần giảm thiểu xung đột pháp luậtgiữa các bên liên quan trên phạm vi toàn cầu

1.2 Tại Việt Nam

*) Giai đoạn trước cách mạng tháng 8

Ở Việt Nam, những tuyến đường giao thương trên biển của nước ta được hình thành

do nhu cầu của việc trao đổi hàng hoá, kéo theo đó là sự xuất hiện của nhiều các thươngcảng Đầu thế kỷ XX, ở giai đoạn mà thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, một sốnhà tư bản Việt Nam bắt đầu kinh doanh nghề vận tải thuỷ Trong tất cả chặng đường dàihàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc, hàng hỏi nói chung và cảng biển vận tảibiển nói riêng luôn đóng một vai trò quan trọng và đóng góp một phần không nhỏ vào ngânsách quốc gia Trong thời kỳ thuộc địa, Việt Nam được áp dụng Luật thủy sản của Phápnăm 1891 và Luật hàng hải của Pháp năm 1917 Sau đó, vào năm 1926, Pháp ban hành Luậthàng hải mới, được áp dụng cho Việt Nam và các thuộc địa khác của Pháp

Sau khi đất nước giành được độc lập, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa banhành Luật hàng hải năm 1957, áp dụng cho cả tàu Việt Nam và tàu nước ngoài hoạt độngtrên vùng biển Việt Nam Trong thời kỳ này, Luật hàng hải của năm 1957 đã quy định cácđiều kiện và quyền lợi của các bên trong hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.Luật này đặc biệt lưu ý đến các quy định về trách nhiệm của các bên trong hợp đồng, baogồm trách nhiệm của chủ hàng, vận chuyển viên và đại lý vận chuyển

*) Giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám đến trước năm 1975

Chính phủ Việt Nam cũng như Bộ Giao thông Công chính thời đó đã ra một số Sắclệnh, Quyết định, nghị quyết, nghị định thành lập các cơ quan quản lý vận tải quốc doanhsông biển Xây dựng và quản lý các xưởng sửa chữa và đóng tàu mới Cải tạo và hướng dẫnvận tải tư nhân

*) Giai đoạn từ năm 1975 đến trước năm 1986

Giai đoạn thực hiện chế độ bao cấp nên vấn đề giao thương hàng hoá vẫn có phần bịhạn chế Việc vận chuyển hàng hóa quốc tế chủ yếu được điều chỉnh bởi các văn bản dướiluật do Chính phủ ban hành, các Bộ, ngành liên quan sẽ dựa vào các quy định đó để đưa raThông tư thực hiện:

Một số văn bản quan trọng như:

+) Tuyên bố của CP về lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềmlục địa của Việt Nam ngày 12/5/1977

+) Nghị định số 30-CP ngày 29/1/1980 của Hội đồng CP về quy chế cho tàu thuyềnnước ngoài hoạt động trên vùng biển của nước CHXHCNVN

*) Giai đoạn từ năm 1986 cho đến nay:

Năm 1986 đánh dấu bắt đầu thời kỳ đất nước đổi mới sau đại hội Đảng lần thứ VI.Cùng với đó, Mỹ bình thường hoá quan hệ với Việt Nam đã tạo động lực mạnh mẽ đến hoạtđộng vận chuyển hàng hóa quốc tế phát triển mạnh mẽ Với những tác động đó đòi hỏi hệthống pháp luật phải thay đổi và hoàn thiện như là một yếu tố tất yếu cho quá trình toàn cầuhoá

Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, Bộ Luật Hàng hải năm 1990 đã được ban hànhvới mục đích thích ứng với tình hình kinh tế, thương mại và hội nhập quốc tế Bộ Luật này

đã quy định rõ hơn về các quyền và trách nhiệm của các bên trong hợp đồng vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển, bao gồm các điều kiện vận chuyển hàng hóa, giá cước, bảohiểm hàng hóa và các điều kiện giải quyết tranh chấp

Sau này, Bộ Luật Hàng hải năm 2015 đã được ban hành với nhiều cải tiến và sửa đổi,nhằm đáp ứng với nhu cầu phát triển và quản lý hoạt động hàng hải hiện nay Bộ Luật nàycung cấp các quy định chi tiết hơn về các điều kiện và quyền lợi của các bên trong hợpđồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, bao gồm các điều kiện vận chuyển hàng hóa,

21trách nhiệm của các bên trong hợp đồng, bảo hiểm hàng hóa, giải quyết tranh chấp và cácquy định

khác liên quan đến hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.

2 Khái niệm Hợp đồng vận chuyển hàng hóa

2.1 Khái niệm vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

Vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là hoạt động vận chuyển hàng hóa từmột cảng biển tại một quốc gia đến một cảng biển tại một quốc gia khác bằng tàu biển Vậnchuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là một phần quan trọng của thương mại quốc tế,đóng vai trò quan trọng trong việc phân phối hàng hóa trên toàn cầu.1

Có thể hiểu, vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển là quá trình sử dụng tàubiển để vận chuyển hàng hóa theo tuyến đường cố định hoặc không cố định từ nước này tớinước khác Theo nghĩa rộng vận chuyển hàng hóa quốc tế là sự tập hợp các yếu tố kỹ thuậtnhằm khai thác, chuyên chở bằng tàu biển một cách có hiệu quả xuất nhập khẩu trongthương mại quốc tế

2.2 Khái niệm hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

Hợp đồng vận chuyển hàng hóa về bản chất nó là một hợp đồng dân sự bởi ở đó sự tự

do ý chí, bình đẳng thỏa thuận được tôn trọng Tham khảo Bộ luật dân sự 2015 tại điều 530

có định nghĩa : “ hợp đồng vận chuyển tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bênvận chuyển có nghĩa vụ chuyển tài sản đến địa điểm đã định theo thỏa thuận và giao tài sản

đó cho người có quyền nhận, còn bên thuê vận chuyển có nghĩa vụ trả cước phí vậnchuyển”

Theo PGS TS Ngô Huy Cương, hợp đồng vận chuyển tài sản là một hợp đồng cungcấp dịch vụ di chuyển đồ vật từ một nơi này tới một nơi khác bằng những phương tiện nhấtđịnh, có hoặc không lấy tiền Điều đó có nghĩa là hợp đồng này có thể là loại hợp đồng cóđền bù hoặc không đền bù Sự khác nhau giữa hai loại hợp đồng này dẫn đến việc thiết lậpcác quy chế pháp lý khác biệt cho chúng Còn theo TS Trần Hòe, hợp đồng vận chuyểnhàng hóa đường biển là văn bản thỏa thuận về vận chuyển hàng hóa đường biển trong đóquy định rõ quyền lợi của người chuyên chở và người thuê vận chuyển Định nghĩa này đãđồng nhất hợp

1 Dong-Wook Song and Photis M Panayides, “Maritime Logistics: A Guide to Contemporary Shipping and Port Management”, 2020.

đồng với hình thức biểu hiện của nó (văn bản hợp đồng) Tuy nhiên thông thường hợp đồngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển bị đòi hỏi thể hiện bằng hình thức văn bản Qua cácđịnh nghĩa này có thể hiểu một cách đơn giản, hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằngđường biển là một loại hợp đồng vận chuyển tài sản Cho nên chủng loại hợp đồng này cũngmang những đặc điểm của hợp đồng vận chuyển tài sản Đây là hợp đồng dịch vụ, theo đóbên vận chuyển nhận hàng hóa từ bên thuê vận chuyển để vận chuyển hàng hóa từ nơi nhậnhàng tới nơi đến theo thỏa thuận và giao hàng cho người có quyền nhận (người nắm giữchứng từ vận chuyển) Người ta còn mô tả “hợp đồng vận chuyển hàng hóa trong đó ngườivận chuyển cam kết vận chuyển hàng hóa từ một hay nhiều cảng này và giao cho người nhận

ở một hay nhiều cảng khác, còn người đi thuê tàu cam kết trả tiền cước thuê tàu đúng nhưhai bên đã thỏa thuận trong hợp đồng”

Bộ luật hàng hải Việt Nam hiện hành tại Điều 145 định nghĩa về hợp đồng vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển như sau: “ Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển làthỏa thuận được giao kết giữa người vận chuyển và người thuê vận chuyển, theo đó ngườivận chuyển thu giá dịch vụ vận chuyển do người thuê vận chuyển trả và dùng tàu biển đểvận chuyển hàng hóa từ cảng nhận hàng đến cảng trả hàng”

Qua hai khái niệm trên, về cơ bản hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đườngbiển không khác gì so với những hợp đồng vận chuyển tài sản thông thường ngoài một vàiđiểm khác biệt do đặc trưng của loại hình vận chuyển như chủ thể, đối tượng, phương tiện

và đặc biệt là yếu tố quốc tế của hàng hóa tạo nên yếu tố hàng hóa của hoạt động vận chuyểnBên cạnh đó, Công ước của Liên Hợp Quốc về vận chuyển hàng hóa bằng đường biển:

“Hợp đồng vận chuyển bằng đường biển” là bất kỳ hợp đồng nào mà theo đó người vậnchuyển đảm nhận việc vận chuyển hàng hóa bằng đường biển từ một cảng này đến một cảngkhác để thu tiền cước” Theo quy tắc Hague-Visby năm 1968 đề cập tới yếu tố nước ngoài

mà theo đó: (1) Cảng bốc, trả hàng thực tế hoặc quy định trong hợp đồng nằm ở một nướcthành viên Công ước; ( 2) Vận đơn hoặc chứng từ khác được làm bằng chứng cho hợpđồng vận chuyển bằng đường biển được phát hành tại một nước thành viên công ước; (3)Vận đơn hoặc chứng từ đã nêu ở điểm trên quy định rằng những quy định của công ước nàyhoặc luật của bất kỳ quốc gia nào cho thi hành những quy định của Công ước là luật điềuchỉnh hợp đồng

Như vậy, theo một cách dễ hiểu hơn hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng

đường biển là hợp đồng vận chuyển đồ vật bằng phương tiện đi biển mà theo đó người vận chuyển có nghĩa vụ di chuyển đồ vật từ nơi khởi hành đến quy lãnh thổ của ít nhất hai quốc gia và trao đồ vật đó cho người có quyền nhận; còn người gửi đồ vật phải thanh toán cước phí vận chuyển và các chi phí khác cho người vận chuyển.

3 Đặc điểm của Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển có những đặc điểm riêng sau đây:Trước hết, hợp đồng có đối tượng là hàng hóa xuất nhập khẩu và vận chuyển qua vùngbiển quốc tế nên có yếu tố quốc tế, có sự xung đột pháp luật trong việc điều chỉnh quan hệhợp đồng

Thứ hai, đối tượng của hợp đồng hàng hóa trong ngoại thương

Thứ ba, Hàng hóa được vận chuyển từ lãnh thổ của quốc gia này tới lãnh thổ của quốcgia khác, do vậy có thể phải đi quan vùng biển của một hoặc một số quốc gia khác, vì vậy bịảnh hưởng bởi pháp luật những quốc gia đó

Thứ tư, Hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển bị ảnh hưởng bởinhiều tập quán hàng hải quốc tế bởi giao lưu hàng hải là một phần quan trọng của công phápquốc tế mà thực chất công pháp quốc tế hầu hết là các quy tắc tập quán quốc tế Hợp đồngvận chuyển hàng hóa bằng đường biển phải tuân thủ các quy định pháp luật của các quốc gialiên quan đến hoạt động vận chuyển hàng hóa.2

4 Vai trò của hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển

Hợp đồng nói chung và hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển nóiriêng có vai trò cực kỳ quan trọng và cần thiết Với đặc thù của vận chuyển hàng hóa quốc

tế bằng đường biển vốn phức tạp và chứa đựng nhiều rủi ro khi vận chuyển số lượng hànghóa lớn và quãng đường dài đi qua nhiều lãnh thổ và khu vực địa lí khác nhau

Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển chính là bản cam kết mang giá trị pháp

lý cao và nó được thỏa thuận giữa bên vận chuyển với bên được thuê vận chuyển hàng sẽ tạohành lang pháp lý an toàn cho các chủ thể tham gia hợp đồng Khi các bên tham gia hợpđồng

Baris Soyer and Andrew Tettenborn, “International Trade and Carriage of Goods”, 2016.

5 Nguồn luật của hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển

Nguồn luật điều chỉnh hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển gồm các điềuước quốc tế, luật quốc gia và tập quán hàng hải

5.1 Điều ước quốc tế bao gồm:

+ Công ước quốc tế để thống nhất một số quy tắc về vận đơn đường biển, công ước nàyđược hiệp hội Luật quốc tế đưa ra tại Hague và do đại diện của 26 nước ký tại Brucxen (Bỉ)ngày 25/ 8/1924, có hiệu lực ngày 2/6/1931 nên thường được gọi là công ước Brucxenhay Quy tắc Hague Nội dung công ước gồm các điều khoản về phạm vi áp dụng, nghĩa vụ

và trách nhiệm của người vận chuyển, nghĩa vụ thông báo tổn thất hàng hóa của người nhậnhàng, các căn cứ miễn trách nhiệm cho người chuyên chở, giới hạn trách nhiệm bồithường,

+ Nghị định thư sửa đổi Công ước quốc tế để thống nhất một số quy tắc về vận đơn đườngbiển Nghị định thư này được đưa ra thảo luận ban đầu tại Visby và được ký ngày23/2/1968 tai Brucxen, có hiệu lực từ ngày 23/6/1977 thường được gọi là Quy tắc Visby.Nội dung sửa đổi, bổ sung liên quan phạm vi áp dụng của quy tắc, trách nhiệm người chuyênchở, thời gian khởi kiện, giới hạn bồi thường và đồng tiền bồi thường

+ Nghị định thư bổ sung Công ước quốc tế để thống nhất một số quy tắc về vận đơn đườngbiển (Công ước Brucxen 1924 đã được Nghị định thư 1968 bổ sung) được các bên ký kết tạiBrucxen ngày 21/7/1979 Nghị định thư này bổ sung liên quan đến giới hạn trách nhiệm bồithường, đồng SRD thay thế cho đồng phơ răng của Pháp để tính toán bồi thường mất mát, hưhỏng hàng hóa

+ Công ước Liên hợp quốc về chuyên chở hàng hóa bằng đường biển, thường được gọi làcông ước Hamburg 1978 hay Quy tắc Hamburg Quy tắc này quy định thời hạn khởi kiện,giới hạn trách nhiệm bồi thường, trách nhiệm và nghĩa vụ đối với hàng hóa của người

chuyên chở tăng lên so với quy tắc Hague-Visby.

+ Ngoài ra, một văn kiện quốc tế quan trọng khác cũng cần kể đến là Công ước quốc tế vềvận chuyển hàng hóa một phần hoặc toàn bộ bằng đường biển đã được thông qua tạiRotterdam năm 2009

5.2 Luật quốc gia: bên cạnh các điều ước quốc tế, hiện nay các quốc gia đều có thể có

luật chuyên chở hàng hóa bằng đường biển, luật quốc gia có vai trò quan trọng và trongnhiều trường hợp nguồn điều chỉnh trong quan hệ hợp đồng

Luật quốc gia trở thành luật áp dụng cho hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằngđường biển trong các trường hợp sau3:

- Quy định của hợp đồng: Nếu hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đườngbiển đã quy định rõ luật áp dụng, thì luật đó sẽ được áp dụng cho hợp đồng

- Nơi thực hiện hợp đồng: Nếu nơi thực hiện hợp đồng khác với quốc gia củacác bên ký kết hợp đồng, thì luật của nơi thực hiện hợp đồng sẽ được áp dụng

- Quốc gia có liên quan đến hợp đồng: Nếu hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc

tế bằng đường biển liên quan đến một quốc gia cụ thể (như nơi xuất phát hoặc đến hànghoá), thì luật của quốc gia đó sẽ được áp dụng

- Quy định của pháp luật quốc tế: Nếu có các quy định của pháp luật quốc tế(như Công ước Quốc tế về Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển năm 1978), thìluật đó sẽ được áp dụng cho hợp đồng

5.3 Tập quán hàng hải: là những phong tục, thói quen phổ biến về hàng hải được

nhiều nước công nhận và áp dụng thường xuyên đến mức trở thành các quy tắc được các bênmặc nhiên tuân thủ Tập quán hàng hải sẽ được áp dụng trong hợp đồng vận tải khi không cóquy định luật áp dụng hoặc có luật nhưng chưa được quy định đầy đủ Hiện nay, nhiều tậpquán thương mại hàng hải quốc tế đã được hệ thống hóa thành các quy tắc rõ ràng, cụ thể,tiêu biểu:

Các tập quán thương mại quốc tế của phòng thương mại quốc tế (ICC) Nhiều quytắc thương mại thống nhất đã được ICC xây dựng, tập hợp, hệ thống hóa và được sử dụngrộng rãi trong quan hệ thương mại quốc tế Có ba nhóm quy tắc chủ yếu được ICC tập hợptrong các lĩnh vực ngân hàng và bảo hiểm, thương mại quốc tế và vận tải quốc tế Một sốquy tắc

Baris Soyer and Andrew Tettenborn, “International Trade and Carriage of Goods”, page 61-62.

áp dụng phổ biến như: các điều kiện thương mại quốc tế (INCOTERMS), quy tắc củaUNCTAD/ICC về chứng từ trong vận tải đa phương thức Các quy tắc này được sử dụngkhá phổ biến ngày nay trong các giao dịch thương mại trên phạm vi quốc tế với tính chất làmột loại nguồn tập quán quốc tế.

CHƯƠNG III: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ VỀ HỢP ĐỒNG VẬN

CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN

1 Quy tắc Hamburg 1978

Trong lĩnh vực phân định trách nhiệm của các bên liên quan trong hợp đồng vận chuyểnhàng hóa bằng đường biển thể hiện bằng một vận tải đơn thì Công ước Brucxelles 1924 tuy

đã hai lần được sửa đổi, bổ sung bằng các Nghị định thư Visby 1968 và Nghị định thư SDR

1979 cũng như đã được các nhà làm luật và tòa án giải thích theo những cách nhìn phù hợpvới thời đại mới nhưng đã chưa làm cho nhiều người thỏa mãn Mặt khác, nếu nhìn nhậnmột cách khách quan bản thân các Quy tắc Hague và Hague - Visby, cũng đã bộc lộ nhữngđiểm bất hợp lý, không theo kịp với thực tế biến động của thị trường

Bởi những lẽ đó, đòi hỏi phải sửa đổi hoặc thiết lập một hệ thống quy định mới về côngnghiệp hàng hải phù hợp hơn Từ đó, Công ước Hamburg ra đời

Phạm vi áp dụng của Quy tắc Hamburg 1978 bao gồm các vấn đề liên quan đến hợpđồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển, bao gồm quyền và nghĩa vụ của các bên tronghợp đồng, trách nhiệm của vận chuyển viên, quyền lợi của chủ hàng, và các vấn đề liên quanđến bảo hiểm và giải quyết tranh chấp.4

Đầu tiên, những rủi ro trong hai quy tắc trên không được áp dụng đối với hàng hóa xếptrên boong, không áp dụng đối với chuyên chở động vật sống, cả hai đều là những rủi ro đặcbiệt Ngoài ra trong bản báo cáo này còn đề cập đến vấn đề tại sao những rủi ro này lạikhông được đưa vào hai công ước trên, như vậy thì người chuyên chuyên chở có thể thu hẹptrách nhiệm của họ

Thứ hai, có một vấn đề được gọi là “before and after.” Khi nào thì việc áp dụng quytắc được bắt đầu và kết thúc Điều này ở các quốc gia khác nhau có cách hiểu khác nhau.Vấn đề này đòi hỏi người chuyên chở phải xem việc xếp dở hàng như là một phần chức năngcủa họ, cần phải ghi rõ vào hợp đồng Quy tắc nào được áp dụng để dễ dàng áp dụng khi cótranh chấp xảy ra

Thứ ba là sự vắng mặt của yếu tố trọng tài và xét xử trong Quy tắc Hague Visby, điềunày tạo ra sự mất kiểm soát đối với người chuyên chở, và vì vậy họ có thể yêu cầu xét xử ởquốc gia có lợi cho họ nhất Tất nhiên người gửi hàng có thể thương lượng một địa điểm xét

xử khác nhưng khó có thể thỏa thuận được

Vấn đề thứ tư là vấn đề về thời gian trong khiếu nại hay tranh chấp Theo đó, cho rằngkhoảng thời gian cần thiết để tiến hành khởi kiện là ngắn cho người gửi hàng

Tiếp theo đề cập đến các tình huống nguy hiểm được loại trừ

4 Công ước Quốc tế về Hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển (Hamburg Rules) của Tổ chức Hàng hải Quốc tế

Thứ sáu là về việc trì hoãn giao hàng.

Thứ bảy đề cập đến vấn đề về kiện hàng hay đơn vị hàng hóa, cần phải kể đến yếu tốlạm phát

Tiếp theo là về điều khoản ngoại lệ Ở các quốc gia khác nhau, cách hiểu về điều khoảnnày khác nhau, và Quy tắc Hamburg giúp thống nhất các cách hiểu đó Vấn đề cuối cùng vàcũng là quan trọng nhất đó là ý kiến về việc phân chia trách nhiệm giữa người chủ hàng vàngười gửi hàng

Từ những ý kiến này đã dẫn đến sự ra đời của Công ước Hamburg, nó giúp giải quyếtnhững khó khăn, những vấn đề gặp phải khi áp dụng hai quy tắc la Hague và Hague Visby.Đặc trưng chính của Công ước Hamburg là những quy tắc mới và cơ bản về trách nhiệm củangười chuyên chở đối với những rủi ro đối với hàng hóa cũng như sự mất mát của hàng hoátrong quá trình vận chuyển

Công ước Hamburg 1978 là công ước của Liên hiệp quốc về chuyên chở hàng hóabằng đường biển được ký kết tại Hamburg vào ngày 31 tháng 3 năm 1978 Quy ước này quyđịnh các vấn đề về vận chuyển hàng hóa bằng đường biển như: cách thức vận chuyển; quyềnhạn trách nhiệm của các bên; quyền tối ưu của các quốc gia tham gia…

Theo thỏa thuận giữa các bên liên quan, công ước này được áp dụng trong một sốtrường hợp nhất định, khi đáp ứng các điều kiện mà công ước này đưa ra Cụ thể, Công ướcngày quy định như sau:

Công ước này được áp dụng cho mọi hợp đồng vận tải đường biển giữa hai nước, nếu:

 Cảng bốc hàng quy định trong hợp đồng vận tải bằng đường biển nằm ở một nướctham gia Công ước, hoặc

 Cảng dỡ hàng quy định trong hợp đồng vận tải đường biển nằm ở một nước tham gia Công ước, hoặc

 Một trong các cảng dỡ hàng lựa chọn, quy định trong hợp đồng vận tải đường biển

là cảng dỡ hàng thực tế và cảng đó nằm trong một nước tham gia Công ước, hoặc

 Vận đơn hoặc chứng từ khác làm bằng chứng cho hợp đồng vận tải đường biển đượcphát hành tại một nước tham gia Công ước, hoặc

 Vận đơn hoặc chứng từ khác làm bằng chứng cho hợp đồng vận tải đường biển quyđịnh rằng những điều khoản của Công ước này hoặc luật pháp của bất kỳ quốc gia nàocho thi hành những quy định của Công ước này là luật quy định hợp đồng.

Những quy định của Công ước này được áp dụng không phụ thuộc vào quốc tịch củatàu, của người chuyên chở, người chuyên chở thực tế, người gửi hàng, người nhận hàng hoặcbất kỳ người nào khác có liên quan

Những quy định của Công ước này không áp dụng cho hợp đồng thuê tàu Tuy nhiên,khi một vận đơn được cấp theo một hợp đồng thuê tàu, những quy định của Công ước này sẽđược áp dụng cho vận đơn đó, nếu vận đơn có quy định quan hệ giữa người chuyên chở vớingười cầm vận đơn không phải là người thuê tàu

 Vận đơn hoặc chứng từ khác làm bằng chứng cho hợp đồng vận chuyển được pháthành tại một nước thành viên Công ước hoặc

 Vận đơn hoặc chứng từ khác làm bằng chứng cho hợp đồng vận chuyển quy địnhrằng những quy định của Công ước này hoặc luật lệ của bất cứ quốc gia nào cho thihành những quy định của Công ước này là luật điều chỉnh hợp đồng

 Những quy định của Công ước được áp dụng không phụ thuộc vào quốc tịch củatàu, của người vận chuyển, người vận chuyển thực tế, người gửi hàng, người nhận hànghoặc bất kỳ người nào khác có liên quan Nhưng không áp dụng cho hợp đồng thuê tàu.Như vậy, trong hoạt động hàng hải thương mại quốc tế hiện nay đang cùng tồn tại baQuy tắc Hague, Quy tắc Hague-Visby và Quy tắc Hamburg là nguồn luật điều chỉnh cácquan hệ pháp lý về vận đơn Đáng chú ý là tuy Quy tắc Hamburg chưa phải là phổ biến (hầuhết các quốc gia hàng hải lớn đều chưa ký Công ước này, số lượng tàu của các quốc giathành viên chỉ chiếm khoảng 5% tổng trọng tải thế giới, nhưng một số hãng tàu đã đưa vào

35vận đơn khi giao

dịch Mặc dù Việt Nam không là thành viên của các Công ước điều chỉnh vấn đề này nhưngmột cách gián tiếp, do các bên thỏa thuận trong hợp đồng hoặc thỏa mãn các yếu tố thuộcphạm vi áp dụng thì các Công ước trên vẫn được áp dụng.

Nội dung chính của Quy tắc cũng xoay quanh đối tượng điều chỉnh là mối quan hệtrách nhiệm giữa một bên là chủ tàu và/hoặc người chuyên chở hoặc người đại lý của họvới một bên là chủ hàng và/hoặc người nhận hàng Không chỉ dừng lại ở dự định cải thiệntình hình, thay đổi một chút cán cân trách nhiệm, khắc phục các vấn đề còn tồn tại của Quytắc Hague và Quy tắc Hague – Visby Bằng cách soạn ra một Quy tắc mới có tính kế thừa

và sửa đổi, những người soạn thảo ra Quy tắc Hamburg còn tham vọng làm một cuộc cáchmạng lần hai trong việc điều chỉnh mối quan hệ trên, đảo lộn một trật tự pháp lý hàng hải đã

- Thời hạn trách nhiệm: Theo quy định của Quy tắc thì người chuyên chở phải chịutrách nhiệm đối với hàng hóa kể từ khi họ đảm nhận hàng hóa ở cảng đi cho đến khigiao xong hàng cho người nhận hàng ở cảng đến Nói cách khác là giới hạn "từ cầntrục đến cần trục" của Quy tắc Hague hay "từ lan can tàu đến lan can tàu" của các điềukiện giao nhận ngoại thương đã được mở rộng bao gồm cả khu vực cảng đi và cảngđến sau khi người chuyên chở đã nhận hàng

 Cơ sở trách nhiệm: Quy tắc Hamburg xác định trách nhiệm của người chuyên chởkhông theo cách liệt kê các trường hợp chịu trách nhiệm và các trường hợp miễn trách

mà dựa trên nguyên tắc "lỗi hoặc sơ suất suy định" (presumed fault or neglect) Điềunày có nghĩa là người chuyên chở phải chịu trách nhiệm về tổn thất hay tổn hại củahàng hóa hoặc chậm trễ trong việc giao hàng và phải bồi thường nếu sự cố gây ra tổnthất xảy ra trong khi hàng hóa đang được họ trông nom bảo quản Người chuyên chở

37công hay đại lý của họ đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết hợp lý để ngăn ngừa sự cốxảy ra làm